Σημειώσεις Κεφαλαίου 23

[←1]

Πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 42-46 (63-67), 49 (70), 51 (72), 53 (74), 58-59 (79-80).

[←2]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 77 (98), «προς τον πρεσβευτή στην Ισπανία» (all’ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 24 Φεβρουαρίου 1571 και εκτός χρονολογικής σειράς στο μητρώο, επειδή «δεν δόθηκε εγκαίρως» (non data in tempore) για να μπει στη σωστή σειρά. Για την τουρκική απειλή για τα νησιά και τη Δαλματία καθώς και για το ενδιαφέρον τού Πίου Ε’, «προστάτη τής πίστης τού Χριστού» (conservatore della fede di Christo), για τον σχηματισμό τής Ιεράς Συμμαχίας, σημειώστε Contarini, Historia (1572), φύλλο 21. Για τις επιστολές τού Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο από την Ισταμπούλ καθώς και για τα βάσανα και τις δοκιμασίες τού κατ’ οίκον περιορισμού του στο Πέρα (in casa mia a modo di priggione), βλέπε Michel Lesure, «Notes et documents sur les relations vénéto-ottomanes 1570-1573», Turcica, IV (1972), 134-64 και VIII-1 (1976), 117-56.

[←3]

Οι Ενετοί διοικητές στην Κερύνεια (Cerines) παραδόθηκαν αμέσως μετά την πτώση τής Λευκωσίας. Οι Τούρκοι εγκαταστάθηκαν στην Πάφο, στη Λεμεσσό και στις Αλυκές και στις 16 και 17 Σεπτεμβρίου (1570) μεγάλες τουρκικές δυνάμεις βρίσκονταν κάτω από τα τείχη τής Αμμοχώστου. Policarpo Catizzani (επιμ.), Narratione del terribile assedio e della resa di Famagosta nell anno 1571 da un manoscritto del Capitano Angelo Gatto da Orvieto, Ορβιέτο, 1895, σελ. 38-39. Contarini, Historia (1572), φύλλο 13. Del Successo in Famagosta (1570-71) Diario d’ un contemporaneo (1879), σελ. 22-23. Riccoboni, Storia di Salamina presa, σελ. 24, με τις συνήθεις λάθος ημερομηνίες στην ιταλική μετάφραση που το συνοδεύει. Calepio, «Prinse de Cypre», στο Lusignan, Description de toute l’ isle de Cypre (1580, ανατυπ. 1968), σελ. 266. Paruta, Guerra di Cipro (εκδ. 1827), σελ. 122 και εξής. Craziani, μεταφρ. Cobham, The Sieges of Nicosia and Famagusta… (1899), σελ. 43. Foglietta, μεταφρ. Cobham, The Sieges of Nicosia and Famagusta… related by Uberto Foglietta (1903), σελ. 22. Sereno, Commentari (1845), σελ. 123. Quarti, La Guerra contro il Turco in Cipro… (1935), σελ. 315 και εξής. Hill, Cyprus, iii, 987-88.

[←4]

Stella, Nunziature di Venezia, ix (1972), αριθ. 313, σελ. 133, επιστολή τού Φακκινέττι προς τον ανηψιό τού Πίου Ε’, τον καρδινάλιο Μικέλε Μπονέλλι. Σύμφωνα με τον Angelo Gatto, Narratione del terribile assedio (εκδ. 1895), σελ. 45, στις 31 Δεκεμβρίου 1571, οι διοικητές στην Αμμόχωστο έκαναν γενική επιθεώρηση των στρατευμάτων τους και

«οι Ιταλοί ήσαν δύο περίπου χιλιάδες και οι Έλληνες τέσσερις περίπου χιλιάδες και εκατό ιππείς».

(d’Italiani furno in tutto da duo millia in circa, et i Greci quattro millia in circa, e cento cavalli)

Στις 5 Ιουλίου 1571 δόθηκε στον Γκάττο η διοίκηση μικρού αποσπάσματος στρατιωτών, αντικαθιστώντας διοικητή ονομαζόμενο Φραντσέσκο Φορέστι, ο οποίος είχε σκοτωθεί [στο ίδιο, σελ. 79]. Ο Γκάττο, που πιάστηκε αιχμάλωτος με την πτώση τής Αμμοχώστου, ολοκλήρωσε το γράψιμο τού ημερολογίου τής πολιορκίας «στις 19 Νοεμβρίου 1573, στον πύργο στη Μαύρη Θάλασσα», στην Ισταμπούλ [σελ. 125].

[←5]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 40 (61), έγγραφα με ημερομηνία 4 Ιανουαρίου 1571 (ενετική χρονολόγηση 1570).

[←6]

Τότε ο στρατιώτης-μηχανικός Τζούλιο Σαβορνιάν αρρώστησε από τυφοειδή πυρετό στη Ζάρα, όπως μαθαίνουμε από ειδοποίηση (avviso) στο Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 6, γραμμένη στη Βενετία στις 19 Ιανουαρίου 1571:

«Όμως μαθαίνουμε από τη Ζάρα, ότι δεν αρρώστησε από τυφοειδή πυρετό ο κύριος Τζούλιο Σαβορνιάν …»

(Da Zara s’ intende che tuttavia stava mai di petechie il Signor Giulio Savorgnano…)

και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 8, ότι η υγεία του βελτιωνόταν και ύστερα, φύλλο 9, ότι είχε επιδεινωθεί. Τελικά επέζησε. Αναχωρώντας από την Κρήτη, ο γενικός διοικητής Ζάνε είχε αφήσει υπό τις διαταγές τού Μάρκο Κουρίνι στον Χάνδακα είκοσι εξοπλισμένες γαλέρες, εικοσιπέντε κελύφη και εννέα ή δέκα γαλέρες με υποδουλωμένους κωπηλάτες [Stella, Nunziature di Venezia, ix (1972), αριθ. 294, σελ. 403, επιστολή τού νούντσιου Τζιανναντόνιο Φακκινέττι προς τον καρδινάλιο Τζιρολάμο Ρουστικούτσι, γραμμένη στη Βενετία στις 6 Δεκεμβρίου 1570].

[←7]

Παρ’ όλ’ αυτά ο Gatto, Narratione del terribile assedio (εκδ. 1895), σελ. 45 λέει:

«Στις 25 (Ιανουαρίου)… φάνηκαν στο Ακρωτήριο Αγίου Ανδρέα τέσσερα πλοία και δώδεκα ενετικές γαλέρες, που έρχονταν για να προσφέρουν, μαζί με τα πλοία που κατευθύνονταν στην Αμμόχωστο, βοήθεια, πυρομαχικά και προμήθειες».

(Alli 25 (Gennaio)… si scoperse al Capo di S. Andrea quattro navi e dodici galere venetiane quali veniva de conserva con le navi per condur in Famagosta il soccorso, monitione, e vettovaglie.)

Αν πήγαινε γύρω από το ακρωτήριο Άγιος Ανδρέας στο βορειοανατολικό άκρο τής Κύπρου, ο Κουρίνι όχι μόνο θα πρόσθετε μίλια στο ταξίδι του, αλλά θα ήταν και εκτεθειμένος σε επιθέσεις από την ακτή τής Μικράς Ασίας. Από την άλλη πλευρά ο Valderio, Guerra di Cipro, στο Treviso MS. ital. 505, σελ. 125 μάς λέει:

«Στις 24 Ιανουαρίου, στις 12 η ώρα, εμφανίστηκαν από το Κάβο Γκρέκο τέσσερα μεγάλα πλοία μεταφοράς, τα οποία υποδεχτήκαμε με μεγάλη χαρά…».

(Alli 24 di gennaro alle 12 ore dai Capo della Grega comparvero quattro navi grosse, per le quali fu fatto da noi una grandissima allegrezza…)

[←8]

Contarini, Historia, φύλλα 21^–22 και πρβλ. Sereno, Commentari, σελ. 72-74. L. A. Visinoni (επιμ.), Del Successo in Famagosta (1570-1571), diario d’ un contemporaneo, Βενετία, 1879, σελ. 26. N. Μorosini (επιμ.), Relation del reverendo Padre Fra Agustin… fo prior in Famagosta nel monasterio de Santo Antonio del’ Ordene Eremitano…, Βενετία, 1891, σελ. 16-17. Antonio Riccoboni, Storia di Salamina presa…, Βενετία, 1843, σελ. 28, 30. Calepio, στο Cobham, Excerpta Cypria (1908, ανατυπ. 1969), σελ. 149-50 και στο Lusignan, Desccription de toute l’ isle de Cypre (1580, ανατυπ. 1968), φύλλο 273. Longo, Successo della guerra fatta con Selim Sultanο, στο Arch. stor. italiano, παραρτ. στον τόμο IV (1847), αριθ. 17, σελ. 20, απλή αναφορά. Bizarro, Bellum Cyprium (1573), σελ. 91-92, μικρής αξίας. Paruta, Guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο ii, σελ. 190-92, επίσης μικρής αξίας. Hill, Cyprus, iii, 944-47, ο οποίος παλεύει με διάφορες λεπτομέρειες σε αλληλοσυγκρουόμενες πηγές.

Για τις αναφορέs που έφταναν στη Βενετία μέχρι τις 30 Ιανουαρίου για σχέδια και προετοιμασίες για επικουρία τής Αμμοχώστου, βλέπε Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 7, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση και για «τα τέσσερα πλοία μεταφοράς για επικουρία τής Αμμοχώστου» (le quattro navi per il soccorso di Famagosta) στο ίδιο, φύλλο 31 και σημειώστε φύλλα 46, 47. Για τούς πανηγυρισμούς στον Χάνδακα με την παραλαβή των νέων τής εκλογής τού Βενιέρ, βλέπε στο ίδιο, φύλλα 33-34.

[←9]

Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 46-48.

[←10]

Ο Μάρκο Κουρίνι πήρε μαζί του στον Χάνδακα τα τέσσερα πλοία μεταφοράς (navi) που είχαν φέρει τις προμήθειες και 1.270 στρατιώτες στην Αμμόχωστο, τα σκάφη που είχαν αρπάξει από τούς Τούρκους και τα πλοία που είχαν φέρει τα στρατεύματα τού Τζιρολάμο Μαρτινένγκο στην Κύπρο, δηλαδή την Γκραντενίγκα, την Κορνάρα και την Κονταρίνα [πρβλ. Valderio, Guerra di Cipro, στο Treviso MS. ital. 505, σελ. 114], από τα οποία το παλαιό πλοίο Κορνάρα βυθίστηκε κατά το ταξίδι τής επιστροφής [Hill, Cyprus, iii, 046, σημείωση 2]. Για την επιτυχία τής εκστρατείας τού Κουρίνι πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 340, σελ. 486. Οι Γάλλοι διαμαρτυρήθηκαν για την κατάληψη τού σκάφους που τούς ανήκε και απαίτησαν αποζημίωση [στο ίδιο, ix, αριθ. 358, σελ. 493-94]. Πρβλ. πιο κάτω, σημείωση 134. Τα τέσσερα πλοία μεταφοράς (navi) είχαν κατορθώσει να μεταφέρουν άνδρες, πολεμοφόδια και προμήθειες στην Αμμόχωστο μόνο λόγω τής προστασίας που είχαν από τις δώδεκα γαλέρες τού Κουρίνι, για τις οποίες ο Braudel, La Méditerranée, ii, 379-80, φαίνεται ότι δεν γνώριζε, ενώ χωρίς να αμφισβητούνται οι σκέψεις του για το μέλλον τού στρογγυλού πλοίου (navis, nave, bateau rond), το συμπέρασμά του ότι «τον Φεβρουάριο [ήταν Ιανουάριος]… το πυροβολικό των πλοίων έπληξε τις τουρκικές γαλέρες…» (en février… l’artillerie des naves a foudroyé les galères turques) είναι λάθος. Οι τουρκικές γαλέρες καταστράφηκαν από τις ενετικές γαλέρες τού Κουρίνι, όχι από στρογγυλά πλοία μεταφοράς.

[←11]

Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 54, σύμφωνα με την επιθεώρηση των στρατευμάτων (la mostra generale) που έγινε στις 18 Απριλίου 1571 και πρβλ. πιο πάνω, σημείωση 4.

[←12]

Valderio, Guerra di Cipro, στο Treviso MS. ital. 505, σελ. 125-31.

[←13]

Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 51:

«Στις 30 [Μαρτίου]… έφτασαν δύο τουρκικές ναυαρχίδες με ογδόντα περίπου γαλέρες, και όπως έγινε γνωστό από ένα σκλάβο που δραπέτευσε από το στρατόπεδο, ο οποίος ανέφερε ότι διοικητής των δύο ναυαρχίδων ήταν ο Πιαλή πασάς… σταμάτησε κάπως και στη συνέχεια έφυγε και άφησε στην υπηρεσία τού στρατού σαράντα γαλέρες…».

(Alli 30… vennero dui fanò turcheschi con ottanta galere in circa, et per quanto s’ intese da uno schiavo fuggito dal campo, il quale referse che il capitanio de dui fanò era Pialì Bassà,… si fermò alquanto e poi si partì, e lasciò al servitio dell’esercito quaranta galere…)

[←14]

Contarini, Historia, φύλλο 22. Mια προσπάθεια τον Μάρτιο και τον Απρίλιο (1571) για επικουρία τής Αμμοχώστου δεν πέτυχε. Στις 24 Ιανουαρίου ο Νικκολό Ντονάντο διορίστηκε «διοικητής των πλοίων που εξοπλίστηκαν για τη διάσωση τής Αμμοχώστου» (capitanio delle navi arm ate del soccorso di Famagosta) [Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 42-43 (63-64)]. Υποτίθεται ότι θα πήγαινε στην Αμμόχωστο 800 πεζούς στρατιώτες υπό τον Ονόριο Σκόττο [πρβλ. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 12, ειδοποίηση (avviso) γραμμένη στη Βενετία στις 12 Φεβρουαρίου 1571]. Λόγω όμως καθυστερήσεων κατά την αναχώρηση καθώς και κακοκαιρίας, οι Ντονάντο και Σκόττο δεν πήγαν πιο ανατολικά από το νησί τής Κρήτης [Contarini, ο. π., φύλλο 23. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 52 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 70. Hill, Cyprus, iii, 948]. Πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix (1972), αριθ. 317-18, σελ. 439, 440 για τον Νικκολό Ντονάντο.

[←15]

Stella, Nunziature di Venezia, ix (1972), αριθ. 318, σελ. 439-40, επιστολή τού Φακκινέττι προς τον καρδινάλιο Μικέλε Μπονέλλι, με ημερομηνία 31 Ιανουαρίου 1571. Πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 320-22, 324, 325, σελ. 442, 443, 444, 447, 448 και βλέπε Charrière, Négociations, iii, 140-42. Στις 19 Ιανουαρίου ο Λεονάρντο Ντονάντο (Ντονά), ο Ενετός πρεσβευτής στην Ισπανία, είχε γράψει στον δόγη από τη Μαδρίτη ότι οι Ισπανοί έλεγαν,

«ότι η Γαληνότητά σας θα συμφωνήσει σύντομα με τούς Τούρκους και ότι οι Γάλλοι, στους οποίους δεν αρέσει αυτή η ένωση, θα είναι οι μεσολαβητές!» [Brunetti και Vitale, Corrispondenza da Madrid, i, αριθ. 67, σελ. 189].

(che la Serenità vostra si concerterà prestissimo con Turchi et che Francesi, a quali questa lega non piace, sariano li mediatori!)

[←16]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 87 (108). Η επιστολή αυτή, που απορρίφθηκε από τη Γερουσία σε τρεις ψηφοφορίες στις 29 Απριλίου (1571), εγκρίθηκε χωρίς σημαντικές αλλαγές σε μια και μόνο ψηφοφορία στις 13 τού μηνός.

[←17]

Στο ίδιο, Reg. 77, φύλλο 105 (126), «προς τον πρεσβευτή στη Γαλλία» (all’ambassator in Franza), έγγραφο με ημερομηνία 23 Ιουνίου 1571:

«Η χειρονομία αυτού τού Χριστιανικότατου Βασιλιά, που έγινε για εμάς άμεσα και στοργικά, για την απομάκρυνση τού κύριου Γκρανσάμπ, που προοριζόταν ήδη ως πρεσβευτής του στην Κωνσταντινούπολη, στέλνοντας στη θέση του τον αιδεσιμότατο επίσκοπο Νταξ, όπως ενημερώσατε με την επιστολή σας τής 21ης τού προηγούμενου μήνα, υπήρξε πολύ ικανοποιητική…».

(La dimostratione di quel Christianissimo re usata verso di noi et pronta et affettuosa nel rimovere Monsignor di Granscian destinato già suo ambassatore a Constantinopoli col mandare in loco suo il reverendo Monsignor d’Αcx, come ci avisate per le lettere vostre de 21 del mese passato, ci è stata di molta satisfattione…)

Πρβλ. Charrière, Négociations, iii , 110-11, 161 και εξής.

[←18]

Brunetti και Vitale, La Corrispondenza da Madrid, i, αριθ. 70, σελ. 197 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 71-72, σελ. 203, 205-06, 208 και αλλού, για τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε ο Φίλιππος στην Ολλανδία.

[←19]

Brunetti και Vitale, La Corrispondenza da Madrid, i, αριθ. 81, σελ. 238-40 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 83, 87, 91, 93, 94, σελ. 248, 261-63, 274-75, 282-83, 286.

[←20]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 51 (72), από το έγγραφο τής αποστολής τού Μπαρμπαρίγκο με ημερομηνία 30 Ιανουαρίου 1571 (ενετική χρονολόγηση 1570). Οι παραινέσεις για προστασία από παράνομο εμπόριο και απάτες ήσαν συχνές, όπως στο έγγραφο τής αποστολής τού Βενιέρ στις 3 Φεβρουαρίου 1571 [στο ίδιο, φύλλο 60 (81)].

[←21]

Delib., Roma Ord., Reg. 3, φύλλο 28 (38), «προς τούς πρεσβευτές στη Ρώμη» (alli ambassatori a Roma), έγγραφο με ημερομηνία 10 Φεβρουαρίου 1571 (ενετική χρονολόγηση 1570).

[←22]

Stella, Nunziature di Venezia, ix (1972), αριθ. 325, σελ. 448.

[←23]

Stella, Nunziature di Venezia, ix (1972), αριθ. 335, σελ. 460-63, επιστολή τού Φακκινέττι πεος τον καρδινάλιο Μπονέλλι με ημερομηνία 14 Μαρτίου 1571 και βλέπε στο ίδιο, αριθ. 336, σελ. 463-65, επιστολή προς Μπονέλλι με ημερομηνία 16 Μαρτίου. Αν και απέμεναν να ρυθμιστούν λεπτομέρειες και να αφαιρεθούν αμφιβολίες, πριν μπορέσουν να υπογραφούν τα άρθρα τής συμμαχίας, από τη δεύτερη εβδομάδα τού Μαρτίου υπήρχαν εκείνοι που πίστευαν ότι η συμμαχία είχε ουσιαστικά σχηματιστεί [πρβλ. Douais, Depeches de Μ. de Fourquevaux, ii (1900), αριθ. 277, σελ. 342 και εξής].

[←24]

Delib., Roma Ord., Reg. 3, φύλλα 35-37 (45-47), «προς τούς πρεσβευτές στη Ρώμη» (alli ambassatori a Roma), έγγραφο με ημερομηνία 30 Μαρτίου 1571 και σημειώστε Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 368, σελ. 504-5, επιστολή τού Πίου Ε’ προς τον δόγη Μοτσενίγκο με ημερομηνία 20 Μαΐου 1571.

[←25]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 81 (102), έγγραφα με ημερομηνία 14 Απριλίου 1571, υπέρ (de le teris) 192, κατά (de non) 1, λευκά (non sinceri) 3.

[←26]

Sen. Mar, Reg. 40, φύλλο 20 (54), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή και απουσιάζοντος αυτού προς τον γενικό επιστάτη τής θάλασσας» (al capitanio nostro general da mar et in sua absentia al proveditor general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 7 Απριλίου 1571:

«…κακομεταχείριση που χρησιμοποιεί η πλειονότητα των κυβερνητών και καπετάνιων μας ενάντια στα πληρώματα και τούς μαχητές με τόση ζημιά και δημόσιο όνειδος…».

(… mal trattamento usato per la maggior parte delli governatori et sopracomiti nostri contra le ciurme et homeni da spada con tanto danno et iattura publica…)

[←27]

Στο ίδιο, Reg. 40, φύλλο 21 (55), επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς Βενιέρ (ή Μπαρμπαρίγκο), επίσης με ημερομηνία 7 Απριλίου 1571:

«Για τις γαλέρες που αφοπλίστηκαν στην Κέρκυρα και οδηγήθηκαν σε αυτή την πόλη, έχουν βρεθεί πολλά σκουπίδια τόσο κάτω από το κατάστρωμα όσο και πάνω σε αυτό, τα οποία θα έπρεπε να είχαν καθαριστεί, γιατί η μεγάλη δυσοσμία που υπήρχε κάτω από το κατάστρωμα έμοιαζε με μυρωδιά πτωμάτων, από το οποίο μπορείτε να σαφώς να κατανοήσετε ότι οι ασθένειες και οι θάνατοι που ακολούθησαν τον στόλο μας οφείλονται κατά κύριο λόγο σε κακή διακυβέρνηση και μικρή φροντίδα εκείνων που κυβερνούσαν και διοικούσαν αυτές τις γαλέρες…!»

(Nelli arsili disarmati a Corfu et condotti in questa città sono state ritrovate tante immonditie così sotto come sopra coperta che quelli che hanno havuto carico di nettarli per il fettore grandissimo che vi era sotto coperta sono quasi morti, da che si può chiaramente comprendere che infirmità et morte seguita nella armata nostra sia in gran parte causata dal mal governo et pocca cura di quei che hanno governate et commandate quelle galee…!)

[←28]

Στο ίδιο, Reg. 40, φύλλα 54-55 (88-89), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 2 Ιουνίου 1571: Ο δόγης και η Γερουσία ήσαν «πολύ δυσαρεστημένοι» με την αποτυχία των ιερέων και των εφημερίων,

«οι οποίοι αρνούνται να πάνε να ασκήσουν το καθήκον τους με τούς άρρωστους, άλλοτε λέγοντας ότι θέλουν να ξεφύγουν από την μετάδοση τού εξανθηματικού τύφου και άλλων δεινών, άλλοτε λέγοντας ότι έχουν έρθει μόνο για τη λειτουργία και ότι δεν έχουν τέτοια υποχρέωση, και με άλλα προσχήματα έχουν αφήσει να χάνονται οι δύστυχοι χριστιανοί, χωρίς να είναι σε θέση να λάβουν το άγιο μυστήριο τής εξομολόγησης…»,

(i quali ricusando di andar a far il loro officio con gli infermi, parte con dir di voler fuggir la contagione di pettechie et altri mali, parte con dir d’esser venuti per la messa solamente et non aver tal carico et con altri pretesi hanno lasciato mancar i poveri Christiani senza poter confessarsi et ricever il santissimo sacramento…)

ζήτημα τέτοιας σημασίας (γράφει ο δόγης), ώστε να προκαλεί την οργή τού Θεού.

[←29]

Πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 337, 339, 342-44, 346-47, 353, 357, 359, σελ. 465 και εξής. Brunetti και Vitale, Corrispondenza da Madrid, Ι, αριθ. 74-90, σελ. 212 και εξής, πολύ λεπτομερείς επιστολές τού Ντονάντο. Serrano, Correspondencia diplomática, Ι V, αριθ. 90, 110, 112, 114, 116, σελ. 208 και εξής, σημαντικές επιστολές μεταξύ Ρώμης και Εσκοριάλ-Μαδρίτης. Serrano, La Liga de Lepanto, I (1918), ιδιαίτερα σελ. 95 και εξής. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 574 και εξής.

[←30]

Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 347, σελ. 484. Οι αβεβαιότητες στη Γερουσία, τα υπέρ και κατά τής ειρήνης ή τού συνεχιζόμενου πολεμου με τούς Τούρκους, αντανακλώνται στην ομιλία τού Πάολο Τιέπολο στη Γερουσία, μάλλον τον Απρίλιο τού 1571, για το οποίο βλέπε Cod. Urb. lat. 857, φύλλα 208-223:

«Ομιλία αν χρειάζεται οι κύριοι Ενετοί να συνεχίσουν την ένωση με τούς χριστιανούς ηγεμόνες ή να αποδεχθούν την ειρήνη που δόθηκε από τον Τούρκο: τού επιφανούς κυρίου Πάολο Τιέπολο».

(Discorso se doveano li Signori Veneti continuar la lega con li principi Christiani o accettar la pace proposta dal Turco del clarissimo Signor Paolo Tiepolo)

[←31]

Πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 326, 332, 346, 347, 353, 359, σελ. 449 και εξής. Κάποια στιγμή ο Φακκινέττι έγραφε μάλιστα στον Μπονέλλι:

«…επιβεβαιώνεται ότι ο δραγουμάνος Ματέκα, ο οποίος ήρθε από την Κωνσταντινούπολη, έχει φέρει προτάσεις για ειρήνη, με επιστροφή τής Κύπρου έναντι αύξησης τού ενοικίου»,

(…si verifica che Mateca dragomano, che venne da Constantinopoli, portò partito di pace con la restitutione di Cipro [l’] acerescendo il censo)

(που ήταν ετήσια πληρωμή 8.000 δουκάτων προς την Πύλη). Ο δραγουμάνος Ματέκα είχε φύγει από την Ισταμπούλ με τον οικονόμο (maestro di casa) τού Μπάρμπαρο στις 8 Ιανουαρίου 1571 [Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλο 116 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 152].

[←32]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 103-104 (124-125), «προς τον πρεσβευτή στην Ισπανία» (all’ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 16 Ιουνίου 1571. Για τον Τζάκομο Ραγκατσόνι σημειώστε τις επιστολές τού Μπάρμπαρο στις αρχές Μαΐου και τον Ιούνιο τού 1571 στη Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 142 και εξής, 169, 178 και εξής, 185 και εξής και πρβλ. φύλλα 227, 375.

[←33]

Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 332, σελ. 456-57 και πρβλ. Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο, απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 3 Μαρτίου 1571. Σημειώστε όμως ιδιαίτερα το ακόλουθο σημαντικό κείμενο [στο ίδιο, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο], επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο, με ημερομηνία 8 Μαρτίου 1571:

«Στη συνέχεια εκείνων που γράψαμε στις 8 Φεβρουαρίου 1569 [ενετικό στυλ, δηλαδή 1570] δεν έχουμε γράψει περισσότερες επιστολές, πράγμα που προκλήθηκε από τη ρήξη τής ειρήνης που είχαμε με αυτόν τον Άρχοντα, η οποία δεν οφείλεται στην έλλειψη θέλησης από την πλευρά μας, αλλά σε εκείνες τις αιτίες που είναι πολύ καλά γνωστές σε εσάς. Κατά τον χρόνο αυτόν έχουμε λάβει μέχρι τώρα όλες τις επιστολές που μάς έχετε στείλει από πολλές διαδρομές και με διάφορα μέσα μέχρι τις 13 τού περασμένου Ιανουαρίου, σίγουρα με τόση επιμέλεια και προσοχή που θα ήταν επιθυμητή από αυτές τις επιστολές, καθώς κατανοούνται οι επιχειρήσεις και προετοιμασίες που από καιρό σε καιρό πραγματοποιούνται εκεί, καθώς ούτε μεγαλύτερη ούτε πιο ακριβή περιγραφή θα μπορούσαμε να επιθυμούμε. Συνεπώς σάς αποδίδουμε μαζί με τη Γερουσία τούς μεγαλύτερους επαίνους που μπορούμε, εκείνους που αρμόζουν σε σοφό και γενναίο εκπρόσωπο και αντιπρόσωπό μας, όντας πολύ βέβαιοι ότι ευχαριστεί τον Κύριο τον Θεό να σάς αφήσει να δοκιμάσετε αυτά τα πολλά βάσανα και τις ενοχλήσεις υπηρετώντας την πατρίδα σας…. Πέρα από αυτό, έχοντας έρθει σε αυτή την πόλη ο πιστότατός μας Ματτέο Σαλβέγκο, δραγουμάνος, μαζί με τον Άντσολο Λαουράτο, δικό σας σπιτονοικοκύρη, στους οποίους έχουμε παρουσιάσει τις επιστολές σας τής 3ης και 6ης Ιανουαρίου, σε σχέση με την ανταλλαγή των εμπόρων μας και των πραγμάτων τους με εκείνους τούς Τούρκους και Εβραίους, οι οποίοι βρίσκονται εδώ μαζί με τα πράγματά τους, και καταλαβαίνοντας από αυτές τις επιστολές σας την επείγουσα ανάγκη που σάς αναφέρθηκε από τον υπέροχο Μεχμέτ πασά στο όνομα τού Άρχοντα Τούρκου σχετικά με αυτή την επιχείρηση, καθώς και την επιθυμία την οποία επέδειξαν αυτοί οι κύριοι, έχουμε αποφασίσει να στείλουμε εκεί τον πιστότατο πολίτη μας Τζάκομο Ραγκατσόνι, ο οποίος θα είναι κομιστής τού παρόντος, καθοδηγούμενος καλά από τις ιδέες και τις επιθυμίες των ενδιαφερομένων εμπόρων καθώς και από τη δική μας σχετικά με αυτή την επιχείρηση, με την εντολή που σάς έχει γνωστοποιηθεί με την αποστολή που σάς έχουμε αναθέσει… πρέπει με δική σας εμπλοκή και συμβουλή να γίνει η διαχείριση και διαπραγμάτευση αυτού τού ζητήματος, για να οδηγηθούμε στην επιτυχή ολοκλήρωση τής απόφασης που είναι επιθυμητή…. +166, 3, 5».

(Dapoi che vi scrivessemo a VIII di Febraro dell’anno 1569 non vi habbiamo più scritte nostre lettere, il che è causato per la rottura della pace che havevimo con quel Signor, non già per mancamento alcuno dil canto nostro, ma per quelle cause che a voi sono molto ben note, dal qual tempo fin’ hora habbiamo recevute tutte le lettere che per più vie et con diversi mezi ci havete fatto capitare fino li 13 di Zenaro passato, certo con tanta diligentia et cautella così nel espedir esse lettere come in ben intendere l’ operationi e preparationi che di tempo in tempo si sono fatte de lì, quanto che nè maggiore nè più esatta havressimo saputo desiderare, onde col Senato v’ attribuimo quelle laudi che potemo maggiori, come a savio et valoroso ministro et reppresentante nostro si conviene, certissimo che poi ch’ al Signor Dio è piacciuto di farvi provare questi tanti travagli et disturbi per servitio della patria vostra…. oltra di ciò, essendo venuto in questa città il fidelissimo nostro Mattheia Salvego, dragomano, insieme con Anzolo Laurato, vostro maestro di casa, li quali ci hanno presentate le lettere vostre de 3 et 6 di Zenaro in proposito della permutatione de nostri mercanti et robbe loro con quelli Turchi et Hebrei che si ritrovano de qui insieme con le robbe loro, et inteso da esse vostre l’ instantia fattavi per il magnifico Mehemeth Bassà in nome del Signor Turco circa questo negocio et il desiderio che ne dimostrano quei signori, havemo deliberato di mandar de lì il fidelissimo cittadino nostro Giacomo Ragazoni, il qual sarà portator delle presenti, ben instrutto della mente et volontà delli mercanti interessati et della nostra ancora circa questo negocio, con ordine che communicata con voi la commisione che gli habbiamo data… debba coll’ indriccio et conseglio vostro trattar et negociar questa materia per condurla a quel buon fine di rissolutione che si desidera…. +166, 3, 5.)

Πρβλ. επίσης στο ίδιο την απόφαση τής Γερουσίας στις 10 Μαρτίου (1571).

[←34]

Brunetti και Vitale, Corrispondenza da Madrid, Ι, αριθ. 71-72, 74, σελ. 201 και εξής: «Ξεκίνησαν ήδη τέσσερις χιλιάδες Ισπανοί… ενώ άλλες τρεις χιλιάδες θα μπουν όμως σε τάξη για την Ιταλία…» (S’ imbarcorono già quattromillia spagnoli… et altri tremillia si vanno tuttavia mettendo in ordine pur per Italia…) [σελ. 212].

[←35]

Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 349, σελ. 485.

[←36]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 82 (103), «προς τον πρεσβευτή στην Ισπανία» (all’ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 14 Απριλίου 1571 και για την παρουσία τού Κολόννα στη Βενετία, «που στάλθηκε από τον ποντίφηκα για να διαβουλευτεί μαζί μας τη διαπραγμάτευση τής συμμαχίας» (mandato dai Pontifice a far ufficio con noi nel negocio della lega), βλέπε στο ίδιο, φύλλα 86 (107), 88 (109). Στη Βενετία ο Κολόννα δεν ασχολήθηκε μόνο με τη δουλειά χωρίς διασκέδαση, γιατί προφανώς απόλαυσε τον χορό με τις κυρίες στις εκδηλώσεις που συνόδευσαν τον γάμο τής κόρης τού Τζόρτζιο Κορνέρ με τον Αντρέα Μπράγκαντιν [Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 52, ειδοποίηση (avviso) γραμμένη στη Βενετία την 1^η Μαΐου 1571].

[←37]

Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 355, σελ. 490-91.

[←38]

Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 361, σελ. 497-98. Για τον Κολόννα πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 359, σελ. 495 και για τη χαρά τού Μπονέλλι μαθαίνοντας τα καλά νέα, στο ίδιο, αριθ. 362, σελ. 498.

[←39]

Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 117, σελ. 264.

[←40]

Στο ίδιο, IV, αριθ. 119, σελ. 270, έγγραφο με ημερομηνία 7 Μαΐου 1571.

[←41]

Στο ίδιο, iv, αριθ. 121, σελ. 272-73.

[←42]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 58, ειδοποίηση (avviso) από τη Ρώμη με ημερομηνία 5 Μαΐου 1571.

[←43]

Επίσης Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 58, ειδοποίηση (avviso) από τη Βενετία, με ημερομηνία 7 Μαΐου. Η Γερουσία δυσκολευόταν κάπως να αποφασίσει τούς ακριβείς όρους τής επίσημης απάντησης τού δόγη προς τον Κολόννα [Delib., Roma Ord., Reg. 3, φύλλα 38-45 (48-55), έγγραφα με ημερομηνία από 21 Απριλίου μέχρι 5 Μαΐου 1571]. Φαινόταν ότι υπήρχαν ατέλειωτα εμπόδια για την επίτευξη τής τελικής συμφωνίας για τη συμμαχία [στο ίδιο, φύλλα 46 και εξής (56 και εξής)].

[←44]

Sen. Secreta, Reg.77, φύλλο 88 (109), υπέρ (de parte) 192, κατά (de non) 1, λευκά (non sinceri) 5.

[←45]

Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. 111, χωρίς αρίθμηση φύλλο, επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον βαΐλο με ημερομηνία 6 Μαΐου 1571.

[←46]

Cod. Urb. lat. 1042. φύλλα 65-66, «από τη Ρώμη στις 23 Μαΐου» (di Roma 23 Maggio), αλλά πρβλ. Acta Consistorialia, Acta Miscellanea, Reg. 36, φύλλο 88, που τοποθετεί τη λειτουργία στον Άγιο Πέτρο την Κυριακή, τη λιτανεία προς το Σάντο Σπίριτο τη Δευτέρα (28 Mαΐου) και εκείνη στο Σαν Τζάκομο ντέλι Σπανιόλι την Τετάρτη (30 Mαΐου).

[←47]

Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 115, 132, σελ. 261-62, 295-96. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 577. M. Ulloa, La hacienda real de Castilla en el reinado de Felipe II, Μαδρίτη, 1977, σελ. 586-87, 611, 623-24.

[←48]

Delib. Roma Ord., Reg. 3, φύλλα 50 (60), 50^–51 (60-61), «προς τούς πρεσβευτές στη Ρώμη» (alli ambassatori a Roma), έγγραφα με ημερομηνία 22 και 26 Μαΐου 1571 και πρβλ. τις ενετικές επιστολές προς τον πάπα στο ίδιο, φύλλα 52 και εξής (62 και εξής.) με ημερομηνία 26 Mαΐου και 9 Ιουνίου 1571. Για τις λιτανείες εορτασμού τής συμμαχίας στη Βενετία βλέπε Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 67, 75, 84-85, ειδοποιήσεων (avvisi) με ημερομηνία 11 Ιουνίου και 1-2 Ιουλίου 1571. Στις 22 Mαΐου ο πάπας είπε σε εκκλησιαστικό συμβούλιο ότι τώρα σχεδίαζε να στείλει λεγάτους στον βασιλιά των Ρωμαίων, στον εκλεγμένο αυτοκράτορα (electus imperator), στον βασιλιά τής Γαλλίας, στον βασιλιά τής Πολωνίας και σε άλλους βασιλείς «προσκαλώντας τους εναντίον τού κοινού εχθρού και εχθρού τού χριστιανικού ονόματος» (invitaturus eos contra communem et Christiani nominis hostem) [Acta Consistorialia, Acta Miscellanea, Reg. 36, φύλλο 86, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση]. Υπήρχαν μεγάλες ελπίδες στη Βενετία, για το οποίο σημειώστε Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 88-89 (109-110), επιστολή προς τον γενικό διοικητή Βενιέρ με ημερομηνία 22 Μαΐου και για τη συμμαχία πρβλ. επίσης στο ίδιο, φύλλα 93-95 (114-116), έγγραφα με ημερομηνία 22 και 26 Μαΐου. Όπως ο πάπας, έτσι και η Σινιορία βιαζόταν να δει τον Μαξιμιλιανό Β΄ να προσχωρεί στη συμμαχία [φύλλα 93-94].

[←49]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 65, ειδοποίηση (avviso) από Πράγα με ημερομηνία 9 Μαΐου 1571:

«…Στις 17 επρόκειτο να πραγματοποιηθεί στην Τρανσυλβανία η δίαιτα όλων των αρχόντων, για να συζητήσουν για τη διακυβέρνηση αυτής τής επαρχίας και για να εκλέξουν τον νέο άρχοντα και για να μην παρενοχλούνται από τα όπλα τού Τούρκου έχουν στείλει ανθρώπους στην Κωνσταντινούπολη για να υποσχεθούν ότι θέλουν να συνεχίσουν τη συνήθη καλή φιλία και συμμαχία, και ο βασιλιάς τής Πολωνίας έχει στείλει στην Τρανσυλβανία τρεις προσωπικότητες, ενώ προσπαθεί με όλες του τις δυνάμεις για την καλή επιτυχία των πραγμάτων στην υπηρεσία τού αυτοκράτορα»

(…Alli 17 si doveva tenere in Transilvania la dieta di tutti li stati per consultare intorno al governo di quella provincia et alla elettione de farsi del nuovo signore et per non ricevere disturbo dalle armi del Turco haveano inviati huomini a Constantinopoli a promettere di volere continuare nella solita buona amicitia et confederatione, et il re di Polonia ha mandato in Transilvania tre personagi, et si adopera con ogni suo potere per il buon successo delle cose a servitio dell’ Imperatore)

και για τον θάνατο τού γιου τής Ισαβέλλας τής Πολωνίας, τού Ιωάννη Σίγκισμουντ Ζαπόλυα, ηγεμόνα τής Τρανσυλβανίας, πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 51, 53-54.

Σύμφωνα με ειδοποίηση (avviso) από την Πράγα με ημερομηνία 6 Ιουνίου,

«Έγινε γνωστό ότι η δίαιτα τής Τρανσυλβανίας εξέλεξε βοεβόδα αυτής τής επαρχίας τον κύριο Στέφαν Μπάτορυ [αργότερα βασιλιά τής Πολωνίας, 1575-1586], Ούγγρο ιππότη και πολύ λάτρη τής αυτοκρατορικής Μεγαλειότητας, αφού παρέμενε πολύ δυσαρεστημένος με τον άλλο ανταγωνιστή, ο οποίος είχε στα χέρια του τον θησαυρό τού νεκρού βασιλιά» [στο ίδιο, Cod. 1042, φύλλο 73].

(S’ è inteso che la dieta di Transilvania ha eletto vaivoda di quella provincia il Signor Stefano Battori, cavallier ungaro et molto affettionato alla Maestà cesarea, essendo restato molto mal satisfatto l’altro concorrente, il qual haveva in mano il thesoro del re morto)

Bλέπε επίσης φύλλο 75, επιστολή από Πράγα στις 13 Ιουνίου και φύλλο 78, άλλη επιστολή από Πράγα με ημερομηνία 20 Ιουνίου και αλλού.

[←50]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 68-69, ειδοποίηση (avviso) γραμμένη στη Ρώμη στις 26 Μαΐου 1571 και στο ίδιο, φύλλο 69, «από τη Ρώμη στις 30 Μαΐου» (di Roma di 30 Maggio).

[←51]

Tο λατινικό κείμενο τής συνθήκης τής 25^ης Μαΐου 1571 παρέχεται στον Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 136, σελ. 299-309. Η ισπανική εκδοχή υπάρχει στον Dumont, Corps universel diplomatique, V-1 (Άμστερνταμ και Χάγη, 1728), αριθ. XCV, σελ. 203-5, χρονολογημένη λάθος στις 26 Mαΐου. Πρβλ. Predelli, Regesti dei Commemoriali, vi (1903), βιβλίο xxiii, αριθ. 141, σελ. 321-23 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 144-45. Αν και η Ιερά Συμμαχία βρισκόταν τώρα ανμφισβήτητα σε ισχύ, ο Φίλιππος Β΄ δεν επικύρωσε επίσημα τη συνθήκη μέχρι τις 25 Αυγούστου (1571), για το οποίο βλέπε Serrano, ο. π., iv, αριθ. 137, σελ. 309-11, ούτε ο δόγης Αλβίζε Μοτσενίγκο μέχρι τις 24 Οκτωβρίου [Predelli, vi, βιβλίο xxiii, αριθ. 156, σελ. 326 και πρβλ. αριθ. 158]. Πρβλ. Contarini, Historia, φύλλο 27. Υπάρχει μόνο λακωνική σημείωση για τη συνθήκη ίδρυσης τής συμμαχίας στην πολύ συνοψισμένη έκδοση τού τελετουργικό ημερολόγιου τού Cornelius Firmanus στη Βιβλιοθήκη τού University of Pennsylvania [Lea MS. 428, σελ. 353]: «Το Σάββατο 19 Μαΐου το βράδυ συνήφθη ένωση των χριστιανών ηγεμόνων, αν και όχι όλων, εναντίον των Τούρκων» (Die Sabbati 19 Maii in sero fuit conclusa lega principum Christianorum licet non omnium contra Turchas).

[←52]

Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 134-35, σελ. 297-99 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 128, σελ. 283-84, επιστολή τού καρδινάλιου Μπονέλλι με ημερομηνία 21 Μαΐου προς τον νούντσιο Καστάνια στην Ισπανία, με την οποία τον ενημερώνει για τη σύναψη τής συμμαχίας και τού δίνει οδηγίες «να παροτρύνει τη Μεγαλειότητά του να στείλει τον στρατό του, το συντομότερο δυνατό, στον καθορισμένο τόπο» (sollecitare sua Maestà a mandare la sua armata quantoprima al luogo determinato).

[←53]

Στο ίδιο, iv, αριθ. 129-30, σελ. 287, 290-92.

[←54]

Στο ίδιο, iv, αριθ. 140, σελ. 316.

[←55]

Στο ίδιο, iv, αριθ. 145, σελ. 321-22 και πρβλ. αριθ. 149, σελ. 328 και εξής.

[←56]

Στο ίδιο, iv, αριθ. 146, σελ. 323-24 και πρβλ. αριθ. 152, σελ. 337.

[←57]

Στο ίδιο, iv, αριθ. 151-4, σελ. 335-40. Για τις εν λόγω γαλέρες, από τις οποίες υπήρχαν δώδεκα, βλέπε την ειδοποίηση (avviso) στο Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 76, «από τη Ρώμη στις 16 Ιουνίου» (di Roma 16 Giugno):

«…Το πρωί τής Τετάρτης αναχώρησαν για Τσιβιταβέκκια με την άμαξα τού καρδινάλιου ντε Μέντιτσι ο κύριος Μαρκ’ Αντόνιο Κολόννα και ο κύριος Μικέλε Μπονέλλι, έχοντας φτάσει εκεί οι 12 γαλέρες τής Φλωρεντίας, πάνω στις οποίες είχαν σταλεί 30 ιππότες τού Αγίου Στεφάνου σε καθεμιά…».

(…Mercordì mattina partimo per Civitavecchia sopra la carozia del cardinal de Medici il Signor Marc’ Antonio Colonna et il Signor Michiele Bonelli, essendo ivi arrivate le 12 galere di Fiorenza, sopra le quali ha mandato 30 cavalieri di S. Stefano per ciascuna…)

Ο Κολόννα είχε βρεθεί στη Νάπολη, όπως σημειώνεται σε επιστολή που ήρθε από τη Ρώμη στις 2 Ιουλίου [στο ίδιο, φύλλο 81] ότι

«γράφουν από τη Νάπολη ότι ο άρχοντας Μαρκ’ Αντόνιο Κολόννα έπρεπε να αναχωρήσει από εκείνη την πόλη στις 8 τού μηνός [που πρέπει να είναι 8 Ιουνίου] με τις γαλέρες του, με την ελπίδα ότι θα είχε έξι τού αντιβασιλέα, άλλες τρεις τής Μάλτας, οι οποίες, έχοντας συνοδεύσει την εξοχότητά του μέχρι τη Μεσσίνα, θα έφταναν στη Μάλτα, για να επανεφοδιαστούν με ιππότες και στρατιώτες και στη συνέχεια να επιστρέψουν στη Μεσσίνα, για να ακολουθήσουν τον εν λόγω Κολόννα στο ταξίδι του. Σήμερα το πρωί έβγαλαν από το Καστέλλο 40.000 σκούδα για προμήθειες τροφίμων».

(scrivono da Napoli che ‘l Signor Marc Antonio Colonna doveva partire da quella città alli 8 del presente con le sue galere con speranza d’ haverne sei del vicerè oltre le tre di Μalta, le quali accompagnato che havessero sua Eccellenza fino a Μessina arriverebbono a Μalta per rifrescarsi di gente et soldati et poi ritornar a Μessina per seguitar detto Colonna nel suo viaggio. Questa mattina si sono cavati di Castello 40 m. scudi per l’abondantia.)

Πρβλ. Camillo Manfroni, Storia della marina italiana…i>, Ρώμη, 1897, σελ. 471-72.

[←58]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 89 (110), 91 (112), έγγραφα με ημερομηνία 22 Μαΐου 1571.

[←59]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 91-92 (112-113), έγγραφα επίσης με ημερομηνία 22 Μαΐου 1571. Σε αντίθεση με την κατάσταση που είχε επικρατήσει στη Λευκωσία, δεν υπήρχε διχόνοια ούτε εχθρότητα ανάμεσα στους ηγέτες στην Αμμόχωστο, όπου οι Μπράγκαντιν και Μπαλιόνε ήσαν (λέει ο Gatto) «δύο καρδιές σε ένα σώμα και δύο ψυχές σε μια καρδιά» (dui cuori in un corpo, et dui animi in un cuore) [Narrazione del terribile assedio, σελ. 48].

[←60]

Aldo Stella, Nunziature di Venezia, x (Ρώμη, 1977), αριθ. 2, σελ. 32, επιστολή τού Φακκινέττι προς καρδινάλιο Μπονέλλι, με ημερομηνία 26 Μαΐου 1571.

[←61]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 103-104 (124-125), «προς τον πρεσβευτή στην Ισπανία» (al ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 16 Ιουνίου 1571. Η επιστολή εγκρίθηκε από τη Γερουσία με υπέρ (de leteris) 158, κατά (de nοn) 11, λευκά (non sinceri) 21. Την ίδια μέρα ο δόγης και η Γερουσία έγραφαν περίπου τα ίδια στον βαΐλο τους Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο στην Ισταμπούλ [Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο, έγγραφο με ημερομηνία 16 Ιουνίου]. Σύμφωνα με επιστολή τής Γερουσίας στις 23 Ιουνίου προς τον Ντονάντο στην Ισπανία, την αρμάδα τού Πέρταου πασά λεγόταν ότι αποτελούσαν 120 σκάφη «γαλέρες, γαλιότες και φούστες» (fra galee, galeote et fuste), αλλά θα ενισχυόταν από άλλες 60 γαλέρες, που είχαν αποβιβάσει τουρκικά στρατεύματα στην Κύπρο. Ο μεγάλος κουρσάρος Ουλούτζ-Αλή είχε επίσης πλεύσει ανατολικά με τις γαλέρες τής Μπαρμπαριάς, για να ενωθεί με τον Πέρταου [Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 105-106 (126-127)]. Έχοντας οχυρώσει τη Μπιζέρτα, ο Ουλούτζ-Αλή «αναχώρησε για την Ανατολική Μεσόγειο με 10 γαλέρες και 12 φούστες» (s’era partito per Levante con 10 galee et 12 fuste) [Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 77], «από τη Γκολέττα στις 26 Μαΐου» (dalla Goletta li 26 di Maggio). Για τούς «λεβέντι» (leventi, κουρσάρους) βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 19, σημείωση 102.

Στις αρχές Μαΐου 1571 ο Μεχμέτ Σόκολλι είχε πληροφορήσει τον βαΐλο Μπάρμπαρο, όπως έγραφε ο βαΐλος στον δόγη,

«ότι όπως έχει ακούσει η Γαληνότητά σας από τον Κουμπάτ τσαούς, τα πράγματα θα είχαν περάσει από καλύτερο δρόμο, αν δεν είχε προσβληθεί πολύ η μεγαλειότητα από τον Κύριό σας και από την υπέροχη απάντηση που παραδόθηκε στα χέρια αυτού τού Κουμπάτ και την υποβάθμιση των τίτλων του, πράγματα που πάνω απ’ όλα έχουν μετατρέψει το κλίμα εναντίον αυτής τής Δημοκρατίας, και ότι γι’ αυτό επρόκειτο να γίνει μεγάλος πόλεμος, και ότι θα αλώνονταν ο Χάνδακας και η Κέρκυρα, και τότε η Γαληνότητά σας θα έπρεπε να ζητήσει χάρη για να γίνει ειρήνη…. Ομοίως διαμαρτυρήθηκε πολύ για την κράτηση τού Μαχμούτ μπέη…» [Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλο 138, επιστολή γραμμένη στο Πέρα στις 4 Mαΐου].

(che quando vostra Serenità havesse ascoltato Cubat Chiaus che le cose sarebbono passate per miglior via, oltra che haveano grandemente offesa la Maestà del suo Signore et nella risposta superba mandatali per mano di esso Cubat et nella diminutione delli suoi tituli, il che sopra ogn’ altra cosa gl’ ha alterato l’animo contra quella Republica, et che per ciò era per farle gran guerra, et che le piglierebbe et Candia et Corfu, et che poi la Serenità vostra haverebbe havuto di gratia a far la pace…. Si dolse anco grandemente della retentione di Mamut Bey…)

Σύμφωνα με τον Μπάρμπαρο, ο Πέρταου πασάς είχε φύγει από την Ισταμπούλ στα μέσα Μαΐου με τις ογδόντα γαλέρες του [στο ίδιο, φύλλο 149]. Για τις διαπραγματεύσεις τού Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο με τον μεγάλο βεζύρη Μεχμέτ Σόκολλι βλέπε Michel Lesure, «Notes et documents sur les relations vénéto-ottomanes, 1570-1573», Turcica, VIII-1 (1976), ιδιαίτερα σελ. 128 και εξής, 148 και εξής, όπου καταγράφεται λεπτομερώς η μακρά ακρόαση τού Μπάρμπαρο με τον Σόκολλι στις 7 Μαΐου 1571 (περιγραφόμενη σε επιστολή στις 8 Μαΐου).

[←62]

Delib. Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο, που αναφέρθηκε σε προηγούμενη σημείωση.

[←63]

Πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 2, 4-5, 10, 12, σελ. 31, 33-34, 40, 45.

[←64]

Stella, Nunziature di Venezia, x, αριθ. 12, σελ. 45 και πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VΙΙΙ (ανατυπ. 1958), 570.

[←65]

Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 7, 10, 11-12, σελ. 36, 40, 41, 42, 45:

«Έχει πράγματι ο επιφανής Σοριάνο κάποιους ιδιαίτερους αντίπαλους, όπως είχαν πάντοτε οι άνθρωποι αξίας στις δημοκρατίες…».

(Ha ben il clarissimo Soriano alcuni emoli particolari, come hebbero sempre gli huomini di valore nelle republiche…)

Για τον Σουριάν σημειώστε επίσης στο ίδιο, αριθ. 47, 53, 56, 61, 88, 100, 154, 175, σελ. 86 και εξής:

«Ο επιφανής Σοριάνο, που ήταν πρεσβευτής αυτών των κυρίων [Ενετών] στη Ρώμη, και που επιστρέφοντας κατασχέθηκε στο σπίτι του, επεδή δεν ήξερε ποια ενοχοποιητικά στοιχεία είχαν προσκομίσει οι αντίπαλοί του, σύμφωνα με το έθιμο των δημοκρατιών, τελικά αθωώθηκε»

(Il clarissimo Soriano, che fu ambasciatore di questi signori (veneziani) a Roma et che al ritorno suo fu sequestrato in casa per non so che imputationi dategli dagli emoli suoi, secondo l’ usanza delle republiche, è stato finalmente assolto)

(από επιστολή τού Φακκινέττι προς τον Τολομέο Γκάλλι, καρδινάλιο υπουργό εξωτερικών υπό τον διάδοχο τού Πίου Ε’, τον Γρηγόριο ΙΓ’, με ημερομηνία 20 Σεπτεμβρίου 1572). Προφανώς ο Φακκινέττι δεν εκτιμούσε ιδιαίτερα τις «δημοκρατίες».

[←66]

Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 11, σελ. 43. Αφού ο Λούσσυ ήταν καλός Καθολικός ή τουλάχιστον Καθολικός, η κούρτη ήταν αναμφίβολα ικανοποιημένη με τη χρησιμοποίησή του [πρβλ. στο ίδιο, ix, αριθ. 300, σελ. 427].

[←67]

Stella, Nunziature di Venezia, x, αριθ. 22, σελ. 56, Φακκινέττι προς Ρουστικούτσι, επιστολή με ημερομηνία 4 Ιουλίου 1571, ενώ για τη βραδύτητα των Ενετών στη «δημοσίευση» τής συμμαχίας σημειώστε στο ίδιο, αριθ. 9-10, 14, 18-19, 21, σελ. 38, 40, 47, 50, 51, 54. Πρβλ. Paruta, Guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο ii, σελ. 214 και εξής.

[←68]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 108 (129). Tα επίσημα έγγραφα που επικύρωναν τη συμμαχία ακολούθησαν τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο [στο ίδιο, Reg. 78, φύλλο 19 (41)].

[←69]

Acta Consistortalia, Acta Miscellanea, Reg. 36, φύλλα 88 και εξής με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση. Για κάποιες εβδομάδες ήταν γνωστό ποιούς θα έστελνε ο πάπας ως λεγάτους, για το οποίο βλέπε Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 69, «από τη Ρώμη στις 30 Μαΐου» (di Roma di 30 Maggio) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 71-72.

Για τον διορισμό τού Κομμεντόνε στις 18 Ιουνίου 1571 ως αποστολικού λεγάτου στον Μαξιμιλιανό Β΄ και στον Σίγκισμουντ Αύγουστο σημειώστε Lettere di principi, τομ. XXV, φύλλο 304, και αλλού, κατά την οποία ημερομηνία ο Πάολο Μπουράλι, ο καρδινάλιος τής Πιατσέντσα, έγραφε στον Κομμεντόνε:

«Σήμερα το πρωί στο εκκλησιαστικό συμβούλιο ο Κύριός μας δημοσιοποίησε τις λεγατινές αποστολές γι’ αυτή την πολύ σημαντική επιχείρηση εναντίον τού Τούρκου, ορίζοντας την επιφανή εξοχότητά σας, με τη γενική επιδοκιμασία όλου τoυ Ιερού Κολέγιου, ως λεγάτο στην αυτοκρατορική Μεγαλειότητα και στον γαληνότατο βασιλιά τής Πολωνίας, και τον επιφανή σεβασμιότατο Αλεσσαντρίνο [Μπονέλλι] λεγάτο στον Καθολικό βασιλιά και σε εκείνον τής Πορτογαλίας. Για τη Γαλλία σκέφτεται η Αγιότητά του για κάποιους άξιους λόγους να μη διορίσει κανέναν σήμερα, αλλά θα στείλει λεγάτο και σε αυτή τη μεγαλειότητα…»

(Questa mattina in concistoro Nostro Signore ha publicato le legationi per questa importantissima impresa contra il Turco, nominando vostra Signoria illustrissima con universale approbatione di tutto il Sacro Collegio alla Maestà cesarea et al serenissimo re di Polonia et Monsignore illustrissimo Alessandrino al re Catolico et di Portugallo. Per Francia è parso a sua Santità per alcune degne considerationi di non nominare adesso alcuno, ma si mandarà legato a quella Maestà ancora…)

[στο ίδιο, τομ. XXV, φύλλο 311].

Σύμφωνα με επιστολή από τη Ρώμη, με ημερομηνία 20 Ιουνίου

«Τη Δευτέρα έγινε εκκλησιαστικό συμβούλιο και… ο πάπας έδωσε τον σταυρό στον καρδινάλιο τής Αλεξάνδρειας, καθιστώντας τον λεγάτο για την Ισπανία και την Πορτογαλία, και δήλωσε ότι για τη Γαλλία δεν θα έκανε άλλη αποστολή για την ώρα, όχι επειδή δεν λάμβανε υπόψη του το μεγαλείο αυτού τού βασιλιά, αλλά επειδή για την ώρα τού φαινόταν σκόπιμο να αναβάλει για κάποιους λόγους. Ανακήρυξε στη συνέχεια λεγάτο στον αυτοκράτορα και στον βασιλιά τής Πολωνίας τον καρδινάλιο Κομμεντόνε» [Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 73-74 και πρβλ. φύλλα 76, 78 και αλλού ].

(Lunidì fu consistorio, et… il Papa diede la croce al Cardinale Alessandrino, facendolo legato per Spagna et Portogallo, et disse che per Francia non faceva altra ispeditione per adesso, non perchè non tenesse conto della grandezza di quel re, ma perchè per hora li pareva ispediente di soprasiedere per alcuni rispetti. Dichiarò poi legato all’ Imperatore et al re di Polonia il cardinal Comendone)

[←70]

Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 162, σελ. 355-56 και πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 580-81.

[←71]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 79, «από τη Ρώμη στις 4 Ιουλίου» (di Roma di 4 Luglio). Για την αναμενόμενη άφιξη τού Δον Ζουάν στη Γένουα πρβλ. στο ίδιο, [φύλλα 80^–81], «…για την οποία πόλη μαθαίνεται ότι αυτοί οι κύριοι κάνουν μεγάλες προετοιμασίες για να υποδεχθούν τούς γαληνότατους πρίγκηπες [δηλαδή τούς νεαρούς αρχιδούκες Ρούντολφ και Ερνστ, γιους τού Μαξιμιλιανού Β΄, οι οποίοι είχαν βρεθεί στην Ισπανία και ταξίδευαν με τον Δον Ζουάν από τη Βαρκελώνη στη Γένουα επιστρέφοντας στην πατρίδα τους], και ότι έχουν διπλασιάσει τις φρουρές και τοποθετήσει τούς αρχηγούς σε όλες τις περιοχές…» (…nella quale città s’intende che quei signori fanno gran preparamenti per riceverlo con li serenissimi principi, et che hanno radoppiate le guardie et posto i caporioni per tutte le contrade…) και πρβλ. φύλλα 82 και εξής. Από τα τέλη Ιουνίου (1571) οι κινήσεις τού Δον Ζουάν προβάλλουν ιδιαίτερα στις ειδοποιήσεων (avvisi) που έχουν συγκεντρωθεί στο Cod. Urb. lat. 1042, στον τελευταίο από πέντε τόμους με αναφορές ειδήσεων, που ετοιμάζονταν και συγκεντρώνονταν κυρίως για τον τραπεζίτη Ούλριχ Φούγκερ τού Άουγκσμπουργκ.

[←72]

Για τα προβλεπόμενα έξοδα τής επερχόμενης εκστρατείας, σημειώστε Cod. Barb. lat. 5367, φύλλα 39-57, έγγραφο γραμμένο στη Μαδρίτη στις 15 Ιουλίου 1571, που προσπαθεί να εκτιμήσει τα κεφάλαια που χρειάζονταν κάθε χρόνο για τη διατήρηση δύναμης από 200 γαλέρες, 100 πλοία μεταφοράς και πεζικό 50.000 ανδρών, δηλαδή 10.000 Γερμανών, 10.000 Ισπανών. 6.000 «Βαλώνων» (Valloni) και 24.000 Ιταλών, συν 4.000 ιππείς και 6.000 σκαπανείς, «και άλλους αναγκαίους άνδρες και πράγματα» (et l’altra gente et cose necessarie), ιδιαίτερα βαρύ πυροβολικό. Οι 200 γαλέρες θα κόστιζαν όπως λεγόταν 600.000 σκούδα, τα 100 πλοία 272.737 σκούδα, οι 10.000 Ισπανοί 228.686 σκούδα, οι 10.000 Γερμανοί (για έξι μήνες) 421.210 σκούδα, οι 24.000 Ιταλοί (για έξι μήνες) 471.111 σκούδα κλπ., αθροιζόμενα σε σύνολο 2.567.570 σκούδων. Ως συνήθως όμως, η αριθμομηχανή μου δεν συμφωνεί με τούς λογιστές τού 16^ου αιώνα. Προσθέτοντας τούς ίδιους αριθμούς (που εδώ δεν τούς παρουσίασα όλους), φτάνω σε (ελαφρώς μεγαλύτερο) σύνολο 2.571.470 σκούδων.

Προμήθειες όπως γαλέτα, κρασί, χοιρομέρι, παστό τόννο, τυρί, σαρδέλες, ρύζι, φασόλια και ρεβίθια, λάδι, ξύδι και κριθάρι (biscotto, vino, presciutto, tonnina, cacio, alici, riso, fave et ceci, oglio, aceto et orzo) μεγάλωναν πολύ τα έξοδα, όπου η γαλέτα ανερχόταν σε 322.282 σκούδα, το κρασί σε 75.000, το χοιρομέρι (ή carne salata) σε 114.625 και ο παστός τόννος σε 73.750, το τυρί σε 319.000, κλπ., κλπ., που (σύμφωνα με τον λογιστή Φρανσίσκο Ιμπάρρα) αθροίζονταν σε 1.735.669 σκούδα. Πυρίτιδα, μολύβι, αξίνες και σίδερα (zapponi et ferri), μπάλες κανονιών κλπ. θα απαιτούσαν περίπου 264.191 σκούδα. Λάμβάνοντας υπόψη άλλα έξοδα, ο λογιστής κατέληγε σε σύνολα 2.577.579 σκούδων «για την αμοιβή των μαχητών, των γαλερών και των πλοίων» (per il soldo della gente di guerra, galere, et navi) και 469.104 σκούδων «για πολεμοφόδια πυροβολικού» (per munitioni dell’artegliaria), ενώ προσθέτοντας αυτούς τούς αριθμούς φαίνεται να καταλήγει σε 3.466.083 σκούδα ως «σύνολο για όλο το έτος» (somma tutto l’anno), παρά για 3.046.683. Από αυτά τα έξοδα 121.150 σκούδα καταλογίζονταν στον πάπα, 1.755.320 στoν Φίλιππο Β΄ και 1.170.213 στoυς Ενετούς, πράγμα το οποίο παραδόξως αθροίζεται σε 3.046.683 σκούδα.

Μια επανεξέταση αυτών των στοιχείων από άλλο λογιστή [στο ίδιο, φύλλα 59-78] καταλόγιζε έξοδα 129.150 σκούδων στον πάπα, 1.765.140 στον Φίλιππο Β΄ και 1.176.759 στους Ενετούς, φέρνοντας το γενικό σύνολο στα 3.071.049 σκούδα. Οι μισθοί των στρατιωτών και των ναυτικών αυξάνονταν τελευταία [πρβλ. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 32, ειδοποίηση (avviso) από Βενετία, με ημερομηνία 21 Μαρτίου 1571]. Στις 16 Σεπτεμβρίου 1571, τη μέρα που η χριστιανική αρμάδα απέπλευσε για να αντιμετωπίσει τούς Τούρκους στη Ναύπακτο, ο Φρανσίσκο Ιμπάρρα έστειλε στον Φίλιππο Β΄ κατάλογο με όλους τούς διοικητές και τα στρατεύματα στις βασιλικές δυνάμεις που βρίσκονταν τότε στη Μεδίνα [Documentos ineditos, iii, 203-15]. Αναφέρει επίσης ότι υπήρχαν 208 γαλέρες, έξι γαλεάσες, 22 πλοία μεταφοράς (navi), με μερικά άλλα μικρότερα σκάφη στην αρμάδα.

Για τον Ιμπάρρα (Ibarra, Ybarra), ο οποίος είχε οργανώσει την εκστρατεία τού Άλβα στην Ολλανδία το 1567 και τον Καθολικό στόλο στην ατυχή εκστρατεία, η οποία δεν έφτασε ποτέ στην Κύπρο το 1570, πρβλ. René Quatrefages, Los Tercios españoles (1567-1577), μεταφρ. Carlos Batal-Batal, Μαδρίτη, 1979, σελ. 93, 189, 314 και για τα προφανή έξοδα τής ναυτικής εκστρατείας τού 1571, σημειώστε Geoffrey Parker και I. A. A. Thompson, «The Battle of Lepanto, 1571: The costs of Victory», The Mariner’s Mirror, LXIV (1978), 13-21, Michel Lesure, Lepante, la crise de l ’empire ottoman, Παρίσι, 1972, σελ. 48-50 και Felipe Ruiz Martin, «Las Finanzas de la monarquía hispánica y la Liga Santa», στο Gino Benzoni (επιμ.), Il Mediterraneo nella seconda metà del ‘500 alla luce di Lepanto, Φλωρεντία, 1974, σελ. 325-70.

[←73]

Serrano, Correspondencia diplomática, iv, 347, σημείωση, από επιστολή γραμμένη στη Βαρκελώνη στις 18 Ιουνίου 1571 προς τον Χουάν ντε Θουνίγκα στη Ρώμη και πρβλ. Serrano, La Liga de Lepanto, I (1918), 104-5.

[←74]

Για την προέλαση τού Δον Ζουάν τής Αυστρίας από την Βαρκελώνη προς το ναυτικό ραντεβού στη Μεσσίνα, πρβλ. Contarini, Historia (1572), φύλλα 28-29, 32, 33, Serrano, La Liga de Lepanto, Ι, 107-10, Stirling-Maxwell, Don John of Austria, i, 351-60, Felix Ηartlaub, Don Juan d’Αustria und die Schlacht bei Lepanto (διατρ. 1939), Βερολίνο, 1940, σελ. 76-79.

[←75]

Τo έγγραφο τής αποστολής τού Τιέπολο ως πρεσβευτή στον Φίλιππο Β΄ έχει ημερομηνία 2 Ιουνίου 1571 [Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 99-101 (120-122) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 108 (129)].

[←76]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 116 (137), έγγραφο με ημερομηνία 22 Ιουλίου. 1571. Ο Τιέπολο είχε συσκεφτεί στη Γένουα με τον Τζιανναντρέα Ντόρια, τον διοικητή τού στόλου τού Φιλίππου Β΄ [στο ίδιο, φύλλο 116 (137)]. Σε επιστολή στις 26 Ιουλίου προς τον Τιέπολο, η Γερουσία ανέφερε ότι τον στόλο τού Βενιέρ θα αποτελούσαν 60 κανονικές γαλέρες και έξι βαριές γαλέρες, με περίπου 70 γαλέρες στον Χάνδακα, οι οποίες θα ενώνονταν με τον Βενιέρ στη Μεσσίνα, «όλες οι γαλέρες σε καλή κατάσταση, από κάθε απαιτούμενη άποψη» (tutte galee ben all’ ordine d’ ogni casa necessaria), φύλλο 118 (139), πράγμα που δεν συνέβαινε καθόλου!

Περιγράφοντας τα σχέδια τού Βενιέρ και την πρόοδο τής τουρκικής αρμάδας, η Γερουσία έγραφε στους Τιέπολο και Ντονάντο (στις 28 Ιουλίου):

«Με επιστολές τού ναυτικού γενικού διοικητή μας προς εμάς, που παραλήφθηκαν αυτή τη μέρα, γραμμένες από τις 9 έως τις 14 τού τρέχοντος μηνός [9-14 Ιουλίου] στην Κέρκυρα και στο Οτράντο, καταλαβαίνουμε ότι ο τουρκικός στόλος που αναχώρησε από τον Χάνδακα πήγε στη Ζάκυνθο, όπου πυρπόλησε τα χωριά και έκανε μεγάλές ζημιές, ενώ κατόπιν είχε έρθει στους Παξούς [δηλαδή στο νησί περίπου επτά ή οκτώ μίλια νοτιοανατολικά τής Κέρκυρας], με πρόθεση να μπει στον κόλπο [Αδριατική], ενώ γράφει αυτός ο γενικός διοικητής ότι έχουν μπει στον δρόμο με τον στόλο που έχει μαζί του, από 65 ελαφρές γαλέρες, έξι μεγάλες και μεγάλο αριθμό πλοίων μεταφοράς, για να πάει στη Μεσσίνα και να ενωθεί πολύ πιο γρήγορα και πολύ πιο εύκολα με τούς στόλους τής Αγιότητάς του και τής Καθολικής του Μεγαλειότητας…».

(Con lettere del capitanio nostro general da mar da noi questi giorni ricevute de 9 fin 14 del presente (9-14 Ιουλίου) da Corfu et da Otrento intendessemo che l’armata Turchesca partita di Candia era andata al Zanthe, ove haveva abrusciati li borghi et fatti molti danni, et dapoi era venuta al Paxu con voce d’entrar in Colfo, et ne scrive esso general essersi messo in camino con l’armata che haveva seco di 65 galie sottili, sei grosse, et buon numero de navi per andar a Μessina per congiongersi tanto più presto et tanto più facilmente con le armate di sua Santità et di sua Maestà Catholica…)

Ο Βενιέρ είχε στείλει γαλέρα στoν Χάνδακα, με εντολές προς τούς δύο Ενετούς επιστάτες τού στόλου «ότι με τις γαλέρες που βρίσκονται σε αυτό το νησί μας, που είναι περίπου 70, πρέπει το ταχύτερο δυνατόν να περάσετε ταυτόχρονα από τη Μεσσίνα, έτσι ώστε ακόμη και εκείνες να μπορέσουν σύντομα να βρεθούν ενωμένες με τις άλλες…» (che con le galie che si ritrovano in quella isola nostra che sono al numero di 70 in circa dovessero con ogni celerità passar medesimamente a Μ essina in modo che ancora quelle potranno presto ritrovarsi unite con le altre…) [στο ίδιο, Reg. 77, φύλλα 120-121 (141-142)].

[←77]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 108 (119), έγγραφο με ημερομηνία 7 Ιουλίου 1571, πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 109 (130), επιστολή προς Βενιέρ, επίσης με ημερομηνία 7 Ιουλίου, για τον φόβο τής Γερουσίας με την είσοδο των Τούρκων στην Αδριατική. Σημειώστε επίσης στο ίδιο, φύλλο 113 (134) και Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 79^–80, ειδοποίηση (avviso) από Κέρκυρα με ημερομηνία 24 Ιουνίου Για την τουρκική απόβαση στη Σούδα, «καταστρέφοντας και καίγοντας ό,τι μπορούσαν» (ruinando et abbruciando ove potero), πρβλ. Contarini, Historia, φύλλο 25, ο οποίος τη χρονολογεί τη νύχτα τής 15^ης Ιουνίου. Bλέπε επίσης στο ίδιο, φύλλο 26 και Charrière, Négociations, iii, 185-86.

[←78]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 118 (139), έγγραφο με ημερομηνία 26 Ιουλίου 1571. Στις 30 Ιουλίου ο δόγης και η Γερουσία έγραφαν στον Τιέπολο, «Από τις επιστολές σας τής 26ης που παραλήφθηκαν σήμερα, μάθαμε ότι θα έλθει ο επιφανής κ Δον Ζουάν τής Αυστρίας με τον στόλο σε αυτή την πόλη (Γένουα)…» (Dalle lettere vostre de 26 ricevute hoggi habbiamo inteso il giunger de l’ illustrissimo Signor Don Gio. d’Αustria con l’armata in quella città…) [στο ίδιο, φύλλο 121 (142), με επιστολή προς Δον Ζουάν, φύλλα 121-122]. Πρβλ. Douais, Depeches de Μ. de Fourquevaux, ii, αριθ. 281, 282, 286, σελ. 350-51 και εξής, 356-57, 367.

[←79]

Πρβλ. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 88, «από τη Βενετία την τελευταία μέρα τού Ιουλίου» (di Venetia di ultimo Luglio):

«Σήμερα το βράδυ έφτασαν επιστολές από τη Γένουα τής 22ας τού μηνός [εκ παραδρομής αντί για 26ης], με την είδηση ότι εκείνη τη μέρα, την 22η ώρα, έφτασε εκεί ο Δον Ζουάν τής Αυστρίας με 44 γαλέρες και 20 πλοία μεταφοράς, ενώ 30 τής Ιταλίας ήσαν στη Γένουα όπου περίμεναν, οι οποίες έπρεπε να φύγουν σύντομα για Μεσσίνα».

(Hieri sera arrivorno lettere di Genova di 22 di questo con nova che quel giorno alle 22 hore arrivò là il Signor Don Gio. d’Αustria con 44 galere et XX navi et XXX d’Italia n’ erano a Genova che l’aspettavano, il qual doveva partire presto per Messina.)

Σημειώστε επίσης την ειδοποίηση (avviso) από τη Ρώμη την 1^η Αυγούστου [στο ίδιο, φύλλο 92]:

«Την Κυριακή το βράδυ ήρθε αγγελιοφόρος από τη Γαλλία, ο οποίος είχε περάσει από τη Γένουα, και έφερε ειδοποίηση ότι στις 26 ήρθαν σε αυτήν την πόλη την 22η ώρα οι γαληνότατοι ηγεμόνες με τον Δον Ζουάν τής Αυστρίας, με 40 γαλέρες και καλό αριθμό πλοίων μεταφοράς φορτωμένων με άνδρες, ενώ πάνω σε αυτά υπήρχαν εκατό ωραίοι ιππότες, 80 των γαληνοτάτων ηγεμόνων και 20 τού κυρίου Δον Ζουάν τής Αυστρίας, ο οποίος όταν έφτασε και ήταν στο λιμάνι διέταξε ότι οι γαλέρες τής Νάπολης, που βρίσκονταν εκεί περιμένοντας την Υψηλότητά του, έπρεπε να φύγουν αμέσως προς την κατεύθυνση τής Νάπολης για να κάνουν όλες τις απαραίτητες προμήθειες για τον στόλο, ώστε στις 10 Αυγούστου να βρεθούν στη Μεσσίνα για να ενωθούν με τον άλλο στόλο και να πάνε μαζί σε καλή διαδρομή για να αντιμετωπίσουν τον τουρκικό στόλο…»

(Dominica sera gionse un corriero di Francia, il quale è passato da Genova, et porta aviso che alli 26 gionse in quella città alle 22 hore i serenissimi principi con Don Gio. d’Αustria con 40 galere et buon numero de navi cariche di gente, sopra le quali vi erano cento cavalli bellissimi, 80 delli serenissimi principi et 20 del Signor Don Gio. d’Αustria, il quale arrivato che fu nel porto comandò che le galere di Napoli che si trovavano là per aspettar sua Altezza dovessero partir subito per la volta di Napoli a far tutte le provisioni necessarie per l’armata accioché per li X d’agosto si trovasse a Messina per congiongersi con l’altra armata et per andarsene unitamente a buon camino per incontrare l’armata turca…)

και για την άφιξη τού Δον Ζουάν στη Γένουα στις 26 Ιουλίου πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 300.

[←80]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 119-121 (140-142), επιστολές με ημερομηνία 26-28 Ιουλίου 1571 προς τον γενικό διοικητή Βενιέρ, προς τον αντιβασιλέα τής Νάπολης, προς τον Ενετό γραμματέα στη Νάπολη Αλβίζε Μπουονρίτσο (Μπονρίτσο), ο οποίος ήταν πριν γραμματέας τού βαΐλου Μπάρμπαρο στην Ισταμπούλ και προς τούς Λεονάρντο Ντονάντο και Αντόνιο Τιέπολο, τούς πρεσβευτές τής Δημοκρατίας στην Ισπανία και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 124, 129 και αλλού. Από τούς εν λόγω 5.000 στρατιώτες περισσότεροι από 1.000 ήσαν στην υπηρεσία τού Γκαλεάτσο Φαρνέζε. Είχαν επιβιβαστεί «στο πλοίο Ντολφίνα και στις μεγάλες γαλέρες και στο γαλιόνι Γκαρτσαρουόλ» (la nave Dolfina et sopra le galee grosse et galeon Garzaruol) και η Γερουσία σχεδίαζε προφανώς στα μέσα Αυγούστου να τούς στείλει στη Ζάρα μάλλον, παρά να περιμένει για την ευκαιρία να τούς στείλει να ενωθούν με τον στόλο τού Βενιέρ [στο ίδιο, Reg. 77, φύλλα 130-131 και σημειώστε Sen. Mar, Reg. 40, φύλλα 72-73 (106-107), έγγραφο με ημερομηνία 4 Αυγούστου 1571]. Πρβλ. Paruta, Guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο ii, σελ. 232-33.

[←81]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 122-123 (143-144) και σημειώστε Sen. Mar, Reg. 40, φύλλα 68^–69 (102^–103), έγγραφα με ημερομηνία 22 και 24 Ιουλίου 1571. O Paruta, Guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο II, σελ. 232 λανθασμένα ονομάζει Φίλιππο Μπερναρντίνο τον Μπράγκαντιν. Για τις ναυτικές υπευθυνότητες τού Μπράγκαντιν την προηγούμενη δεκαετία (το 1562), βλέπε Sen. Secreta, Reg. 73, φύλλα 17-19 (34-36) και σημειώστε στο ίδιο, φύλλο 22 (39).

[←82]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 124-125 (145-146), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 4 Αυγούστου 1571. Στις 6 Αυγούστου ο δόγης και η Γερουσία έγραφαν στον Ενετό γραμματέα στο Μιλάνο: «Έγραψε ο πρεσβευτής μας Τιέπολο με επιστολή του τής 1ης τού μηνός από τη Γένουα, ότι ειπώθηκε από τον κύριο Τζιανναντρέα Ντόρια ότι η αναχώρησή του εξαρτάται από την επιβίβαση των Γερμανών…» (Ne scrive l’ambassator nostro Thiepolo per lettere sue di primo del presente da Genova esserli stato detto dal Signor Gio. Andrea Doria che la partenza sua dipendeva dall’ imbarcar di Tedeschi…) [στο ίδιο, φύλλο 125 (146) και πρβλ. φύλλο 126]. Για την καταστροφικότητα τού τουρκικού στόλου σημειώστε στο ίδιο, φύλλα 128-129 (149-150) και 131 και εξής. Σημειώστε επίσης στο ίδιο, Reg. 77, φύλλο 115 (136), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας με ημερομηνία 22 Ιουλίου 1571, μέρα κατά την οποία η Γερουσία έγραφε επίσης στον γενικό επιστάτη (provveditore generale) τής Δαλματίας [στο ίδιο, φύλλα 113-114 (134-135)]:

«Από επιστολές από την Κέρκυρα τού ναυτικού γενικού διοικητή μας στις 9 αυτού τού μήνα [9 Ιουλίου] ενημερωθήκαμε ότι ο τουρκικός στόλος είχε φτάσει στη Ζάκυνθο, έχει πυρπολήσει τα χωριά και έχει κάνει πολλές άλλες ζημίες, τις οποίες θα θέλαμε να αναφέρουμε για δική σας γνώση…».

(Per lettere del capitanio nostro general da mar de 9 del presente da Corfu siamo avisati che l’armata Turchesca era arrivata al Zanthe et havea brusciati li borghi et fatti molti altri danni, il che vi havemo voluto significar per vostra intelligentia…)

Ο επιστάτης έπρεπε να φροντίσει για την άμυνα και ασφάλεια των

«πόλεων, τόπων, και υπηκόων μας και ιδιαίτερα να φροντίσετε ώστε να είναι καλά εφοδιασμένο και φρουρούμενο το κάστρο τού Αγίου Νικολάου τού Σεμπένικο, έτσι ώστε σε κάθε περίπτωση να μπορεί να αντισταθεί τόσο, ώστε ο εχθρικός στόλος να μη μπει σε αυτό το λιμάνι…».

(città, luoghi, et sudditi nostri, et specialmente haverete l’ occhio che sia ben provisto et presidiato il castello di S. Nicolò di Sibinico acciò in ogni caso possi far resistentia tale all’armata nemica che la non entri in quel porto…)

Σαν να μην ήταν αρκετή η πρόοδος τού τουρκικού στόλου, οι Ούσκοκ ήσαν δραστήριοι στην Αδριατική και στις 22 Ιουλίου ο δόγης και η Γερουσία έδωσαν εντολή στον Ενετό επιστάτη των γαλερών στην Αδριατική να καταδικάσει τούς Ούσκοκ κουρσάρους στις γαλέρες «για όσο διάστημα κρίνετε κατάλληλο». Οι σκλάβοι γαλερών που θα αποκτιούνταν έτσι θα ανατίθεντο στον Φίλιππο Μπράγκαντιν, «τον οποίο έχουμε εκλέξει γενικό επιστάτη τού Κόλπου (της Αδριατικής)» [στο ίδιο, Reg.77, φύλλο 114 (135)].

[←83]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 304-5, «από τη Γένουα στις 3 Αυγούστου 1571» (di Genova li 3 d’agosto 1571). Ο αρχιδούκας Ρούντολφ έγινε αργότερα αυτοκράτορας Ροδόλφος Β΄ (1576-1612). Ήταν δώδεκα ετών όταν πήγε στην Ισπανία με τον αδελφό του Ερνστ, τότε έντεκα ετών. Για την επί επτά χρόνια διαμονή τους στην Ισπανία, βλέπε Erwin Mayer-Lowenschwerdt, «Der Aufenthalt der Erzherzoge Rudolf und Ernst in Spanien (1564-1571)», στo Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Wien, Phil.-hist. Kl., CCVI, Abh. 5 (1927), 64 κ.ε., και για το πέρασμά τους από τη Βαρκελώνη στη Γένουα, στο ίδιο, σελ. 39-40.

[←84]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 98, «από τη Νάπολη στις 9 Αυγούστου» (di Napoli di 9 Agosto):

«Σήμερα την 21η ώρα έφτασε ο κ. Δον Τζιοβάννι ντι Καρντόνα με 27 γαλέρες φορτωμένες με Γερμανούς, και την 23η ώρα ο κ. Δον Ζουάν τής Αυστρίας έκανε την είσοδό του με μεγάλη ικανοποίηση αυτού τού λαού. Ο καρδινάλιος Γκρανβέλ πήγε να τον υποδεχθεί στη γέφυρα που είχε φτιαχτεί στον μώλο και στη συνέχεια τού έδινε πάντοτε το δεξί του χέρι. Ο εν λόγω κύριος έχει άσπρο δέρμα, ξανθά μαλλιά, μικρή και αραιή γενειάδα, όμορφη εμφάνιση και μέτριο ανάστημα. Ήταν πάνω σε ένα πολύ όμορφο γκρι άλογο, ωραία στολισμένο στο επιστήθιο. Προχωρούσαν μπροστά από τούς ηγεμόνες τού Ουρμπίνο και τής Πάρμας, και αυτός έδινε το δεξί του χέρι στον Ουρμπίνο. Ο εν λόγω κύριος Δον Ζουάν έχει ωραίο αριθμό ακολούθων και ιπποκόμων ντυμένων σε κίτρινο βελούδο με τυρκουάζ φράντζες…».

(Hoggi su le 21 hore è arrivato il Signor Don Gio. di Cardona con le sue 27 galere cariche di Alemani, et alle 23 hore il Signor Don Gio. d’Αustria ha fatto l’entrata con gran satisfattione di questo popolo. Il cardinal Granvella è andato a riceverlo al ponte fattoli al molo, et poi sempre gli ha dato la man dritta. Detto signore è di carne bianca, di pelo biondo, con puoca barba et rara, et di bello aspetto et di mediocre statura. Era a cavallo sopra un bellissimo leardo ben guarnito alla corsiera. Gli andavano inanzi li principi d’ Urbino et Parma, et questo dava la man dritta ad Urbino. Il detto Signor Don Gio. ha un bellissimo numero di paggi et staffieri vestiti di velluto giallo con le franze turchine…)

Aναφερόταν τώρα από τη Ρώμη (σε επιστολή ειδήσεων στις 15 Αυγούστου), στο ίδιο, φύλλο 98,

«Λένε ότι όταν ο κ Δον Ζουάν έρθει στη Μεσσίνα, έχει εντολή στον Ενετό κύριο γενικό [Σεμπαστιάνο Βενιέρ], ότι θα είναι πάντοτε απολύτως έτοιμος να αντιμετωπίσει τον τουρκικό στόλο και να ακολουθήσει την εξοχότητά του…».

(Dicono che quando il Signor Don Gio. sarà gionto a Messina che ha ordine di dire al signor generale veneto che sarà sempre prontissimo a combattere l’armata turca et a seguitar sua Eccellenza…)

[←85]

Serrano, La Liga de Lepanto, i, 109 και σημειώστε γενικά Antonio Ossorio (1623-1680), Vida de Don Juan de Austria, μεταφρ. J. L. de Toro, Μαδρίτη, 1946, βιβλίο ii, σελ. 86 και εξής, 96 και εξής, 103 και εξής, ενδιαφέρον αλλά ανακριβές, όπως και ο Braudel, La Méditerranée, ii, 392, ο οποίος τοποθετεί την αναχώρηση τού Δον Ζουάν από τη Γένουα στις 5 Αυγούστου.

[←86]

Γραφική περιγραφή τής άφιξης και υποδοχής τού Δον Ζουάν στη Μεσσίνα υπάρχει σε ειδοποίηση (avviso) γραμμένη στη Μεσσίνα στις 23 Αυγούστου 1571, στο Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 115 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 319 και ιδιαίτερα φύλλα 325, 343-44, προφανώς το πρωτότυπο κείμενο αυτής τής αναφοράς.

[←87]

Bart. Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), σελ. 115-18, τού οποίου η χρονολόγηση (όπως εκείνη άλλων πηγών τής εποχής) πέφτει έξω μια μέρα ή περισσότερο εδώ κι εκεί. Pompeo Molmenti, Sebastiano Veniero e la battaglia di Lepanto, Φλωρεντία, 1899, σελ. 80-81 (όπου από τυπογραφικό λάθος η άφιξη τού Κολόννα στη Μεσσίνα έχει ημερομηνία 30 αντί για 20 Ιουλίου) και έγγραφο με αριθ. vii, σελ. 353 και εξής, επιστολή τού Κολόννα προς τον δόγη τής Βενετίας, γραμμένη στην Κέρκυρα στις 26 Οκτωβρίου 1571 (δηλαδή μετά τη Ναύπακτο). Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 582-83.

Πρβλ. επίσης Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 88-80, «από Ρώμη στις 20 Ιουλίου» (di Roma di 20 Luglio):

«…Αυτή την εβδομάδα ήρθaν αρκετoί αγγελιοφόροι από τη Νάπολη, και έβγαλαν αυτά τα πιο νέα, ότι είχε έρθει επιστολή τής 15ης τού μηνός, ότι εκείνη τη νύχτα ο κύριος Μαρκ’ Αντόνιο Κολόννα θα αναχωρούσε τη 2η ώρα με 21 γαλέρες και ότι ο τουρκικός στόλος είχε φτάσει στη Ζάκυνθο, με αποτέλεσμα να διατάξει ο καρδινάλιος Γκρανβέλ πολύ μεγάλα μέτρα προστασίας στο βασίλειο, για την υπεράσπιση των παραθαλάσσιων τόπων τής Καθολικής του Μεγαλειότητας, ενώ μαθαίνεται επίσης, ότι είναι κατατεθειμένα στη Λούκκα 400.000 σκούδα στη διάθεση τού κυρίου Δον Ζουάν τής Αυστρίας για την εξυπηρέτηση τού πολέμου, ενώ η βραδύτητα τής άφιξης αυτού τού κυρίου είχε καταπλήξει όλους. Στον καρδινάλιο Ρουστικούτσι στηρίζονται τώρα όλες οι υποθέσεις τού παπισμού, ο οποίος καρδινάλιος ικανοποιεί όλους με απίστευτο τρόπο, και ενώ δείχνει ότι δεν κάνει τίποτε, τα κάνει όλα».

(…Questa settimana sono venute diverse stafette da Napoli, et si cava questa per la più fresca, che ha portato littere di 15 che quella notte il Signor Marc’ Antonio Colonna doveva partirsi alla seconda con 21 galere, et che l’armata Turchesca era arrivata al Zante, onde il cardinal Granvella havea ordinato grandissime provisioni nel regno per la difesa de’ luochi maritimi di sua Maestà Cattolica, et s’ intende ancora che erano stati rimessi in Lucca 400 m. scudi alla dispositione del Signor Don Gio. d’Αustria per servitio della guerra, la tardanza dell’arrivo del quale fa stupire ogn’ uno. Nel Cardinal Rusticucci si riposa hora summa rerum del pontificato, nel quale con maniera incredibile satisfa all’ universale, et mostra di non far cosa alcuna facendo il tutto).

O έπαινος τού καρδινάλιου Ρουστικούτσι ήταν απολύτως δικαολογημένος.

[←88]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 136 (157), «προς τούς πρεσβευτές στον Καθολικό βασιλιά» (ambassatori al re Catholico), έγγραφο με ημερομηνία 25 Αυγούστου 1571.

[←89]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 138 (159), «προς ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 25 Αυγούστου 1571 και πρβλ. στο ίδιο, Reg. 78, φύλλο l (23), έγγραφο με ημερομηνία 1 Σεπτεμβρίου. Όπως σημειώνεται πιο κάτω, ο Βενιέρ είχε χάσει προσφάτως επτά γαλέρες [Reg. 77, φύλλο 139 (160)].

[←90]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 131 (1521, «προς ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 11 Αυγούστου 1571. Για την τουρκική κατάληψη δύο ενετικών γαλερών, την ανάκτηση τού Σόποτο και την εμφάνιση τού Ουλούτζ-Αλή στη σκηνή, σημειώστε Contarini, Historia, φύλλο 29 και για τούς Τούρκους στην Αδριατική πρβλ. γενικά Paruta, Guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο II, σελ. 217-27 και Lesure, Lepante, la crise de l’empire ottoman, σελ. 77 και εξής.

[←91]

Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 132 (153), «προς ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 13 Αυγούστου 1571. Όμως επτά περιπου εβδομάδες αργότερα, καθώς οι συνθήκες στην τουρκική αρμάδα επιδεινώνονταν και οι διοικητές των συμμαχικών χριστιανικών στόλων είχαν αποφασίσει να αναλάβουν επιθετική δράση, η Γερουσία έπαιρνε μέτρα για τη μείωση των τεράστιων δαπανών των φρουρών στη Ζάρα, στο Σεμπένικο, στο Τράου και στο Σπαλάτο για τον χειμώνα που πλησίαζε. Αυτό θα γινόταν διατηρώντας λιγότερους αλλά καλύτερους στρατιώτες (procurando d’intertener delli migliori che si potrà) [στο ίδιο, φύλλο 13 (35), έγγραφο με ημερομηνία 28 Σεπτεμβρίου και πρβλ. φύλλο 17]. Bλέπε επίσης Contarini, Historia, φύλλα 29^–30 και Charrière, Négociations, iii, 186.

[←92]

Relatione del clarissimo Messer Sebastian Venier Procurator, et hora Serenissimo Principe, del suo Capitaneato Generale da Mare, la quale fu presentata a 29 decembre 1572 στο P. Molmenti, Sebastiano Veniero (1899), σελ. 283 και εξής, 298-301, που είναι το κείμενο που χρησιμοποίησα και πρβλ. Stirling- Maxwell, Don John of Austria, ii, 384 και εξής, 388 και εξής, όπου ο Βενιέρ περιμένει πεζικό 5.200 (όχι το λανθασμένο 5.100) ανδρών, αλλά το κείμενο τού Βενιέρ δίνει τον αριθμό 5.100 [Arch. di Stato di Venezia, Rel. Provveditori Generali e Capitani Generali da Mar, που υπάρχει τώρα στη σειρά Collegio, V (Secreta), Relazioni, Busta 75, 42 φύλλα, με το εν λόγω απόσπασμα στο φύλλο 10]. Ο Molmenti, ό. π., σελ. 283, πιστεύει ότι ο Αλβίζε Μπουονρίτσο (Μπονρίτσο) ήταν ακόμη γραμματέας τού βαΐλου στην Ισταμπούλ το 1571, αν και, όπως έχουμε δει, ο Μπουονρίτσο στάθμευε στη Νάπολη από το καλοκαίρι τού 1570 [βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 21, σημείωση 137].

[←93]

Πρβλ. την επιστολή που έγραψε ο καρδινάλιος Ζακκαρία Ντελφίνο στον Τζιανφραντσέσκο Κομμεντόνε, τότε αποστολικό λεγάτο στη Βιέννη, ως Ενετός προς Ενετό:

«…Κλαίω μαζί με τη επιφανή Σινιορία σας για την απώλεια τής Αμμοχώστου και για τις συμφορές που θα έρθουν ως αποτέλεσμά της. Προσεύχομαι στον πανάγαθο Θεό να ρίξει το βλέμμα του με τον φιλεύσπλαχνο οίκτο του στην ολέθρια κατάσταση τής Χριστιανοσύνης και τής πατρίδας μας ιδιαίτερα. Γι’ αυτό δεν έχω μπορέσει να συγκρατηθώ και να γράψω, παρασυρμένος από τη θλίψη στην οποία με έχουν ρίξει αυτά τα κακά νέα…» [Lettere di principi, τομ. XXV, φύλλα 329, 332, επιστολή γραμμένη στo «Waldestorff» στις 22 Σεπτεμβρίου 1571].

(…lo piango con la Signoria vostra illustrissima la perdita di Famagosta et le iatture che ne vanno in conseguenza. Pregato sia Dio Benedetto a mirar per pietà sua misericordiosamente verso il calamitoso stato della Christianità et della patria nostra particolarmente. Tanto non ho potuto contenermi di scrivere, trasportato dall’afflittione in che m’ ha posto questa mala nuova…)

[←94]

Πρβλ. Nestor Martinengo, Relatione di tutto il successo di Famagosta…. Βενετία, 1572, σελ. 1 χωρίς αρίθμηση:

«Στις 16 Φεβρουαρίου 1571 έφυγαν τα ιστιοφόρα που είχαν φέρει τη βοήθεια στην Αμμόχωστο, όπου υπάρχουν περίπου 4.000 πεζοί στρατιώτες, 800 τσέρνιντε [η τοπική πολιτοφυλακή], 3.000 πολίτες και χωρικοί και 200 Αλβανοί, ενώ έχουν ακολουθήσει με μεγαλύτερη επιμέλεια από πριν, από όλα τα μέρη, οι εργασίες οχύρωσης, όπου εργάζεται όλη η φρουρά, η πόλη και οι ίδιοι οι άρχοντες, χωρίς να δικαιολογούνται για κόπωση και σκληρή δουλειά, για παράδειγμα όλων…».

(Alli 16 Febraro 1571 partirono li legni che condussero il soccorso in Famagosta, dove si trovorno in tutto 4 millia fanti, 800 delle cernide, et 3 millia tra cittadini et villani, et 200 Albanesi, et si è seguito con maggior diligenza che prima da tutte le parti a fortificarsi, lavorando tutto il presidio, la città, et li patroni istessi, non perdonando a sorte di fatica et opera per essempio di tutti…)

Η περιγραφή τού Μαρτινένγκο για την πολιορκία και πτώση τής Αμμοχώστου είναι ιδιαίτερα σημαντική. Οι Gianpietro Contarini, Angelo Calepio, Pietro Bizarro (Bizaro), Bart. Sereno, Uberto Foglietta και Antonmaria Graziani βασίζονται όλοι σε αυτόν ως κύρια πηγή τους, ακολουθώντας τον ορισμένες φορές κατά λέξη. Έχω χρησιμοποιήσει το κείμενο τού Martinengo στην Houghton Library στο Harvard, Ott. 196. 6, αριθ. 23, που αποτελείται από οκτώ (χωρίς αρίθμηση) σελίδες. Ο Angelo Gatto, Narratione del terribile assedio e della resa di Famagosta nell anno 1571, επιμ. Policarpo Cattizani, Ορβιέτο, 1895, αποτελεί ανεξάρτητη περιγραφή μεγάλης αξίας. Ο Gatto ήταν στρατιώτης, ενδιαφερόμενος ιδιαίτερα για τον πόλεμο και τις λεπτομέρειες τής μάχης.

Άλλη ανεξάρτητη περιγραφή υπάρχει στο Andrea Tesster (επιμ.), Relatione di Alessandro Podacataro de’ successi di Famagosta dell’ anno 1571, ora per la prima volta pubblicata, Βενετία, 1876 (Nozze Bonomi-Bragadin). Πριν αρχίσει η πολιορκία τής Λευκωσίας, ο Αλεσσάντρο Ποντακατάρο προσφέρθηκε εθελοντικά με τον πατέρα του Φίλιππο και τον αδελφό του Τούτσιο, να πάνε στην Αμμόχωστο και να λάβουν μέρος στην υπεράσπιση τού φρουρίου. Έφεραν στην Αμμόχωστο άφθονο τυρί, κριθάρι, λαχανικά «και κάθε άλλο είδος ποτών και τροφίμων» (et ogn’ altra sorte di biave et vittuaria). Ο Αλεσσάντρο προσέλαβε επίσης τριακόσιους στρατιώτες «με τις οικογένειές τους, ντύνοντας με δικές του δαπάνες πολλούς από αυτούς» (con le sue famiglie, vestendoli a mie spese molti di loro) [στο ίδιο, σελ. 9-10], γεγονός που επιβεβαιώνει ο Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 31-32.

[←95]

Contarini, Historia, φύλλο 13.

[←96]

Για τη διάταξη των οχυρώσεων τής Αμμοχώστου βλέπε George Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus, Λευκωσία, 1918, ιδιαίτερα σελ. 105 και εξής, Rupert Gunnis, Historic Cyprus, Λονδίνο, 1936, σελ. 89 και εξής, Hill, Cyprus, iii, 990-93, 997 και για την πολιορκία και πτώση τής πόλης σημειώστε Paruta, Guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο ii, σελ. 235-61.

[←97]

Martinengo, Relatione, σελ. 1 χωρίς αρίθμηση. Contarini, Historia, φύλλο 23, ο οποίος τοποθετεί τη μεταφορά των δεκαπέντε κοματιών πυροβολικού από τη Λευκωσία στην Αμμόχωστο στα μέσα Μαΐου. Οι πολιορκoύμενοι συνέχιζαν να εργάζονται στις οχυρώσεις τους, για το οποίο πρβλ. Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 119-23. Σύμφωνα με την επιστολή [σελ. 136-37], oι πολιορκούμενοι κατάλαβαν τη σοβαρότητα των τουρκικών χαρακωμάτων στις 25 Απριλίου, αλλά βλέπε Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 40, 41, 55, 90, ο οποίος σημειώνει ότι οι 40.000 σκαπανείς («πρωτοπόροι») ήσαν Αρμένιοι. Για την πολιορκία τής Αμμοχώστου βλέπε γενικά Guido A. Quarti, La Guerra contro il Turco in Cipro e a Lepanto (1570-1571), Βενετία, 1935, σελ. 503-60 και Hill, Cyprus, iii, 988-1025.

[←98]

Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 54. Ανάμεσα στις 193.000 πεζούς στρατιώτες ο Gatto τοποθετεί 12.000 γενίτσαρους [στο ίδιο, σελ. 57]. Προς το τέλος τής αφήγησής του ο Gatto αναφέρει ότι μετά την πολιορκία οι ίδιοι οι Τούρκοι ανακοίνωσαν ότι ο Μουσταφά πασάς είχε φέρει 250.000 άνδρες στην Αμμόχωστο, περιλαμβανομένων 7.000 ιππέων, 40.000 σκαπανέων («πρωτοπόρων») και πωλητών (vivandieri) που συνόδευαν τον στρατό, καθώς και εβδομήντα κανονιών και τεσσάρων βασιλίσκων, τα οποία έριξαν όλα μαζί 163.000 βολές, 120.000 με σιδερένιες μπάλες κανονιών (palle di ferro) και 43.000 με πέτρινες μπάλες [σελ. 96-97 και πρβλ. σελ. 111].

[←99]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 133-34:

«…3.660 ψυχές βγήκαν σε τέσσερις ημέρες, εντελώς άχρηστοι, τούς οποίους συνόδευσαν οι γενίτσαροι στα σπίτια τους. Παρέμειναν επίσης πολλοί, που είχαν τα μέσα για να ζήσουν και άνθρωποι που είχαν κάνει το καθήκον τους στις παρατάξεις».

(…uscirono fori 3,660 anime in quattro giorni inutilissime, quali da giannizeri sono state accompagnate alli loro casali; vi restorno ben molti, che avevano il modo di vivere, et persone che anno fatto il debito loro nelle fazioni)

Πρβλ. Antonio Riccoboni, Storia di Salamina presa e di Marc Antonio Bragadino comandante, Βενετία, 1843, σελ. 33, 34 (per le nozze Arrigoni-Luccheschi), που λέει ότι 5.360 έφυγαν από την Αμμόχωστο:

«Έτσι από αυτούς, μερικοί άνδρες, μερικές γυναίκες, ορισμένοι ηλικιωμένοι, μερικά αγόρια, βγήκαν πέντε χιλιάδες τριακόσιοι εξήντα».

(Itaque ex illis, partim maribus, partim faeminis, partim senibus, partim pueris, quinque millia, trecenti et sexaginta exiverunt)

Ο Riccoboni παίρνει τον αριθμό από τον στρατιώτη Angelo Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 52, για το οποίο βλέπε Hill, Cyprus, ΙΙΙ, 1008-9. Για την ευγενική αντιμετώπιση των «άχρηστων στομάτων» από τούς Τούρκους πρβλ. Uberto Foglietta, The Sieges of Nicosia and Famagusta in Cyprus (από το Foglietta, De sacro foedere in Selimum libri IV, Γενεύη, 1587), μεταφρ. C. D. Cobham, Λονδίνο, 1903, σελ. 22.

[←100]

Πρβλ. Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 160:

«Στις 26 [Ιουλίου] ήρθε ο άριστος διοικητής [Mπράγκαντιν] για να επισκεφτεί αυτόν τον ντι Μπάφφο [τον Τιέπολο] στον Ναύσταθμο, με τον οποίο είχα την φροντίδα να φτιάχνω για όλο τον στρατό το ψωμί από τα σιτηρά τής Ρεάλ…»

(Alli 26 [luglio] venne il eccellentissimo capitano a visitar quello di Baffo all’arsenale, con il quale io avevo la cura di far fare per tutta la milizia il pane delli formenti della Real…)

και πρβλ. στο ίδιο, σελ. 157 για τα ακόνια (le mazine) και την εξάντληση τής πυρίτιδας, όταν στις 26 Ιουλίου είχαν απομείνει μόνο πεντέμιση βαρέλια στην Αμμόχωστο για χρήση εναντίον των Τούρκων [σελ. 161]. Πρβλ. Aless. Podacataro, Relatione, σελ. 13 και Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 52-53, ο οποίος μάς μιλά για τη φροντίδα στη διανομή ψωμιού, «όχι περισσότερο από δύο ψωμάκια τη μέρα για κάθε άτομο» (non dando più di doi pani al giorno per testa), κρασιού, τυριού, ρυζιού, κρέατος, λαδιού και οτιδήποτε άλλου.

[←101]

Martinengo, Relatione, σελ. 1-2 χωρίς αρίθμηση. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 57-59, ο οποίος δίνει στους Τούρκους 64 κανόνια και 4 βασιλίσκους και πρβλ. Calepio, «Prinse de Famagoste», στο Etienne de Lusignan, Description de toute l’ isle de Cypre, Παρίσι, 1580, ανατυπ. Αμμόχωστος (στην πραγματικότητα Βρυξέλλες), 1968, φύλλα 275 και εξής, ο οποίος ακολουθεί τον Martinengo. Ο Podacataro, Relatione, σελ. 18 λέει ότι οι Τούρκοι είχαν 82 κανόνια, περιλαμβανομένων τεσσάρων βασιλίσκων.

[←102]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 141 και εξής:

«Στις 19 Μαΐου, ημέρα Σάββατο, τρεις ώρες πριν από το ξημέρωμα, καταλάβαμε ότι άρχισαν οι εχθροί να ρίχνουν τεράστια ομοβροντία αρκεβουζίων, αρχίζοντας να βάλλει όλο το πυροβολικό μαζί, για να κάνουν τόσο φρικιαστικό και σκληρό θόρυβο, που νόμιζες ότι ο κόσμος καταστρεφόταν. Και όλη εκείνη τη μέρα δεν έκαναν τίποτε άλλο, πέρα από το να κανονιοβολούν και να πυροβολούν, αλλά τολμηροί οι δικοί μας και οι υπόλοιποι, κάνοντας αντεπίθεση όπως είχαν ήδη προβλέψει, έχοντας δει τις οχυρώσεις των εχθρών και ξέροντας τι σκόπευαν να κάνουν, τούς έδωσαν τέτοια απάντηση, που οι οχυρώσεις τους κατεδαφίστηκαν με θάνατο πολλών ανθρώπων και καταστροφή 100 κανονιών, ενώ εκείνη τη μέρα υπολογίστηκε ότι οι εχθροί έριξαν 3.373 βολές».

(Alli 19 Maggio, giorno di sabato, 3 ore avanti giorno incominciorno gl’ inimici intrincierati a fare una salva di archibugiate grandissima e mescolata l’artiglieria tutta cominciorno insieme a fare così orrendo e crudo rumore, che si pensava che il mondo rovinasse. E tutto quel giorno altro non fecero che tirare e battere, ma arditi gli nostri e saldi facendoli contrabattere già s’ aveano provisto, avendo veduti gli forti de nemici, et conosciuto quello intendevano fare, gli diedero tal risposta che li forti loro gettorno a terra con ruina di molta gente e rottura di pezzi 100, e quel giorno per conto tenuto gl’ inimici tirorno 3,373 tiri.)

O Martinengo, σελ. 2 τοποθετεί τον Μπράγκαντιν στα Αντρούτσι και τον Μπαλιόνε στην Αγία Νάπα στις 19 Μαΐου και ο Valderio, σελ. 146-47, 185 τούς εντοπίζει στους ίδιους προμαχώνες δύο μήνες αργότερα, στις 21 και 26-27 Ιουλίου. Πρβλ. Contarini, Historia, φύλλο 24.

[←103]

Calepio, «Prinse de Famagoste», στο Lusignan, Description de toute l’ isle de Cypre, φύλλο 276: «Στις 25 τού μηνός, την 23η ώρα (που σύμφωνα με τούς Γάλλους είναι η έβδομη ώρα τής ημέρας), ο πασάς έστειλε ένα γενίτσαρο με δύο επιστολές, μία προς τον διοικητή τής Αμμοχώστου και την άλλη προς εκείνον τής Πάφου…» (Le vingt et cinquiesme, sur les vingt et trois heures (où selon les François, à sept heures du soir) le Bassà envoya un Ianissaire avec deux lettres, l’ une au Capitaine de Famagoste et l’autre à celuy de Paphe…), στο οποίο σημειώστε τις διαφορετικές ενδείξεις τής ώρας. Για τις υποτιθέμενες τουρκικές απώλειες πρβλ. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 60-61.

[←104]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 142-45 και για την έλλειψη πυρίτιδας στους αμυνομένους πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 1011-12, για τον οποίο το κείμενο τού Valderio θα ήταν χρήσιμο, αν γνώριζε ότι υπήρχε.

[←105]

Martinengo, Relatione, σελ. 2-3 χωρίς αρίθμηση. Contarini, Historia, φύλλο 25, ο οποίος ακολουθεί τον Martinengo, πρβλ. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 61 και εξής.

[←106]

Martinengo, Relatione, σελ. 3 χωρίς αρίθμηση και για τη φρεγάτα που είχε φτάσει στην Αμμόχωστο στις 29 Μαΐου, στο ίδιο, σελ. 2. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 65-69. Για τη φρεγάτα, την άφιξη τής οποίας ο Gatto τοποθετεί στις 28 Μαΐου, βλέπε στο ίδιο, σελ. 61 και για τη φρεγάτα που ήρθε στις 22 Ιουνίου στο ίδιο, σελ. 72. Για την επίθεση και την έκρηξη των φλεγομένων βλημάτων (nostre balle artifiziate, δηλαδή σακκιών με εύφλεκτα υλικά) που ήρθε στις 21 Ιουνίου, «η οποία ήταν η πρώτη επίθεση που εξαπολύθηκε εναντίον μας με τέτοια ορμή, που διείσδυσαν οι εχθροί στη μετσαλούνα [δηλαδή στο προστατευτικό τείχος τού Ναυστάθμου]» (che fu il primo assalto datoci con tanto impeto che penetrorono gl’ inimici la mezzaluna), βλέπε Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 153-54, όπου ο αντιγραφέας έχει προφανώς βάλει το απόσπασμα εκτός χρονολογικής σειράς και έχει δώσει στο γεγονός λάθος ημερομηνία.

Για την πρώτη μεγάλη επίθεση στις 21 Ιουνίου πρβλ. επίσης Calepio, «Prinse de Famagoste», στο Lusignan, Description de toute l’ isle de Cypre, φύλλα 277-278 και Contarini, Historia, φύλλο 25. Η επίθεση χρονολογείται λάθος στις 2 Ιουνίου στον Podacataro, Relatione, σελ. 18-19, ίσως από λάθος τού τυπογράφου.

[←107]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 117-19.

[←108]

Martinengo, Relatione, σελ. 3 χωρίς αρίθμηση. Contarini, Historia, φύλλο 26, ο οποίος ακολουθεί τον Martinengo. Podacataro, Relatione, σελ. 20. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 72-79:

«…Δεν θα επεκταθώ στη λεπτομερή περιγραφή τού αγώνα τής μιας ή τής άλλης πλευράς [που είναι όμως η συνήθης πρακτική τού Gatto!], καταλήγοντας στο συμπέρασμα,… διαρκώντας η επίθεση εκείνη τη μέρα επτά ώρες, και έξι φορές ξεκίνησαν την επίθεση, και όλες οι τουρκικές γαλέρες μπήκαν στη μάχη, και πήγαν προς το λιμάνι ρίχνοντας πολλούς κανονιοβολισμούς» [σελ. 74].

(…Non m’ estenderò in raccontar minutamente il combattere dell’una et l’altra parte, vi concludo,… durando l’assalto in questo giorno sette hore, et sei volte se misero all’assalto, et tutte le galere Turchesche s’erano messe in battaglia, e venivano verso il porto sparando molte cannonate.)

Για τη δεύτερη επίθεση (και εκείνες που ακολούθησαν), πρβλ. Calepio, «Prinse de Famagoste», στο Lusignan, Description de toute l’isle de Cypre (1580, ανατυπ. 1968), φύλλα 278-283, που υπάρχει σε αγγλική μετάφραση στο C. D. Cobham, Excerpta Cypria, Καίμπριτζ, 1908, ανατυπ. Νέα Υόρκη, 1969, σελ. 153-56. Ως αυτόπτης μάρτυρας των δεινών και των θανάτων των Χριστιανών συναδέλφων του στην πολιορκία τής Λευκωσίας το καλοκαίρι τού 1570, ο Calepio έγραφε πολύτιμη περιγραφή τής πτώσης τής πρωτεύουσας, αλλά η περιγραφή του για την πολιορκία τής Αμμοχώστου έχει αντιγραφεί σε μεγάλο βαθμό από την Αναφορά (Relatione) τού Martinengo, στην οποία παραπέμπει [«Prinse de Famagoste», φύλλο 285].

[←109]

Martinengo, Relatione, σελ. 3-4 χωρίς αρίθμηση. Contarini, Historia, φύλλο 27, ο οποίος ως συνήθως ακολουθεί τον Martinengo στην περιγραφή του τής πολιορκίας και παράδοσης τής Αμμοχώστου. Podacataro, Relatione, σελ. 21, ο οποίος τοποθετεί την τριτη επίθεση στις 10 Ιουλίου και σημειώνει ότι ο αδελφός του Τούτσιο σκοτώθηκε στην έκρηξη στο γωνιώδες οχύρωμα. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 79-82, που λέει ότι στις 9 Ιουλίου οι Τούρκοι

«κράτησαν την επίθεση για επτά ώρες με όλες τις πυροβολαρχίες, επτά φορές επέστρεψαν στην επίθεση με ξεκούραστους άνδρες και επτά φορές έριξαν άγριο κανονιοβολισμό με όλο το πυροβολικό που είχαν στο πεδίο».

(mantennero l’assalto sette hore a tutte le batterie, e sette volte si rimisero con gente fresca all’assalto, e sette volte fero una sparata con tutta l’artegliaria che haveano in campo.)

Ο Gatto ισχυρίζεται ότι 1.500 Τούρκοι και 150 χριστιανοί θάφτηκαν από την έκρηξη στο γωνιώδες οχύρωμα και ότι ο Μπαλιόνε όχι μόνο δεν είχε δώσει εντολή πυροδότησης τής νάρκης, αλλά ήθελε να στρίψει το λαρύγγι εκείνων που το έκαναν «με τα ίδια του τα χέρια» [στο ίδιο, σελ. 81].

Σημειώστε επίσης Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 150-52, που λέει ότι οι Τούρκοι αναρριχήθηκαν στο γωνιώδες οχύρωμα,

«στο εσωτερικό τού οποίου φτιάχτηκε από τούς δικούς μας μια νάρκη, με πρόθεση να δείξουν ότι υποχωρούν, και μπαίνοντας μέσα οι εχθροί του βάλαμε ύστερα φωτιά και τινάχτηκαν όλοι στον αέρα, αλλά θα μπορούσε να γίνει με διαφορετικό τρόπο, γιατί μη ξέροντας το πλήθος των δικών μας ποιος κάνει τι, το οποίο για εχεμύθεια έπρεπε να αποσιωπηθεί, πυροδοτήθηκε η νάρκη, η οποία σκότωσε το μεγαλύτερο μέρος των δικών μας,…. κι έτσι με τον θάνατο 100 δικών μας το γωνιώδες οχύρωμα παρέμεινε στα χέρια των εχθρών, έχοντας σκοτωθεί οι άνθρωποι που το υπερασπίζονταν.	(dentro del quale fu fatta da nostri una mina con animo di mostrar di ritirarsi, et entrando dentro li nemici darli poi fuoco, e fare andare tutti in aere, ma la cosa riuscì altramente, perchè dando la calca alli nostri da non si sa chi -chè per onor si tace- fu dato fuoco alla mina, la quale ammazzò la maggior parte de’ nostri,…. et così con morte di 100 de nostri il Revellino restò in mano de’ nemici, essendo morti li uomini che lo difendevano.
Αλλά επειδή δεν τολμούσαν να έρθουν πάνω από τούς εχθρούς, φοβούμενοι τις νάρκες, από τις οποίες και αυτοί δεν είχαν πάθει μικρότερη ζημιά, μάλιστα πολύ μεγαλύτερη, το σούρουπο ο γενναίος Αμμοχωστιανός λοχαγός Τζόρτζι Τρίτσι πήγε στον εξοχώτατο διοικητή [Μπράγκαντιν] και προσφέρθηκε με την ομάδα του να πάει για να ανακτήσει το γωνιώδες οχύρωμα. Τέτοια υπηρεσία πρόσφερε επίσης ο κύριος Άντσολο ντε Νικκολό από τη Βενετία, στον οποίο, όταν ήρθε αρχικά από τις Αλυκές, ανατέθηκε το καθήκον τού πυροβολικού των ιπποτών τής Λεμεσού, το οποίο καθήκον διεκπεραίωσε επίσης γενναία, και εμφανίστηκε πριν από την εξοχότητά του, ο οποίος συνοδεύτηκε από τον κύριο Άστορ [Μπαλιόνε] και όλους εμάς.	Ma perchè non osavano venire sopra li nemici, dubitandosi delle mine con le quali ancor loro non anno avuto minor danno, anzi molto maggiore, al vespero il valoroso capitan Zorzi famagostano Tricchi andò dall’eccellentissimo capitano (Bragadin) et s’ offerse con la sua compagnia andare a ricuperare il Rivellino. Tale ofizio fece anco Messer Anzolo de Niccolò da Venezia, il quale da principio venuto da Saline gli fu dato il carico dell’artiglieria del cavaliere di Limissò, nel qual ofizio si portò anco valorosamente, et comparse dinanzi sua Signoria eccellentissima, che era accompagnata con il Signor Astor [Baglione] et noi tutti.
Όμως αποφασίστηκε από τούς άρχοντες, για να μη μπουν σε κίνδυνο όλοι εκείνοι που χρειάζονταν για να γίνει η επιχείρησή του για να σώσουν τούς ανθρώπους, η οποία ανάκτηση έλεγαν ότι ήταν πολύ εύκολη, αλλά η διατήρηση δεν ήταν δυνατή, γιατί από κάθε πλευρά θα μπορούσαν και πάλι να μπουν οι εχθροί, κι έτσι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ήταν κλειδωμένη η Πύλη Λεμεσού εκείνη τη μέρα, ότι οι εχθροί θα παρέμεναν ως κυρίαρχοι στο γωνιώδες οχύρωμα, μέχρι να δώσει καλές καιρικές συνθήκες».	Fu deliberato però dalli signori per non metter a pericolo tanti quanti bisognavano a far l’ impresa di quello per salvare la gente, qual ricuperazione dicevano esser facilissima, ma mantenerlo non era possibile, perchè da ogni banda potevano da novo gl’ inimici prenderlo, et così fu concluso che fosse serrata la Porta di Limissò quel giorno, che li inimici come padroni si stavano nel Rivellino a darsi bel tempo).

Για την έκρηξη τής χριστιανικής νάρκης στο γωνιώδες οχύρωμα, που σκότωσε τόσο πολλούς πολιορκούμενους αλλά και πολιορκητές, πρβλ. Uberto Foglietta, The Sieges of Nicosia and Famagusta… (προερχόμενο από το Foglietta, De sacro foedere in Selimum libri IV, Γενεύη, 1587), μεταφρ. C. D. Cobham, Λονδίνο, 1903, σελ. 27-28, ο οποίος λανθασμένα χρονολογεί την τρίτη επίθεση των Τούρκων στις 7 Ιουλίου.

[←110]

Martinengo, Relatione, σελ. 4-5 χωρίς αρίθμηση. Contarini, Historia, φύλλο 28, ακολουθώντας τον Martinengo. Podacataro, Relatione, σελ. 21-22. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 83-86, ο οποίος επίσης περιγράφει το «ταψί που καίει, από το οποίο δεν μπορείς να δεις φλόγα, αλλά μόνο καπνό οξύτατο και δηλητηριώδη, ανυπόφορης μυρωδιάς από ρίζες πεύκου» (teglia ardibile, dal qual non si vede fiamma, ma solo fumo acutissimo e pestifero, d’insopportabil odore con radiche di pino). Για την επαναχρησιμοποίηση τού γωνιώδους οχυρώματος από τούς Τούρκους και την εκ μέρους τους καύση δύσοσμων ξύλων, τα οποία (όπως ο Gatto) ο Valderio προσδιορίζει ως πίσσα (legno pegola), σημειώστε Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 154-55. Πρβλ. Foglietta, μεταφρ. Cobham, σελ. 29 και Hill, Cyprus, iii, 1022-23. Η «τραβέρσα» ήταν ανάχωμα σε χαράκωμα, για να προστατεύει αυτούς που ήσαν μέσα από διασταυρούμενα πυρά και να περιορίζει το εύρος τής έκρηξης των οβίδων.

[←111]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 157. Ο Valderio είχε αναμφίβολα στο μυαλό τού το γεγονός ότι εξήντα τουρκικές γαλέρες «διαπόρθμευαν» άνδρες και πολεμοφόδια από την Καραμανία και τη Συρία στην Κύπρο (che sessanta galee Turchesche erano già passate in Cipro con gente da guerra et per tragettarne anco dalle marine di Caramania et Soria per l’ oppugnatione di Famagosta…) [Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 105-106 (126-127), «προς τούς πρεσβευτές στον γαληνότατο Καθολικό βασιλιά» (alli ambassatori appresso il serenissimo re Catholicο), έγγραφο με ημερομηνία 23 Ιουνίου 1571)]. Για τις εξήντα γαλέρες και την τουρκική διαπόρθμευση εφοδίων βλέπε Podacataro, Relatione, σελ. 15-16.

[←112]

Ο Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 87 λέει ότι ο Μπαλιόνε απέρριψε την επιστολή τού πασά στις 28 Ιουλίου και τον ακολουθεί (ως συνήθως) ο Riccoboni, Storia di Salamina presa, σελ. 46, αλλά αφού η χριστιανική ηγεσία γνώριζε στις 28 Ιουλίου ότι είχαν ηττηθεί, η ημερομηνία τού Calepio για την εκδίωξη από τον Μπαλιόνε τού αγγελιοφόρου τού πασά φαίνεται πιο λογική.

[←113]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 157-62, ο οποίος χρονολογεί την παραδοχή από τον Μπαλιόνε τής επικείμενης πτώσης τής πόλης στις 26 Ιουλίου.

[←114]

Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 94.

[←115]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 162-66. Για το αξίωμα και τα καθήκοντα τού υποκόμη στο λατινικό βασίλειο τής Ιερουσαλήμ (απ’ όπου πέρασε στην Κύπρο μαζί με άλλα διοικητικά αξιώματα), σημειώστε John L. La Monte, Feudal Monarch in the Latin Kingdom of Jerusalem, 1100-1291, Καίμπριτζ, Mασσ., 1932, σελ. 106, 135-36, 167-69 και πρβλ. Hill, Cyprus, ii, 54 και iii, 1030, σημείωση I, όπου η τελευταία είναι αναφορά στον Valderio ως «υποκόμη τής Αμμοχώστου», τού οποίου το όνομα δεν γνωρίζει ο Hill, πρβλ. Podacataro, Relatione, σελ. 26.

[←116]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 166-70 και πρβλ. Podacataro, Relatione, σελ. 22-23.

[←117]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 164. Για τον ανώνυμο χρονικογράφο τής πολιορκίας τής Αμμοχώστου βλέπε πιο κάτω, σημείωση 125. Ο Podacataro, Relatione, σελ. 23, 26 αναφέρεται τρεις φορές στον «υποκόμη τής Αμμοχώστου» ως ντόπιο Κύπριο. Ο Podacataro φυσικά ενδιαφερόταν τουλάχιστον κάπως για την παρουσία και τις δραστηριότητες τού «δήμαρχου» τής Αμμοχώστου. Το οικογενειακό όνομα τού συγγραφέα γράφεται συνήθως Podocataro. Όσο για αναφορές σε Αλβανούς και Έλληνες, πρβλ. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 31-32, 109 και εξής. Αν αντί να πήγαινε να εργαστεί για τούς Τούρκους, όταν τελείωσε η πολιορκία, ο Valderio είχε σκοτωθεί σε κάποια από τις επιθέσεις, ο Gatto θα τον είχε προσθέσει στους Νικκολό Σαρακηνόπουλο (Saracinopoli) και Αντόνιο Γρεγκέττο (Greghetto), τούς μόνους δύο Έλληνες που αναφέρει από τούς 1.700 «Έλληνες που σκοτώθηκαν στη διάρκεια τού πολέμου» (Greci ammazzati in tutta la guerra) [στο ίδιο, σελ. 110].

[←118]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 70: «…la mia villa di Trapessa, loco distante da Famagosta tre miglia…». Η Τράπεζα βρίσκεται ακριβώς βορειοδυτικά τής Αμμοχώστου. Για τα απομεινάρια τού χωριού βλέπε George Jeffery, A Description of the Historic Monuments af Cyprus, Λευκωσία, 1918, σελ. 200.

[←119]

Μετρώντας από τις 19 Μαΐου, όταν άρχισε ο βομβαρδισμός, εξηνταοκτώ μέρες θα μάς έφερναν στις 26 Ιουλίου (πρβλ. πιο πάνω, σημείωση 113), αλλά η έβδομη και τελευταία επίθεση ήρθε προφανώς στις 31 Ιουλίου, πράγμα το οποίο, όπως λέει ο Martinengo (βλέπε πιο κάτω), αθροίζεται σε εβδομηνταπέντε μέρες βομβαρδισμού. Υπάρχουν άφθονες αποδείξεις στο Guerra di Cipro τού Valderio, ότι το έργο γράφτηκε ύστερα από τα γεγονότα που περιγράφει. Πέρα από την άσχημη κατάσταση τού πρωτοτύπου και την έλλειψη προσοχής τού αντιγραφέα, φαίνεται ότι οι ημερομηνίες τού Valderio είναι κάπως αναξιόπιστες. Προφανώς ήταν πολύ απασχολημένος, για να μπορεί να γράφει κατά τη διάρκεια τής πολιορκίας.

[←120]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 170-83. Η επιστολή φέρει την προφανώς αδύνατη ημερομηνία 25 Ιουλίου, γιατί ο Valderio τοποθετεί την έκκληση η οποία την προκάλεσε στις 26 ή 27 Ιουλίου. Ο Martinengo, Relatione, σελ. 4-5 μάς πληροφορεί ότι ήταν περίπου 20 Ιουλίου όταν οι επιφανέστεροι πολίτες τής Αμμοχώστου αποφάσισαν να κάνουν έκκληση στον Μπράγκαντιν για παράδοση με έντιμους όρους,

«όπως αποφάσισαν οι προύχοντες τής πόλης, όταν ήταν περίπου 20 Ιουλίου, να γράψουν εκλιπαρώντας τον εξοχώτατο Μπράγκαντιν ότι … ήθελαν να παραδοθούν με έντιμους όρους, που θα προστάτευαν την τιμή των γυναικών και την υγεία των παιδιών τους, ότι θα πήγαιναν ως λεία των εχθρών…». Πρβλ. Foglietta, μεταφρ. Cobham, σελ. 29-30.

(quando si risolsero i principali della Città, che fu circa a venti di Luglio, fare una scrittura con supplicar il clarissimo Bragadin chè… volessero con l’arrendersi a conditioni honorate haver riguardo all’ honor delle loro moglie et alla salute de figliuoli, che sarebbono andati in preda de’nemici…)

[←121]

Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 87-94, ο οποίος αρχικά χρονολογεί την πέμπτη επίθεση στις 30 Ιουλίου [στο ίδιο, σελ. 87] και ύστερα την τοποθετεί στις 29 τού μηνός [σελ. 92]. Ο Riccoboni, Storia di Salamina presa, σελ. 46, 48, 50 ακολουθεί τον Gatto και επίσης τοποθετεί την έβδομη και τελευταία επίθεση στις 31 Ιουλίου (pridie Kalendas postrema Turcarum aggressio facta est). Η ιταλική εκδοχή τού Riccoboni, που δημοσιεύτηκε μαζί με το λατινικό κείμενο, πρέπει να αποφεύγεται, γιατί ο μεταφραστής (αρκετά παράξενα) δεν ήξερε να μετατρέπει ημερομηνίες από το ρωμαϊκό ημερολόγιο τού πρωτοτύπου στις συγχρονες αντίστοιχες. Πρβλ. γενικά Quarti, La Guerra contra il Turco (1935), σελ. 538-42 και Hill, Cyprus, iii, 1024-25. Σύμφωνα με τον Gatto, Narratione, σελ. 97, όταν είχαν τελειώσει όλα, οι Τούρκοι αναγνώρισαν ότι είχαν χάσει 80.000 άνδρες.

Στις πηγές που παραθέτουν οι Quarti και Hill πρέπει να προστεθεί ο L. A. Visinoni (επιμ.), Del Successo in Famagosta (1570-71), Diario d’ un contemporaneo, Βενετία, 1879, σελ. 33-34, το ημερολόγιο ενός άγνωστου στρατιώτη, ο οποίος έλαβε μέρος στην πολιορκία. O Valderio, τουλάχιστον στο κείμενο τού Guerra di Cipro [Treviso MS. ital. 505], δεν αναφέρει επίθεση μετά την παρουσίαση από τούς Αμμοχωστιανούς τής έκκλησής τους στους Ενετούς Άρχοντες (Signori Veneti) στις 26-27 Ιουλίου.

[←122]

Podacataro, Relatione, σελ. 23.

[←123]

Οι Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 94 και Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 186 χρονολογούν και οι δύο την έξοδο των Μαρτινένγκο και Κόλτι την 1^η Αυγούστου, πράγμα το οποίο υπό τις δεδομένες συνθήκες μοιάζει να είναι μια μέρα νωρίτερα. Ο Martinengo, Relatione, σελ. 5 την τοποθετεί στις 2 Αυγούστου, όπως και ο Calepio και άλλοι.

[←124]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 183-88, όπου εκ παραδομής ο Valderio ή ο αντιγραφέας του αναφέρεται στον Τζιρολάμο Μαρτινένγκο [σελ. 186] ότι ήθελε να πάει και να δει τον στρατιωτικό «μηχανισμό» των Τούρκων και επίσης αναφέρεται στον Σελήμ [σελ. 188] ως ηλικιωμένο πατέρα τού βασιλεύοντος σουλτάνου. Αν και η σύσκεψη έγινε στο σπίτι τού Αντόνιο Γκρεγκέττο, ο Podacataro λέει ότι οι Τούρκοι όμηροι τοποθετήθηκαν στο σπίτι κάποιου Νταναντέλλα [Relatione, σελ. 23]. Σύμφωνα με τον Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 110, «Ο κ Αντόνιο Γκρεγκέττο, διάδοχος τού κ Ιερώνυμου Γκρεγκέττο, κόπηκε σε κομμάτια στην ύπαιθρο μετά την παράδοση τής πόλης» (Il Signor Antonio Greghetto, successore al Signor Hieronimo Greghetto, (era) tagliato a pezzi in campagna doppo la resa della città). Ο Ιερώνυμος (Τζερόνιμο, Τζιρολάμο) Γκρεγκέττο ήταν προκάτοχος τού Βαλντέριο ως υποκόμης τής Αμμοχώστου [Guerra di Cipro, σελ. 14-15].

[←125]

Martinengo, Relatione, σελ. 5. Contarini, Historia, φύλλο 30. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 94-06. Podacataro, Relatione, σελ. 23-24. Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 190-91. Quarti, La Guerra contro il Turco, σελ. 544 και εξής. Hill, Cyprus, iii, 1026-27, ο οποίος παρέχει κάπως διαφορετική περιγραφή, βασιζόμενος ιδιαίτερα στους Gatto, Sylv. Brenzone, Andrea Morosini και Podacataro. Σύμφωνα με τον Gatto, «ο Μουσταφά… έστειλε ένα γενίτσαρο στις Εξοχότητές τους, απορρίπτοντας ένα άρθρο (της Διομολόγησης), επειδή δεν ήθελε την πόλη χωρίς το πυροβολικό, αλλά λόγω τής μεγάλης ανδρείας που είχε συναντήσει στην Αμμόχωστο, ήταν πρόθυμος να τούς δώσει πέντε κανόνια, που θα διάλεγαν οι Εξοχότητές τους» [Narrazione, σελ. 95]

Ο ανώνυμος χρονικογράφος είναι καλά ενημερωμένος [Del Successo in Famagosta (1570-71), Diario d’ un contemporaneo, σελ. 34-36]:

«Στις 2 τού μηνός [2 Αυγούστου] δόθηκαν οι όμηροι από τη μία και την άλλη πλευρά με τον τρόπο που είχε σταλεί από τον Μουσταφά πασά στον κύριο Έρκολε Μαρτινένγκο και στον κύριο Ματτέο ντι Κόλτι, ευγενή τής πόλης, και για τούς ομήρους τού Μουσταφά πασά πήγε στο φρούριο ένας δικός του κεχαγιάς και ο κεχαγιάς των γενίτσαρων, οι οποίοι κρατούσαν λευκή σημαία και είπαν ότι ο πασάς έστελνε αυτή τη σημαία και ότι έπρεπε να αναφέρουν ότι οι εν λόγω όμηροι θα έκαναν εκείνο ακριβώς που τούς είχε αναθέσει ο πασάς και ότι ο πασάς δεν μπορούσε να παραλείψει εκείνο που είχε υποσχεθεί πάνω από το κεφάλι τού Μεγάλου Άρχοντα και παρουσίασε ένα τουρμπάνι πάνω σε τραπέζι γεμάτο με χρυσές αλυσίδες, και έτσι η εξοχότητά του ο υποκόμης τής πόλης [Βαλντέριο] και ο γραμματέας τού λαμπρότατου κυρίου Μαρκαντόνιο Μπράγκαντιν και άρχισαν να συνθηκολογούν με αυτόν τον τρόπο, πρώτον να δοθεί άδεια αναχώρησης σε όλους εκείνους που ήθελαν να φύγουν μαζί με τούς Ιταλούς και αυτοί οι Ιταλοί μπορούσαν να φύγουν με τη σύζυγο και τα παιδιά τους, ρούχα, όπλα και τα εμβλήματα προβεβλημένα [με τα λάβαρά τους ξεδιπλωμένα] και ότι θα τούς δίνονταν τέσσερις γαλέρες και πολλά καραμουσαλίνια για να σπεύσουν στον Χάνδακα σώοι και αβλαβείς, καθώς και μερικά κανόνια από εκείνα τού φρουρίου και με τον όρο ότι αν ήθελαν να μείνουν πίσω κάποιοι χριστιανοί, δεν έπρεπε να υποχρεωθούν να φύγουν από το φρούριο, τόσο Ιταλοί όσο και άλλοι και ότι οι Έλληνες μπορούσαν να ζουν στη δική τους πίστη και να μένουν στο σπίτι τους, κατέχοντας όλα τα δικά τους για πέντε χρόνια [πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 1027, σημείωση 1, ο οποίος δεν γνωρίζει την παρούσα πηγή] απαλλαγμένοι από κάθε περιορισμό και σε αυτά τα πέντε χρόνια, αν δεν ήθελαν να παραμείνουν στο βασίλειο, καθένας θα μπορούσε να αναχωρήσει κατά την επιθυμία του, ενώ θα τού ζητούσαν τρία όμορφα άλογα για να μπαρκάρει [πρβλ. Martinengo].

(Alli 2 detto fu dati li ostaggi da l’una e l’altra parte in questo modo che fu mandato a Mustafa Bassà il Signor Ercule Martinengho et il Signor Mattio di Colti, gentiluomo de la cità, et per ostaggi di Mostafa Bassà venero in la fortezza un suo chiaia et il chiaia de jannizeri, i quali portò carta bianga et li disse che il bassà li mandava questa carta e che dovesse dimandare che li ditti ostagi faria quel tanto che il bassà li avea comesso e che il bassà no averia mancato quanto loro prometteria sopra la testa del Gran Signore et presentò un turbante su una tavola carga de catene d’oro, e così sua Eccellenza et il visconte de la cità et il cancelliero del clarissimo Signore Marcantonio Bragadino et cominciorno a capitolare in questo modo prima che ci lassino andar via tutti quelli che vogliono andare insieme con l’Italiani et che ess’ Italiani possiano andare co’ le loro moglie e figliuoli, robbe, arme, et insegne spiegate e che ne fusse dato quatro galie e tanti caramusali per buttarni in Candia sani e salvi et alquanti pezi de artellaria di quella de la fortezza et con questa condisione che se volesse restare indrieto nigiuno cristiano non si dovessero astringerli allevarli de la forteza cos’ Italiani come altri et che li Greci possiano vivere in la loro fede e che stiano in casa loro, possedendo tutto il suo per cinque anni essere asente de ogni angarie, et in questi cinque anni non pacendoli stare nel regno che ogniuno potesse partirse a suo bene placito et li dimandò de imbarcare tre cavalli belissimi.

Και έτσι οι εν λόγω όμηροι δεν ήθελαν να αποφασίσουν μέχρι να δει ο πασάς τα εν λόγω άρθρα, στάλθηκαν αμέσως έξω από το περίπτερό του και βλέποντας ότι τα άρθρα τους ικανοποιούσαν σε όλα, εξαιρουμένου τού ότι δεν ήθελε να δώσει τα κανόνια, γιατί είπε ότι δεν ήθελε το φρούριο χωρίς πυροβολικό, αλλά θα τούς δώριζε πέντε κομμάτια για την ανδρεία που είχαν επιδείξει αυτοί οι κύριοι και αυτοί οι τιμημένοι διοικητές και στρατιώτες στη μάχη, οι Ιταλοί δηλαδή, έκανε αυτή τη δωρεά των πέντε κανονιών δικής του επιλογής, και έτσι υπέγραψαν και σφράγισαν με τη χρυσή σφραγίδα τού Μεγάλου Τούρκου και αμέσως έστειλε να πουν στον πασά ότι όλα είχαν τελειώσει και ήρθαν αμέσως στην αλυσίδα τού λιμανιού [δηλαδή στην αλυσίδα από το ‘σπηρούνι’ τού Κάστρου μέχρι το βόρειο άκρο τού προβλήτα, που σχημάτιζε τον φράχτη τού λιμανιού] μερικά καραμουσαλίνια και γαλέρες…»,

E così li detti ostaggi no volse risolverli sino che il bassà no vedeva li detti capitoli et subbito li furno mandati fuora al suo padiglione et visti che ebbe capitoli se contentò del tutto, ecetuando che no voleva dare l’artellaria chè lui diseva che no voleva la forteza senza artellaria, ma si ben che ne donava cinque pezi per il valor che aveano mostrato quelli signori et quelli onorati capitani e soldati in el combattere, cioè Italiani, li fava questo donativo di questi cinque pezi de artelaria a sua eletta, e così li sottoscrissero et li sigillò col sigillo d’ oro del Gran Turco e subito mandato addire al bassà che era terminato tutto e subbito venne alla catena del porto alquanti caramusalini et galere…)

αλλά φυσικά η προσποίηση γενναιοδωρίας τού Μουσταφά πασά δεν κράτησε πολύ.

[←126]

Martinengo, Relatione, σελ. 5 χωρίς αρίθμηση. Contarini, Historia, φύλλο 30, ακολουθώντας τον Martinengo. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 96, 97. Podacataro, Relatione, σελ. 24.

[←127]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 101-93.

[←128]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 193-97. Podacataro, Relatione, σελ. 24 και πρβλ. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 97-98.

[←129]

Η δήλωση είναι προφανώς ρητορική και διαψεύδεται από τούς μεταγενέστερους ισχυρισμούς τού Valderio.

[←130]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 197-204 και πρβλ. Martinengo, Relatione, σελ. 5-6, όπου οι ημερομηνίες 15 και 17 Αυγούστου έπρεπε να είναι 5 και 7 Αυγούστου, πράγμα το οποίο ο Cobham παρέλειψε να σημειώσει στη δική του μετάφραση τoυ Martinengo, στο Travels in the Island of Cyprus… from the Italian of Giovanni Mariti (1736-1806), Καίμπριτζ, 1909, σελ. 188-89. Oι ημερομηνίες παρέχονται σωστά στον Contarini, Historia, φύλλα 30-31. Bλέπε επίσης Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 98-101, ο οποίος τελειώνει τη δική του περιγραφή τής πολιορκίας με πολλή ρητορική.

[←131]

Podacataro, Relatione, σελ. 26: Σφάχτηκαν όλοι οι χριστιανοί, Ιταλοί και Έλληνες, που βρίσκονταν στο στρατόπεδο.

«Κανένας άλλος δεν παρέμεινε ζωντανός, εκτός από τον υποκόμη τής Αμμοχώστου, τον κύριο Ντάρντανο Σκουαρτσαλούπι και τον κύριο Άντσολο ντε Νικολό, οι οποίοι σώθηκαν από έναν Τούρκο, μέχρι να σταματήσει η οργή, ενώ στη συνέχεια τούς παρουσίασαν στον πασά, ο οποίος τούς ανέκρινε και ο υποκόμης και ο Σκουαρτσαλούπι είπαν ότι ήσαν Αμμοχωστιανοί. Και έτσι τούς απέλυσαν, ενώ επίσης απέλυσαν μαζί τον κύριο Άντσολο ντε Νικολό, βλέποντας ότι ήταν τόσο γέρος και μαθαίνοντας ότι ήταν ήδη έμπορος εδώ και πολλά χρόνια στην Κύπρο, ενώ αυτός ο κύριος Άντσολο, όντας παρών σε όλα, μού είπε όταν εξαγοράστηκα, ότι αυτή είναι όλη η αλήθεια. Και απολύθηκε επίσης ο κύριος Ματτέο Κόλτι, που ήταν όμηρος, επειδή ήταν Αμμοχωστιανός, αλλά ο κόμης Έρκολε Μαρτινέγκο υποδουλώθηκε, ενώ επίσης υποδουλώθηκαν όλοι εκείνοι που βρίσκονταν πάνω στα σκάφη με εντολή τού πασά, μεταξύ των οποίων βρέθηκα κι εγώ…».

(nè altri rimasero in vita, eccetto il Visconte di Famagosta, messer Dardano Squarzalupi, et messer Anzolo de Nicolò, quali furno salvati da un turco, sino che cessò la furia, et poi li appresentò al Bassà, li quali interrogati da lui, il Visconte et il Squarzalupi li dissero esser Famagostani. Et così li licentiò, et insieme anco licentiò messer Anzolo de Nicolò, havendolo veduto così vecchio et inteso che era mercadante già tanti anni in Cipro, et esso messer Anzolo essendo stato presente al tuto mi ha riferito dopo ch’ io fui riscattato, così essere anco ogni verità; et fu anco lasciato messer Mattio di Colti, qual era ostaggio, per essere Famagostano, ma il Conte Hercole Martinengo fu fatto schiavo, et furno anco fatti schiavi tutti quelli che si ritrovorno sopra li navilii di ordine del Bassà, tra li quali mi ritrovai io ancora…)

[←132]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 204-5, 207-10. Martinengo, Relatione, σελ. 5-6. Foglietta, μεταφρ. Cobham, σελ. 31 και βλέπε πιο κάτω, σημείωση 135. Αφού ο Μουσταφά πασάς είχε χαρίσει τη ζωή στους «Έλληνες» διοικητές, επέμενε να πληρωθεί γι’ αυτό και ο Τζιανναντόνιο Τζουστινιάν υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη νέα του κατοικία στον Σαν Αντόνιο, η οποία (λέει ο Valderio) τού είχε κοστίσει περισσότερα από 40.000 δουκάτα. O Ντάρντανο έχασε το ωραίο παλάτι του και από άλλους πάρθηκαν τα σπίτια και τα καταστήματά τους. Μάλιστα «πέντε φύλλα χαρτί» (un quinterno de carta), «δεν θα έφταναν για να καταγραφούν τα δεινά που έχουμε υποστεί» [Guerra di Cipro, σελ. 218].

[←133]

Podacataro, Relatione, σελ. 26-27.

[←134]

Πρβλ. Podacataro, Relatione, σελ. 28-29, ο οποίος έχει παρόμοια αναφορά των συνθηκών στο νησί τής Κύπρου μετά την τουρκική κατάκτηση. Ο Ποντακατάρο έφυγε από το νησί στις 17 Σεπτεμβρίου

«με το γαλλικό σκάφος που ονομάζεται Καλός Ιησούς, εκείνο που πάρθηκε από τον επιφανέστατο κύριο Μάρκο Κουρίνι, όταν πήγαινε με την επιφυλάκή και ανακτήθηκε από τα χέρια τού πασά για τον πρόξενο τής Γαλλίας με όλα τα κανόνια…».

(con la nave francese detta Buon Giesù, la qual fu presa dal clarissimo messer Marco Querini, quando venne col presidio, et fu ricuperata dalle mani del Bassà per il Consule di Franza con tutta l’arteglieria…)

Όπως και ο Martinengo, ο Podacataro πήγε πρώτα στην Τρίπολη και τελικά έφτασε στη Βενετία με άλλο πλοίο.

[←135]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 210-21. Martinengo, Relatione, σελ. 6 χωρίς αρίθμηση. Contarini, Historia, φύλλο 31, ακολουθώντας τον Martinengo. Calepio, «Prinse de Famagoste», στο Lusignan, Description de toute l’ isle de Cypre (1580, ανατυπ. 1968), φύλλα 284-286. Gatto, Narratione del terribile assedio, σελ. 101-4, με λεπτομερή περιγραφή τού βασανισμού και τού θανάτου τού Μαρκ’ Αντόνιο Μπράγκαντιν. Riccoboni, Storia di Salamina presa, σελ. 60 και εξής (αλλά προσοχή στην ιταλική μετάφραση που συνοδεύει το λατινικό κείμενο τού Riccoboni). Podacataro, Relatione, σελ. 27-28, ο οποίος ενώ ήταν ακόμη κρατούμενος, είχε μάθει από Γενουάτη τις λεπτομέρειες τού θλιβερού πεπρωμένου τού Μπράγκαντιν. Quarti, La Guerra contro il Turco (1935), σελ. 550-54, 559-60. Hill, Cyprus, iii, 1032-33.

Ενημερωτική και αρκετά ακριβής αναφορά για την πτώση τής Αμμοχώστου υπάρχει σε ειδοποίηση (avviso) γραμμένη στη Βενετία στις 4 Δεκεμβρίου 1571, στο Cod. Urb. lat. 1042 φύλλα 161-162 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 473, με αναφορά στην άφιξη τού Νέστορ Μαρτινένγκο στη Βενετία στις 4 Δεκεμβρίου και στη γνωστή περιγραφή του για την πτώση τής πόλης.

Όπως θα αναμενόταν, υπήρχαν επίμονες φήμες για την πτώση τής Αμμοχώστου πριν συμβεί αυτή και πριν υπάρξει η δυνατότητα να επαληθευτεί το γεγονός. Πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 106-107 (127-128), «προς ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 26 Ιουνίου 1571. Douais, Depeches de Μ. de Fourquevaux, ii, αριθ. 286, σελ. 367, έγγραφο γραμμένο στη Μαδρίτη στις 4 Αυγούστου 1571. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 321, ειδοποίηση (avviso) από Βιέννη, με ημερομηνία 18 Αυγούστου]. Από την άλλη πλευρά υπήρχαν φήμες ότι η Αμμόχωστος κρατούσε, ακόμη και μετά την πτώση της. Πρβλ. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 119 και σημειώστε Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 6-7 (28-29), 15 (37), έγγραφα με ημερομηνία 15-29 Σεπτεμβρίου.

Στις 17 Αυγούστου 1571 ο Ενετός βαΐλος Μαρκ’ Aντόνιο Μπάρμπαρο έγραφε στον δόγη ότι είχε βγει διαταγή για τρεις ημέρες δημοσίων προσευχών στην Ισταμπούλ, «για την ευτυχή επιτυχία τής επίθεσης που λένε ότι έχουν εξαπολύσει στην Αμμόχωστο, με την οποία συμφωνούσε όλος αυτός ο λαός και θα πήγαινε εκεί επίσης ο Κύριός τους» (per il felice successo dell’assalto che dicevano doversi dar a Famagosta, per il che vi concorse tutto quello popolo, et vi andò anco il proprio Signore).

Ο Μπάρμπαρο όμως είχε πληροφορηθεί,

«ότι στις 8 [sic] αυτού τού μήνα, σε εκείνους τής Αμμοχώστου που θα παραδίδονταν, ο Μουσταφά πασάς υποσχέθηκε τη ζωή, και έτσι 700 στρατιώτες, που είχαν μείνει μόνοι, βγήκαν με τον διοικητή τους από την πόλη, στην οποία αυτός ο Μουσταφά έβαλε ένα σώμα ανδρών, χωρίς να κάνουν οποιοδήποτε κακό, σώζοντας όλους τούς Κυπρίους, αλλά όταν οι στρατιώτες θέλησαν, από τις συνθήκες που είχαν γίνει, να τούς αφήσουν να αναχωρήσουν, οι Τούρκοι άρχισαν να φωνάζουν ότι τούς άξιζε να θανατωθούν, γιατί την προηγούμενη μέρα είχαν κόψει σε κομμάτια όλους τούς αιχμαλώτους που είχαν, κι έτσι ο πασάς διέταξε να σκοτώσουν τούς στρατιώτες και από τον διοικητή [Μπράγκαντιν] να κόψουν τη μύτη και τα αυτιά, ενώ στην εκτέλεση τού έκοψαν τα αυτιά και σώθηκε η μύτη, ο οποίος διοικητής οδηγήθηκε εδώ από τη θάλασσα [ή τουλάχιστον το δέρμα τού Μπράγκαντιν είχε σταλεί στην Ισταμπούλ], και ότι στην Αμμόχωστο βρέθηκε μεγάλη ποσότητα πυροβολικού…»

(che a 8 [sic] del presente mese quelli di Famagosta si sono aresi, havendoli Mustaffa Bassà promessa la vita, et così 700 soldati, che soli erano rimasti, con il capitano uscirono della città, nella quale esso Mustaffa fece intrar un corpo di gente senza dar alcun danno con salvar tutti li Cipriotti, ma che volendo per le conventioni fatte lasciar partir li soldati, i Turchi cominciorono a cridare che meritavano esser fatti morire, perchè haveano il giorno prima tagliati a pezzi tutti li priggioni che haveano fatti, onde il Bassà ordinò che fussero amazzati li soldati, et che al capitano si tagliasse il naso et le orechie, pur nella essecutione essendoli state tagliate le orechie li salvò il naso, il qual capitano viene condotto qui per mare, et che in Famagosta era stata trovata gran quantita d’artigliaria…)

[Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλο 218 και σημειώστε, στο ίδιο, φύλλο 219].

Με την επιστολή του προς τον δόγη στις 30 Νοεμβρίου (1571) ο Μπάρμπαρο έστελνε ζωηρή περιγραφή τής πολιορκίας τής Αμμοχώστου, γραμμένη από κάποιον από τούς κατώτερους διοικητές, που είχαν οδηγηθεί στην Ισταμπούλ ως σκλάβοι: Copia della lettera scrittami da alcuni capitani che si attrovavano in Famagosta, et che hora sono qui schiavi, «από το λουτρό τού Μεχμέτ πασά στις 28 Οκτωβρίου 1571» (dal bagno di Mehemet Bassà alli 28 d’Ottobre 1571). Η περιγραφή αυτή [στη Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 235-240] ξεκινά το τελικό στάδιο και τις συντριπτικές κακουχίες τής πολιορκίας με τον βομβαρδισμό που ξεκίνησε τα ξημερώματα στις 19 Μαΐου:

«Και η πυροβολαρχία άρχισε από τις 19 Μαΐου να βάλλει από την αυγή με τόσο θόρυβο, καταστροφή και θνησιμότητα των άλλων δικών μας, που δεν θυμούνται εκείνοι που είναι μεγαλύτεροι από εμάς να έχουν δει τέτοιο πράγμα σε άλλες πολιορκούμενες πόλεις»

(Εt la batteria incominciò dalli 19 di Maggio al far dell’alba con tanto fracasso, ruina, et mortalità di noi altri che non si ricorda da coloro che son più vecchi di noi d’ haver vista tal cosa in altre città assediate)

[φύλλο 235].

Αργότερα, στις 27 Μαρτίου 1573, o Μπάρμπαρο είχε ευκαρία να γράψει στον δόγη ότι ο Μεχμέτ Σόκολλι είχε εκφράσει απόλυτη περιφρόνηση για την αγριότητα τού Μουσταφά πασά, «εκείνη τη σκληρή πράξη τού μαρτυρίου που επιβλήθηκε στον επιφανή Μπράγκαντιν» (quel crudel atto del martirio dato al clarissimo Bragadino) [MS. It. VII, 391 (8873), φύλλο 426]. To δέρμα τού Μπράγκαντιν μεταφέρθηκε αργότερα στη Βενετία και τώρα βρίσκεται στην αναμνηστική σαρκοφάγο στον τοίχο τού δεξιού διαδρόμου (καθώς βλέπει κανείς τον βωμό) τής Εκκλησίας των Αγίων Ιωάννη και Παύλου. Το μνημείο είναι τοποθετημένο μεσα σε γκρίζα, μονόχρωμη τοιχογραφία, που απεικονίζει το «μαρτύριο» τού Μπράγκαντιν.