Σημειώσεις Κεφαλαίου 21

[←1]: J. Dumont, Corps universel diplomatique, τομ. V, μέρος 1 (1728), αριθ. LXXVI, σελ. 140-41 και πρβλ. R. Predelli, Regesti dei Commemoriali, vi (Βενετία, 1903), βιβλίο xxiiI, αριθ. 121, σελ. 313. Για την ειρήνη τού 1540 βλέπε πιο πάνω, Τόμο iii, σελ. 448-49.

Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλα 28-29 (50^–51):

«Από επιστολές τού πρεσβευτή και τού βαΐλου μας στην Κωνσταντινούπολη τής 1ης αυτού τού μηνός μαθαίνουμε για την επικύρωση των άρθρων τής ειρήνης που έκανε ο γαληνότατος Κύριος [Τούρκος] και στην οποία ορκίστηκε επίσημα η μεγαλειότητά του, για το οποίο κρίθηκε σκόπιμο να δοθεί ειδοποίηση, δεσμευόμαστε με τη Γερουσία, ότι σύμφωνα με την πρόθεση και επιθυμία μας και την καλή φιλία που πρέπει να τηρούμε με την εν λόγω Μεγαλειότητα, οφείλουμε να συνεχίσουμε να μεταχειριζόμαστε καλά όλους τούς υπηκόους του, όχι διαφορετικά απ’ ό,τι τούς δικούς μας…».

(Per lettere delli ambassator et bailo nostri in Constantinopoli de primo del mese presente siamo avisati della confirmatione delli capitoli della pace fatta per quel serenissimo Signor (Turco) et solennemente giurata per sua Maestà, di che n’è parso necessario darvene aviso, commettendovi col Senato che conforme all’ intentione et voler nostro et alla buona amicitia che siamo per conservar con detta Maestà debbiate continuar in ben trattar tutti li sudditi sui non altrimente che li proprii nostri…)

Στις 2 Αυγούστου 1567 ο Τζιοβάννι Αντόνιο Φακκινέττι, επίσκοπος τού Νικάστρο (1560-1575) και παπικός νούντσιος στη Βενετία, έγραφε στον καρδινάλιο Μικέλε Μπονέλλι για «την υπογραφή τής συνθηκολόγησης στον Τούρκο» (la sottoscrittione della capitolatione del Turco), που επρόκειτο να κοστίσει στη Σινιορία 150.000 σκούδα και πολύ περισσότερα, ενώ άφηνε στον Τούρκο «πόρτα ανοιχτή, για να μπορεί κατά την κρίση του να σπάσει τη συνθηκολόγηση» (una porta aperta di poter ad ogni suo piacere rompere la capitolatione) [Aldo Stella (επιμ.), Nunziature di Venezia, VIII (Ρώμη, 1963), αριθ. 139, σελ. 255]. O Φακκινέττι ήταν νούντσιος στη Βενετία από τον Μάιο τού 1566 μέχρι τα τέλη Ιουνίου 1573. Σε μεταγενέστερα χρόνια ο Φακκινέττι εκλέχτηκε πάπας ως Ιννοκέντιος Θ’ στις 29 Οκτωβρίου 1591 και πέθανε στις 30 Δεκεμβρίου τού ίδιου έτους. Η δημοσίευση από τον Stella των επιστολών του από τη Βενετία αποτελεί σημαντική προσθήκη στην ιστορία τής Δημοκρατίας κατά τη διάρκεια των ετών πριν και μετά την κατάκτηση τής Κύπρου από τούς Τούρκους και την ήττα τους στη Ναύπακτο (Λεπάντο).

[←3]

Sen. Mar, Reg. 38. φύλλο 24, έγγραφο με ημερομηνία 10 Μαΐου 1567, «προς τον διοικητή Τζιανμπαττίστα Μπενεντέττι τής Κύπρου» (al sοpracomito (Zuambattista) Benedetti de Cipro):

«Έχουμε δει σε επιστολές τού διοικητή μας στον Κόλπο με πόση ανδρεία δική σας και των ανδρών τής γαλέρας σας ακολουθήσατε για μεγάλη απόσταση, πολεμήσατε και συλλάβατε τη φούστα τού κουρσάρου Σουλεϊμάν Ρέις, ο οποίος έχει κάνει πολύ μεγάλες ζημιές σε αυτόν τον Κόλπο μας, γι’ αυτό παρακινηθήκαμε να γράψουμε την παρούσα με τη Γερουσία, για να επαινέσουμε το πνεύμα, τη σύνεση και την αρετή σας, επιβεβαιώνοντας ότι τέτοια τιμημένη επιχείρηση μάς πρόσφερε μεγάλη ικανοποίηση και μεγάλη τιμή σε εσάς και στην οικογένειά σας, που είναι πολύ αγαπητή σε εμάς για την πίστη και τα χαρίσματά τής απέναντι στο κράτος μας. Υπέρ 158, κατά 13, λευκά 11».

(Havemo veduto in lettere del capitanio nostro in Colfo con quanto valor vostro et delli homeni della vostra galea havete longamente seguita, combattuta, et presa la fusta de Suliman Rays corsaro, qual havea fatti grandissimi danni in questo nostro Colfo, però se siamo mossi a farvi le presenti col Senato per laudar l’animo, prudentia, et virtù vostra, confirmandovi che così honorata impresa è stata di nostra grande satisfattione et di molto honor vostro et della vostra fameglia a noi carissima per la fede et meriti soi verso il stato nostro. De literis 158, de non 13, non sinceri 11.)

Για τον Μπενεντέττι σημειώστε επίσης στο ίδιο, Reg. 38, φύλλο 60 (86), ενώ για τη σύλληψη, στα ανοιχτά τού νησιού τής Κρήτης, άλλης φούστας που ανήκε σε κουρσάρο που ονομαζόταν Χαϊντάρ (Haydar) και ήταν χριστιανός αποστάτης, βλέπε Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο, επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον βαΐλο στην Ισταμπούλ, με ημερομηνία 11 Ιουνίου 1569. Ο Χαϊντάρ είχε υπάρξει δυστυχώς επιτυχής στις επιθέσεις του επί τής ενετικής ναυτιλίας και ο βαΐλος έπαιρνε εντολή να ενημερώσει λεπτομερώς τον Μεχμέτ Σόκολλι πασά για τις «κακές και ασεβείς δραστηριότητες τού εν λόγω κουρσάρου» (le scelerate et impie operationi del detto corsaro).

[←4]

Sen. Secreta, Reg. 73, φύλλο 14 (31), έγγραφο με ημερομηνία 16 Ιουνίου 1562. Όμως οι κουρσάροι δεν έπρεπε να αφήνονται να φεύγουν ελεύθεροι, αν και οι Ενετοί διοικητές έπρεπε να τηρούν το γράμμα τής συνθήκης τής Σινιορίας με την Πύλη, την οποία ο Σελήμ Β΄ είχε διορθώσει προς ενόχληση των Ενετών. Στο έγγραφο τής αποστολής του ως επιστάτης (provveditore) τού στόλου, ο Φίλιππο Μπράγκαντιν έπαιρνε εντολή ότι αν έπεφτε πάνω σε ένοπλες φούστες,

«που ανήκουν σε κουρσάρους υπηκόους αυτού τού γαληνότατου Άρχοντα, θα τούς αντιμετωπίσετε ως πειρατές, εκτελώντας εναντίον τους όσα περιέχονται στο άρθρο που μιλά για το θέμα αυτό, αν πραγματικά είναι κουρσάροι, και όχι υπήκοοι τού προαναφερθέντα Άρχοντα Τούρκου. Αλλά των άλλων εθνών θα τούς αντιμετωπίζετε ως κουρσάρους…»

(che fussero di corsari sudditi di esso serenissimo Signor, li tratterai da corsari, eseguendo contra di loro quello che si contiene nel capitolo che parla in questa materia, se veramente fussero corsari, et non sudditi al predetto Signor Turco. Ma di altra natione, li tratterai da corsari…)

[στο ίδιο, Reg. 73, φύλλο 17 (34), έγγραφο με ημερομηνία 6 Ιουλίου 1562 και σημειώστε φύλλο 19 (36), καθώς και τις εντολές στο έγγραφο τής αποστολής τού Τζιρολάμο Κονταρίνι ως «διοικητή τής φρουράς τής Κύπρου», στο ίδιο, φύλλο 42 (59), έγγραφο με ημερομηνία 4 Ιανουαρίου 1563 (ενετική χρονολόγηση 1562), καθώς και στο έγγραφο τής αποστολής τού Μάρκο Μιτσιέλ ως «διοικητή τής φρουράς τού Χάνδακα», φύλλο 62 (79), έγγραφο με ημερομηνία 19 Ιουνίου 1563 και αλλού].

Παρ’ όλ’ αυτά οι Ενετοί διοικητές σκότωναν τούς Τούρκους κουρσάρους (περιλαμβανομένων εκείνων τής ακτής τής Μπαρμπαριάς) όταν τούς έπιαναν, πράγμα που οδήγησε σε άγρια διαμαρτυρία από την Πύλη τον Νοέμβριο τού 1563, όπως ανέφερε ο βαΐλος Ντανιέλε Μπαρμπαρίγκο στη Σινιορία, οδηγώντας τον δόγη και τη Γερουσία να προειδοποιήσουν τον Φίλιππο Μπράγκαντιν στις 18 Δεκεμβρίου (1563),

«…γιατί σταθερότατη πρόθεσή μας είναι ότι τα άρθρα τής εν λόγω ειρήνης θα τηρούνται και θα εκτελούνται απαραβίαστα από όλους τούς εκπροσώπους και αντιπροσώπους μας, κρίθηκε απαραίτητο με τη Γερουσία [η επιστολή, ως συνήθως, στελνόταν στο όνομα τού δόγη] να γίνει η παρούσα, δεσμεύοντας ότι αν στο μέλλον συμβεί να συλλάβετε σκάφος αυτών των κουρσάρων, οφείλετε να κρατήσετε ζωντανούς όλους αυτούς τούς μουσουλμάνους που θα έχουν απομείνει μετά τη μάχη και σύλληψη τού εν λόγω σκάφους, έτσι ώστε σε εκτέλεση τού άρθρου, τού οποίου έχετε ήδη αντίγραφο με το έγγραφο τής αποστολής σας, να μπορούν να σταλούν στην Υψηλή Πύλη και να τιμωρηθούν από αυτήν, όπως ζητά η δικαιοσύνη, θέλοντας να τηρείται το ίδιο και από κάθε δικό σας καπετάνιο ή εκπρόσωπο, που θα στελνόταν από εσάς σε κάποια υπηρεσία ή ταξίδι. Παρομοίως προς όλους τούς άλλους επικεφαλής. Υπέρ 188, κατά 5, λευκά 3» [στο ίδιο, Reg. 73, φύλλο 91 (108) και πρβλ. φύλλο 95 (112) και Reg. 74, φύλλα 23 (44), 26 (47)].

(…perchè intention nostra firmissima è che li capitoli della pace predetta siano da ciascun ministro et rappresentante nostro osservati et eseguiti inviolabilmente, ci è parso necessario farvi le presenti col Senato commettendovi che, quando nell’ avvenir vi occorre prender alcun legno di essi corsari, debbiate far tener vivi tutti quei Musulmani che saranno rimasti dopo il combatter et presa di quel tal legno acciochè in esecution del capitolo, delquale ne haveste già copia con la vostra commissione, possino esser mandati all’ Eccelsa Porta, et da quella castigati, secondo che ricerca la giustitia, volendo che il simile facciate osservare da cadauno sopracomito et ministro vostro che da voi fusse mandato in alcun servitio o viaggio. Simile a tutti li altri capi. De literis 188, de non 5, non sinceri 3.)

Δεν ήσαν όλοι οι κουρσάροι «Τούρκοι». Μερικοί ήσαν Γάλλοι, όπως σημειώνεται στο ίδιο, Reg. 72, φύλλα 96-97 (117-118), 103(124), αλλά το τουρκικό πρόβλημα ήταν το σοβαρό.

[←5]: Aldo Stella (επιμ.), Nunziature di Venezia, VIII (1566-1569), Ρώμη, 1963, αριθ. 56, σελ. 124, έγγραφο με ημερομηνία 26 Οκτωβρίου 1566. Οι Τούρκοι κουρσάροι επρόκειτο να αποτελούν σοβαρό πρόβλημα, όταν θα πήγαινε ο Καβάλλι στην Ισταμπούλ [στο ίδιο, viii, αριθ. 82, σελ. 164-65].

[←6]: Στο ίδιο, viii, αριθ. 84, 93, σελ. 167, 184 και πρβλ. αριθ. 86, 89, 91, 113, ιδιαίτερα αριθ. 121, σελ. 226-27.

[←7]: Στο ίδιο, αριθ. 123, 131, 135, 137, σελ. 231-32, 244, 251. 253 και ιδιαίτερα αριθ. 141, σελ. 258, για τη σύλληψη τού Καβάλλι.

[←8]: Στο ίδιο, viii, αριθ. 143, σελ. 260-01, επιστολή τού Φακκινέττι προς Μπονέλλι, γραμμένη στη Βενετία στις 16 Αυγούστου 1567 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 145, 146.

[←9]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλο 29 (51) και σημειώστε, στο ίδιο, φύλλο 57 (79) και πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, VIII (1963), αριθ. 145-46, σελ. 264, 266 και αλλού.

[←10]: Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 148, σελ. 269, επιστολή τού Φακκινέττι προς Μπονέλλι, γραμμένη στη Βενετία στις 6 Σεπτεμβρίου 1567 και για την άφιξη τού Καβάλλι στη Ζάκυνθο στο ίδιο, αριθ. 146, σελ. 267.

[←11]: Sen. Mar, Reg. 38, φύλλο 46 (72), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1567 και σημειώστε στο ίδιο, φύλλα 48 (74), 50 (76) και πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 150, 152. 154, 156, 158, 160, σελ. 273 και εξής.

[←12]: Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 162, σελ. 292-93, επιστολή τού Φακκινέττι προς τον Μπονέλλι. γραμμένη στη Βενετία στις 25 Οκτωβρίου 1567 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 166, 176, σελ. 298, 315. Για τον τσαούς βλέπε πιο κάτω, σημείωση 135.

[←13]: Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 164, σελ. 296, επιστολή με ημερομηνία 1 Νοεμβρίου 1567.

[←14]: Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 227, σελ. 388 και πρβλ. αριθ. 158, 162, 191, 195, 197, 223, 225, σελ. 286 και εξής. Ο Καβάλλι αρνήθηκε ότι είχε πάρει χρήματα από τούς Εβραίους και παρουσιάστηκαν στοιχεία ότι είχαν προφανώς προσπαθήσει ανεπιτυχώς να τον δωροδοκήσουν [στο ίδιο, viii, αριθ. 160, σελ. 290, έγγραφο με ημερομηνία 18 Οκτωβρίου 1567]. Ο Καβάλλι είχε επιστρέψει στη Βενετία στις 11 Οκτωβρίου. Για τη σταδιοδρομία τού Καβάλλι πρβλ. A. Olivieri στο Dizionario biografico degli italiani, xxii (1979), 749-54, με καλή βιβλιογραφία η οποία παραδόξως δεν περιλαμβάνει τον Aldo Stella, Nunziature di Venezia, VIII (1963). Για την επιστροφή τού Ζάνε στη Βενετία, πρβλ. Stella, VIII, αριθ. 205, σελ. 357.

[←15]: Douais, Depeches de M. de Fourquevaux, i, αριθ. 109, σελ. 288-89.

[←16]: Sen. Mar, Reg. 38, φύλλο 46 (72), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1567, υπέρ (de parte) 145, κατά (de nοn) 17, λευκά (non sinceri) 9 και βλέπε στο ίδιο, φύλλο 49 (73), έγγραφο με ημερομηνία 29 Σεπτεμβρίου] την ενδιαφέρουσα περίπτωση κάποιου Μιχαήλ από το Ναύπλιο, «ο οποίος έχοντας ξεφύγει από τα χέρια των απίστων και υποβιβαστεί στη χριστιανική πίστη, θέλει να γίνει ιερέας!» (il quale essendo fuggito dalle mani d’infideli, et ridutto alla fede Christiana, desidera farsi sacerdote !).

[←17]: Sen. Mar, Reg. 38, φύλλο 145 (171), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 29 Σεπτεμβρίου 1568, υπέρ (de parte) 147, κατά (de nο n) 10, λευκά (non sinceri) 4. Η χορήγηση τέτοιων ομόλογων αποτελούσε κοινή πρακτική [στο ίδιο, Reg. 39, φύλλο 73 (118)].

[←18]

La Guerra di Cipro scritta da Pietro Valderio, visconte della città di Famagosta in quel tempo, come chiaramente si racoglie dalla storia medesima, copiata la seconda volta da N.N. l’anno 1753, στη Biblioteca Comunale di Treviso, M.S. ital. 505 (S3-105-F, σελ. 4-9. Tα απομνημόνευτα τού Valderio για τον πόλεμο τής Κύπρου φαίνεται ότι είναι άγνωστα. Η σημασία τους είναι προφανής, όντας περιγραφή ενός συμμετέχοντος στα γεγονότα που περιγράφει, ιδιαίτερα για την μακρά πολιορκία τής Αμμοχώστου. Όπως και άλλοι ιστορικοί τού πολέμου τού 16^ου αιώνα, ο Valderio μάς δίνει ημερομηνίες που πέφτουν έξω μια μέρα, μια βδομάδα ή περισσότερο, ενώ ο αντιγραφέας τού χειρογράφου τού Treviso [σελ. 221-22] μάς προειδοποιεί εξάλλου ότι ενώ χρησιμοποίησε το πρωτότυπο κείμενο, που βρισκόταν τότε στην Κύπρο, ήταν κακογραμμένο, με δυσανάγνωστο γραφικό χαρακτήρα. Το χαρτί ήταν φαγωμένο από τα σκουλήκια, πράγμα που έκανε το χειρόγραφο δυσανάγνωστο. Συχνά είχε προσφύγει σε εικασίες, ενώ μια δυσκολία όχι από τις μικρότερες ήταν ότι το μελάνι είχε ξεθωριάσει, ώστε «φαινόταν να είναι σαν νερό».

Η αυθεντικότητα τής περιγραφής τού Valderio είναι αναμφισβήτητη, αλλά θα ευχόταν κανείς ο αντιγραφέας (παρ’ όλες τις απολογίες του) να είχε προσπαθήσει περισσότερο να αποκρυπτογραφήσει προσεκτικά τις ημερομηνίες, να αναγνωρίσει τις σελίδες που βρίσκονταν σαφώς εκτός σειράς και να υποδείξει τα προφανή κενά στο κείμενο. Όμως η περιγραφή είναι πολύτιμη για τα μέχρι τότε άγνωστα στοιχεία που μάς παρέχει. Άλλο αντίγραφο τού Guerra di Cipro τού Valderio υπάρχει επίσης στη Biblioteca Comunale di Treviso [M.S. ital. 726].

Για τούς οιωνούς που έστειλε ο Θεός «για να προβλέψει αυτή την καταστροφή τής Κύπρου», πρβλ. την περιγραφή τού Angelo Calepio, Δομινικανού ιερέα τής Λευκωσίας [βλέπε πιο κάτω, σημείωση 94], μεταφρ. C.D. Cobham, Excerpta Cypria, Καίμπριτζ, 1908, ανατυπ. Νέα Υόρκη, 1969, σελ. 142-44, ο οποίος περιγράφει καλύτερα από τον Valderio τη θρησκευτική σύγκρουση στο νησί, δίνει κάποια προσοχή στα σμήνη ακρίδων, στον ανεμοστρόβιλο στην Αμμόχωστο, σε πολυάριθμους σεισμούς, στον ασταμάτητο θόρυβο ακρίδων, πτηνών, γερανών και χηνών σε πτήσεις από τη Συρία και «τέλος Αυτός μάς έστειλε τον κομήτη τού Νοεμβρίου 1569, τού οποίου η ουρά κοιτάει προς τα κάτω, προς την Κύπρο, σαφές σημάδι τού σπαθιού τού Θεού».

[←19]

Sen. Mar, Reg. 38. φύλλο 62 (88), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 20 Δεκεμβρίου 1567:

«Ο νέος τρόπος κατασκευής γαλερών, με περισσότερη οικονομία και μεγαλύτερη αντοχή από εκείνη με την οποία κατασκευάζονταν μέχρι τώρα, που επινοήθηκε από την επιμέλεια και εμπειρία τού πιστού μας Τζιοβάννι ντε Φραντσέσκο Πίκκολο, ξυλουργού στον Ναύσταθμό μας, που επαινέθηκε και εγκρίθηκε από τούς επιστάτες και υπεργολάβους μας στον Ναύσταθμο και από το ναυαρχείο και τούς επικεφαλής του, καθώς και από την παράκληση και απάντησή σας που διαβάστηκε τώρα. Γίνεται λοιπόν κατανοητό ότι αξίζει με την καλοσύνη τού κράτους μας να τον αγκαλιάσουμε και αναγνωρίσουμε, ώστε να παρακινήσουμε επίσης τούς άλλους να επαγρυπνούν προς όφελος των υποθέσεών μα. Γι’ αυτό αποφασίζεται ότι με την εξουσία αυτού τού Συμβουλίου χορηγείται αύξηση στον προαναφερθέντα Τζιοβάννι ντε Φραντσέσκο Πίκκολο, ο οποίος από το ημερομίσθιο των εικοσιτεσσάρων σόλιδων που έχει τώρα, θα εχει στο μέλλον τριάντα σόλιδους τη μέρα, που πρέπει να τού καταβάλλονται με τον ίδιο τρόπο και με τα ίδια νομίσματα με τα οποία πληρώνονται οι άλλοι εικοσιτέσσερις…. +153, 1, 25. 11 Δεκεμβρίου 1567 στο Κολέγιο: +15, 0, 1».

(Il novo modo di fabricar galee con molto sparagno et di maggior fortezza di quello che fin’ hora si è usato di fare, ritrovato dalla diligentia et peritia del fedel nostro Zuanne de Francesco Piccolo, marangon della casa nostra dell’Arsenal, laudato et approbato dalli proveditori et patroni nostri all’ Arsenal et dall’ armiraglio et proti di quello, sì come dalla sua supplicatione et risposte hora lette si è inteso merita che dalla benignità del stato nostro per dar anco animo a gli altri d’invigilar al beneficio delle cose nostre sia abbracciato et riconosciuto, però l’ anderà parte che per auttorità di questo Conseglio sia concesso al predetto Zuanne de Francesco Piccolo soldi sie al giorno presso li vintiquatro ch’ egli ha sì che per l’ avvenire habbia soldi trenta al giorno da essergli pagati nel medesimo modo et dell’istessi danari che gli sono pagati li altri vintiquatro…. +153, 1, 25. 1567 XI Decembris in Collegio: +15, 0, 1.)

[←20]: Sen. Mar, Reg. 38, φύλλο 71 (97), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 7 Φεβρουαρίου 1568 (ενετική χρονολόγηση 1567), με αποτέλεσμα ψηφοφορίας +167, 5, 0.

[←21]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλα 103 και εξής (125 και εξής), έγγραφο με ημερομηνία 7 Ιανουαρίου 1569 (ενετική χρονολόγηση 1568) και για τον Τσέλσι πρβλ. Sen. Mar, Reg. 38, φύλλα 73 (99), 108 (134), 124 (150).

[←22]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλα 103 και εξής (125 και εξής), έγγραφο με ημερομηνία 7 Ιανουαρίου 1569 (ενετική χρονολόγηση 1568) και για τον Τσέλσι πρβλ. Sen. Mar, Reg. 38, φύλλα 73 (99), 108 (134), 124 (150).

[←23]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλα 108 και εξής (130 και εξής), έγγραφο με ημερομηνία 15 Φεβρουαρίου 1569 (ενετική χρονολόγηση 1568).

[←24]: Σύμφωνα με τον Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 18-19, ο Λορέντσο Μπέμπο έφτασε στην Κύπρο στις 26 Απριλίου 1569 και πέθανε την 1^η Ιανουαρίου τού επομένου έτους, δηλαδή με ενετική χρονολόγηση την 1η Ιανουαρίου (al prime Genaro) 1569. Ο Angelo Gatto, ο οποίος τραυματίστηκε και συνελήφθη από τούς Τούρκους στην Αμμόχωστο, έγραψε επίσης (το 1573) μια περιγραφή τής πολιορκία τής πόλης αυτής, στην οποία παρέχει τις 30 Δεκεμβρίου ως ημερομηνία θανάτου τού Μπέμπο, για το οποίο σημειώστε Sir George Hill, A History of Cyprus, iii (Καίμπριτζ, 1948), 864, 950, 1154. Οι φιλολογικές πηγές είναι γεμάτες από τέτοιες μικρές διαφορές στις χρονολογίες. Όπου ήταν δυνατό, έχω βασιστεί στα πιο αξιόπιστα επίσημα αποδεικτικά στοιχεία. Για τον Angelo Gatto, βλέπε πιο κάτω. Κεφάλαιο 23, σημειώσεις 3 και 4.

[←25]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 64-65 (85-86).

[←26]: Πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 897, 913, 919-20, 930. Ο Αντόνιο ντα Κανάλε ήταν επίσης γνωστός ως Καναλέττο. Προβάλλει ιδιαιτέρως στις επιστολές τού Φακκινέττι προς την Ρώμη [Aldo Stella (επιμ.), Nunziature di Venezia, ix (Ρώμη, 1972), αριθ. 189, 192, 199, 216, σελ. 273, 276, 283, 306 και αλλού]. Για τη διακεκριμένη σταδιοδρομία τού Αστόρρε Μπαλιόνε (Μπαλιόνι), για τον οποίο θα έχουμε περισσότερα να πούμε, βλέπε G. de Caro στο Dizionario biografico degli italiani, V (1963), 197-99. O Λορέντσο Μπέμπο φαίνεται ότι έχει διαφύγει τής προσοχής των επιμελητών τού Dizionario biografico. Ο Αντόνιο ντα Κανάλε (Κανάλ) όντως προσέφερε «ευδόκιμη υπηρεσία» (fruttuoso servitio) στη Βενετία. Βλέπε σκιαγράφηση τής ζωής του από τον F. Fasulo στο ίδιο, XVII (1974), 636-37. Ο Τζάκομο (ή Τζάκοπο) Τσέλσι, επίσης σημαντική φυσιογνωμία στον πόλεμο τής Κύπρου, αποτελεί αντικείμενο εξαιρετικού συνοπτικού άρθρου τού F. Colasanti στο ίδιο, xxiiι (1979), 471-75, με εκπληκτικά πλήρη βιβλιογραφία. Αυτοί οι διοικητές των ενετικών δυνάμεων ξεχωρίζουν σε όλες τις λογοτεχνικές πηγές, για παράδειγμα στα Commentari della Guerra di Cipro e della lega de i principi cristiani contro il Turco di Bartolomeo Sereno, επιμ. οι μοναχοί τού Μόντε Κασσίνο, Κασσίνο, 1845, βιβλίο i, σελ. 41-42, 47-48. Ο Σερένο ήταν παρών στη ναυμαχία τής Ναυπάκτου και αποσύρθηκε το 1574 στο αββαείο Βενεδικτίνων τού Μόντε Κασσίνο, όπου oρκίστηκε μοναχός (το 1576) και έγραψε τη δική του περιγραφή τού πολέμου με τούς Τούρκους [στο ίδιο, σελ. XXV και εξής]. Για τις κύριες φιλολογικές πηγές για τον πόλεμο τής Κύπρου πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 1149-55, ο οποίος δεν γνωρίζει τίποτε για τον Πιέτρο Βαλντέριο.

[←27]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλο 61 (83), «προς τούς απεσταλμένους μας στον Καθολικό βασιλιά» (oratori nostro apud regem Catholicum), έγγραφο με ημερομηνία 14 Φεβρουαρίου 1568 (ενετική χρονολόγηση 1567). «Παρόμοιες [επιστολές] γράφτηκαν προς τον απεσταλμένο μας στον ανώτατο ποντίφηκα» (Similes [litere] scripte fuerunt oratori apud summum pontificem), + υπέρ (de literis) 202, κατά (de nοn) 2, λευκά (non sinceri) 1. Πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 69 (91) και Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 199, σελ. 347, επιστολή τού Φακκινέττι προς Ρώμη, επίσης με ημερομηνία 14 Φεβρουαρίου.

[←28]: Marino (di) Cavalli, «Relatione dell’ impero ottomano (1560)», στο Eugenio Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά iii, τομ. I (1840), σελ. 274-75, 282-84. Παρά τις διαβεβαιώσεις τού Καβάλλι, η Γερουσία άρχισε να προσθέτει στις οχυρώσεις τής Κρήτης τον Μάρτιο τού 1562 [Sen. Secreta, Reg. 73, φύλλα 1-4 (18-21) και εξής], καθώς και σε εκείνες τού «βασιλείου τής Κύπρου, ενός από τα κύρια και πιο σημαντικά μέλη τού κράτους μας» (el regno di Cipro, uno delli principali et più importantι membri del stato nostro) [στο ίδιο, φύλλα 3 (20), 41 και εξής (58 και εξής), 48 και εξής (65 και εξής), 61 και εξής (78 και εξής), 93 (110) και πρβλ. Reg. 75, φύλλα 4 και εξής (26 και εξής)].

[←29]: Charrière, Négociations, ii, 738b, σημείωση.

[←30]: Charrière, II, 743-44. Αναρωτιέται κανείς αν ήταν γνωστό στην Πύλη ότι στις 10 Αυγούστου 1563 (τρεις μήνες πριν από την επιστολή τού Πετρεμόλ) η Ενετική Γερουσία είχε μειώσει, ως πράξη ειδικής χάρης προς τον μεγάλο μάγιστρο τού Οσπιταλίου, τούς δασμούς που έπρεπε να καταβληθούν για την εξαγωγή σιδήρου και ξυλείας από τούς Ιππότες τής Μάλτας, οι οποίοι στη συνέχεια έκαναν συχνές αγορές τέτοιων κρίσιμων υλικών [Sen. Secreta, Reg. 73, φύλλο 72 (89)], κατά πάσα πιθανότητα για την κατασκευή γαλερών και όπλων, που θα χρησιμοποιούνταν εναντίον των Τούρκων.

[←31]: Charrière, II, 768 και πρβλ. πιο πάνω, Κεφάλαιο 19, περιοχή σημ. 32-33.

[←32]: G. Turba, Venetianische Depeschen vom Kaiserhofe, iii (1895), αριθ. 142, σελ. 289.

[←33]

Navagero, Relatione (1553), στο Alberi, Ambasciatori veneti, σειρά iii, τομ. I, σελ. 76, 78-79: «Αλλά μπορεί όμως να υπάρξουν διάφορα ατυχήματα τής τύχης, με τα οποία αυτή [δηλαδή η αυτοκρατορία] θα έπεφτε στον σουλτάνο Σελήμ…» (Ma potrebbero però esservi diversi accidenti della fortuna che lo facessero cascare sopra Sultano Selim…).

Αργότερα ο Αντρέα Μπαντοέρ (Μπαντοάρο), έχοντας μόλις επιστρέψει από την Ισταμπούλ, όπου ήταν ο Ενετός πρεσβευτής για την επικύρωση τής ειρήνης με τον Τούρκο το 1573, παρέχει πολύ χειρότερη (σχεδόν απίστευτη) εικόνα τού Σελήμ είκοσι χρόνια αργότερα [Relatione, επίσης σειρά iii, τομ. I, σελ. 360-61]:

«Αυτός ο σουλτάνος Σελήμ είναι άνθρωπος μικρού αναστήματος, ηλικίας πενηντατριών ετών, πολύ αδύναμης όψης λόγω των συνεχών του καταχρήσεων, τόσο με τις γυναίκες όσο και με το κρασί, από το οποίο πίνει πάρα πολύ. Στην εμφάνιση είναι πολύ άσχημος και με όλα τα μέλη δυσανάλογα, έτσι ώστε να μοιάζει κατά γενική κρίση περισσότερο με τέρας παρά με άνθρωπο, κυρίως επειδή όλο το πρόσωπό του έχει καταστραφεί και ψηθεί, τόσο από το υπερβολικό κρασί, όσο και από τη μεγάλη ποσότητα τού κονιάκ που πίνει για να χωνέψει. Μέχρι τού σημείου που, κατά τη γνώμη μου, νομίζω ότι δεν θα ζήσει για πολύ [και ο Μπαντοέρ είχε δίκιο, γιατί ο Σελήμ πέθανε το επόμενο έτος]. Όχι μόνο είναι άνθρωπος τέτοιας φύσης, χωρίς καμία ιδέα περί καλών τεχνών, αλλά γνωρίζει μόνο τούς χαρακτήρες των γραμμάτων! Είναι πολύ άξεστος στην ομιλία, καθόλου πρακτικός στις υποθέσεις και πολύ απομακρυσμένος από την κούραση, μέχρι τού σημείου να έχει αφήσει όλο το βάρος μιας τόσο μεγάλης διοίκησης στους ώμους τού πασά πρώτου βεζύρη [Μεχμέτ Σόκολλι]. Είναι τσιγκούνης, φιλάργυρος, λάγνος, άσωτος και τέλος βιαστικός σε όλες του τις ενέργειες…».

(Questo sultan Selim è uomo di statura piccola, d’età d’anni cinquantatrè, di molto debole complessione per li continui disordini che usa, sì di donne come nel vino, di cui beve moltissimo. D’ aspetto è brutissimo e di tutte le membra sproporzionato in modo tale che pare a giudizio universale più simile ad un mostro che ad un uomo, massimamente avendo tutta rovinata ed arrostita la faccia, sì dal soverchio vino come dalla gran quantità d’acquavite che usa di bere per digerire; a talchè per opinione mia credo che sia per essere di pochissima vita. Nè solamente è uomo di questa natura, senza alcuna notizia delle buone arti, ma appena gli son noti li caratteri delle lettere! È rozzissimo nelli discorsi, mal pratico negli affari e molto alieno dalle fatiche, a talchè lascia tutto il peso di sì gran governo sopra le spalle del pascià primo visir. È avaro, sordido, lussurioso, incontinente, ed infine precipitoso in ogni sua azione… )

[←34]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλο 58 (80), «προς κυβέρνηση Κύπρου και γενικό φροντιστή Μπάρμπαρο, που βρίσκεται εκεί» (regimini Cipri et provisori generali Barbaro ibidem existenti), έγγραφο με ημερομηνία 7 Φεβρουαρίου 1568 (ενετική χρονολόγηση 1567): «Ομοίως στον διοικητή Αμμοχώστου» (Simili al capitanio di Famagosta). Υπέρ (De literis) 197, κατά (de non) 1, λευκά (non sinceri) 0. Κατάλογοι των διοικητών τής Αμμοχώστου (ή τής Κύπρου) και των γενικών επιστατών (provveditori generali) τής Κύπρου υπάρχουν στο Louis de Mas Latrie, Histoire de l’ ile de Chypre, 3 τόμοι, Παρίσι, 1852-61, ανατυπ. Αμμόχωστος, 1970, iii, 849-52.

[←35]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλα 57-58 (79-80), 59 (81).

[←36]: Στο ίδιο, Reg. 75, φύλλα 60-61 (82-83).

[←37]: Στο ίδιο, Reg. 75, φύλλα 65-67 (88-89) και πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 209, σελ. 363.

[←38]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλο 101 (125), έγγραφο με ημερομηνία 18 Νοεμβρίου 1568 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 102 (124).

[←39]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλο 63 (85), «προς τούς πολιτικούς διοικητές τής Ζάρας και τον γενικό επιστάτη στη Δαλματία» (alli rettori di Zara et praveditor general in Dalmatia), έγγραφο με ημερομηνία 21 Φεβρουαρίου 1568 (ενετική χρονολόγηση 1567).

[←40]: Στο ίδιο, Reg. 75, φύλλο 64 (86).

[←41]: Στο ίδιο, Reg. 75, φύλλα 93-95 (115-117).

[←42]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 110 και εξής (131 και εξής).

[←43]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 112-113 (133-134), 114 (135), 118 (139) και Reg. 77, φύλλο 82 (103).

[←44]

Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Urb. lat. 1040, φύλλο 517 με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση, επιστολή Φούγκερ από τη Ρώμη με ημερομηνία 28 Φεβρουαρίου 1568:

«Για τη φήμη για τον στόλο τού Τούρκου, ο πάπας έχει χορηγήσει άδεια, ότι μπορούν να ληφθούν από το εκκλησιαστικό κράτος 1.500 άνδρες για την υπεράσπιση τής Μάλτας, στους οποίους θα δίνεται ακόμη μέρος τής μισθοδοσίας, μαζί με εκείνη των περασμένων ημέρων, έχοντας δωρίσει σε αυτή τη Θρησκεία [τής Ιερουσαλήμ, δηλαδή στους Ιωαννίτες] 10.000 σκούδα από τα κοσμήματα τού Μινάλε, τα οποία έχουν μπει σε μυστική φυλακή, επειδή στη Γένουα έχουν ανακαλυφθεί πολλές χιλιάδες δικών του σκούδων, και χτες δημοσιεύτηκε απαγόρευση, ότι όποιος γνωρίζει που βρίσκονται άλλα προσωπικά του αγαθά, χρήματα και ενδύματα, οφείλει να το δείξει».

(Per il rumore dell’armata del Turco il Papa ha concesso licentia che si possano fare nel stato ecclesiastico 1,500 fanti per diffensione di Malta, alli quali ancora darà parte delle paghe con tutto che li dì passati habbi donato a quella Religione X m. scudi di gioie del Minale, il quale è stato rimesso in secreta carcere per causa che in Genova si sono scoperti molti suoi migliara di scudi, et hieri si è publicato un bando che chi sa dove si trovi altri suoi beni proprii, denari, et robbe gli debba palesare.)

Για τον Μινάλε πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 54.

[←45]: Πρβλ. Paul Herre, Europäische Politik im Cyprischen Krieg (1570-1573), I: Vorgeschichte und Vorverhandlungen, Λειψία, 1902, σελ. 35 και εξής.

[←46]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλο 72 (94), «προς εξοχώτατο Δον Ζουάν Αυστρίας, αξιότιμο γενικό διοικητή τού στόλου τού γαληνότατου Καθολικού βασιλιά» (illustrusimo D. Ioanni Austriaco serenissimi regis Catholici classis capitaneo generali dignissimo), έγγραφο με ημερομηνία 22 Απριλίου 1568, υπέρ (de leteris) 207, κατά (de non) 3, λευκά (non sinceri) 1.

[←47]: Bλέπε την επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας με ημερομηνία 31 Ιουλίου. 1568 προς τον βαΐλο στην Ισταμπούλ, επιστολή που υπάρχει στο Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, φύλλο χωρίς αρίθμηση, προς το τέλος (ad finem). Αν και οι Τούρκοι ήσαν ευτυχείς που έπαιρναν νέα από τη Δύση μέσω τού Ενετού βαΐλου, διαφωνούσαν που η Σινιορία μοιραζόταν τις ειδοποιήσεις (avvisi) από την Ισταμπούλ με τούς πρεσβευτές των Ευρωπαίων ηγεμόνων [Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 19, σελ. 69, επιστολή τού Φακκινέττι προς τον καρδινάλιο Μπονέλλι, γραμμένη στη Βενετία στις 29 Ιουνίου 1566].

[←48]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλο 72 (94), «προς την κυβέρνηση τού Χάνδακα» (al regimento di Candia).

[←49]: Στο ίδιο, Reg. 75, φύλλο 82 (104).

[←50]: Στο ίδιο, Reg. 75, φύλλο 87 (109).

[←51]: Στο ίδιο, Reg. 75, φύλλο 92 (114).

[←52]: Sen. Mar, Reg. 38, φύλλα 136-137 (162^–163). Ο Λορεντάν ήταν δόγης από τις 26 Νοεμβρίου 1567 μέχρι τις 3 Μαΐου 1570. Οι σκλάβοι γαλερών, «οι καταδικασμένοι στις αλυσίδες άνδρες» (li homini condennati alla cathena), υποτίθεται ότι έπρεπε να επανδρώνουν τα κουπιά μόνο των γαλερών οι οποίες είχαν οριστεί για την υποδοχή τους και όχι άλλων, «όπως έχει συμβεί μερικές φορές» [πρβλ. γενικά Sen. Secreta, Reg. 73, φύλλα 17-19 (34-36)].

[←53]: Sen. Mar, Reg. 38, φύλλο 156 (182) και στο ίδιο, Reg. 39, φύλλο 42 (87).

[←54]: Πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 245, σελ. 409, επιστολή τού Φακκινέττι προς Μπονέλλι, γραμμένη στη Βενετία στις 10 Ιουλίου 1568 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 10, 81, 91, 101, 111, σελ. 55, 162, 178, 196, 210 και αλλού. Ο Λάλα Μουσταφά πασάς δεν πρέπει να συγχέεται με τον διοικητή των τουρκικών χερσαίων δυνάμεων στη Μάλτα το 1565.

[←55]: Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 13-18. Για την εξέγερση των Μορίσκος στην Ισπανία, βλέπε πιο κάτω, σελ. 946. Οι Μεχμέτ Σόκολλι και Πιαλή πασάς ήσαν εχθροί [Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 191, 195, σελ. 338, 343 κλπ.].

[←56]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλα 79-80 (101-102 ) και βλέπε στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 61-62 (82-83).

[←57]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλο 33 (54) και σημειώστε Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 40 (85).

[←58]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 107 (128).

[←59]

Sen. Mar, Reg. 38, φύλλα 124-125 (150-151), αποφάσεις τής Γερουσίας με ημερομηνία 31 Ιουλίου 1568:

«Και όσον αφορά τις υποθέσεις μας, να μην καθυστερήσουμε περισσότερο να στείλουμε τον αγαπημένο μας ευγενή Τζιρολάμο Ζάνε, ιππότη και επίτροπο, εκλεγμένο ναυτικό γενικό διοικητή, γι’ αυτό αποφασίζεται ότι στο όνομα τού Αγίου Πνεύματος ο εν λόγω ναυτικός γενικός διοικητής πρέπει να μπει στη θάλασσα την προσεχή Πέμπτη, που είναι η 5η τού προσεχούς μηνός, και μαζί με αυτόν πρέπει να μπει στη θάλασσα ο αγαπημένος μας ευγενής Τζάκομο Τσέλσι, εκλεγμένος επιστάτης τού στόλου, και οι τριάντα κυβερνήτες [διοικητές γαλερών] που εκλέχτηκαν από αυτό το Συμβούλιο, οι οποίοι πρέπει να εξοπλίσουν είκοσι τσούρμα [δηλαδή πληρώματα] από την ενδοχώρα και δέκα από εκείνους αυτής τής πόλης, όπως αποφασίστηκε από αυτό συμβούλιο».

(Èa proposito delle cose nostre non tardar più ad espedir il dilettissimo nobel nostro Hieronimo Zane, cavallier et procurator, eletto capitanio generale da mare, però l’ anderà parte che col nome del Spirito Santo il detto capitanio general da mare debba metter banco zobia [giovedì] prossima, che sarà alli cinque del mese futuro, et insieme con lui debbano metter banco il diletto nobel nostro Giacomo Celsi, eletto proveditor dell’armata, et li trenta governatori eletti per questo Conseglio, li quali debbano armare vinti di zurme di terra ferma et dieci di quelle di questa città, secondo che fu deliberato per questo conseglio.)

Πρβλ. στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 105 (150), 106 (151), έγγραφα με ημερομηνία 20 Φεβρουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569).

Το έγγραφο τής αποστολής τού Τσέλσι ως επιστάτη (provveditore) έχει στην πραγματικότητα ημερομηνία 7 Ιανουαρίου 1569 (βλέπε πιο πάνω). Συχνά υπήρχε σημαντική καθυστέρηση ανάμεσα στην εκλογή και την έκδοση τού εγγράφου αποστολής τού εκλεγμένου, καθώς και περαιτέρω καθυστέρηση μέχρι να αποπλεύσει αυτός από τη Βενετία, συνήθως απρόθυμα. Ο Ζάνε δεν παρέλαβε μάλιστα το τελικό, επίσημο έγγραφο τής αποστολής του ως ναυτικός γενικός διοικητής μέχρι τις 18 Απριλίου 1570, για το οποίο βλέπε πιο κάτω, αλλά ο καλά ενημερωμένος Φακκινέττι γνώριζε το Σάββατο 19 Ιουνίου 1568 ότι ο Ζάνε πιθανώς θα ξαναδιοριζόταν, όπως έγινε μάλιστα την επόμενη μέρα [Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 236, 239, σελ. 398, 401].

[←60]

Sen. Mar, Reg. 38, φύλλο 128 (154), έγγραφο με ημερομηνία 12 Αυγούστου 1568, όπου η ψηφοφορία υπέρ τής απόφασης ήταν 180, 7, 8. Ο Μπάρμπαρο έφυγε από τη Βενετία για την Ισταμπούλ έξι μέρες αργότερα, στις 18 Αυγούστου [Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 270, σελ. 428 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 281, 297, 302 και αλλού]. Πλήρη προφανώς αντίγραφα των επιστολών τού Μπάρμπαρο προς τον δόγη και το Συμβούλιο των Δέκα, που καλύπτουν ολόκληρη την περίοδο τής θητείας του ως βαΐλου, διασώζονται σε δύο μεγάλους τόμους στη Μαρκιανή Βιλιοθήκη τής Βενετίας [Bibl. Nazionale Marciana, MSS. It. VII, 390-91 (8872-73), Registri di lettere scritte dal clarissimo Signor Marc Antonio Barbaro, dignissimo bailo in Costantinopoli a sua Serenità…]. H πρώτη του επιστολή είναι γραμμένη στη Ζάρα (Ζάνταρ) στις 21 Αυγούστου 1568, καθώς ο Μπάρμπαρο βρισκόταν καθ’ οδόν προς την Πύλη. Ο πρώτος τόμος (το τελευταίο τμήμα τού οποίου βρίσκεται σε επισφαλή κατάσταση) τελειώνει με επιστολή γραμμένη στο Πέρα στις 9 Απριλίου 1570 και ο δεύτερος με επιστολή γραμμένη επίσης στο Πέρα στις 25 Ιουλίου 1573. Ο Δρ. Benjamin Arbel τού Πανεπιστημίου τού Τελ Αβίβ ήταν ο πρώτος που μού συνέστησε να προσέξω αυτούς τούς τόμους.

Φαίνεται ότι ο Μπάρμπαρο είχε κατορθώσει το συνήθως δύσκολο ταξίδι προς την Ισταμπούλ πιο εύκολα από την ακολουθία του. Από το Πέρα στις 10 Οκτωβρίου 1568 έγραφε στον δόγη [στο ίδιο, MS. It. VII, 390 (8872), φύλλο 2]:

«Έφτασα εγώ ο Μαρκ’ Αντόνιο σε αυτόν τον τόπο τη μέρα τής γιορτής τού Αγίου Φραγκίσκου [δηλαδή τη Δευτέρα 4 Οκτωβρίου]. Με τη χάρη τού Θεού και λόγω τού καλού καιρού έχω κάνει αυτό το ταξίδι σε τόσο λίγες ημέρες, που σχεδόν δεν είχα την ευκαιρία να αισθανθώ τις πολλές ενοχλήσεις του. Αλλά δεν μπορεί κανείς από όλους τού σπιτιού μου να μην υπέφερε πολύ από τα κακά και απαίσια καταλύμματα που βρέθηκαν και από το να δέχονται συχνά να κοιμούνται στην ύπαιθρο και πάνω στο έδαφος, τού οποίου έχω ήδη αποκτήσει την εμπειρία, επειδή σε δύο μέρες ολόκληρη η οικογένειά μου αρρώστησε με συνάχι και πυρετό, που ξεκίνησε από αυτά τα άπειρα βάσανα και την ταλαιπωρία. Ευχαριστώντας επίσης τη θεία μεγαλειότητά του εγώ, σχεδόν μόνος, έχω διατηρηθεί υγιής. Κατά την είσοδό μου αυτή, με εντολή τού υπέροχου Μεχμέτ πασά, έχω τιμηθεί λόγω σεβασμού προς τη Γαληνότητά σας με τέτοιες χειρονομίες, που ξεπερνούν τις συνήθεις και τις εθιμοτυπικές, ενώ παρομοίως από τον εκλαμπρότατο βαΐλο, τον προκάτοχό μου, έχω γίνει δεκτός με πολύ περισσότερη τιμή και ευγένεια απ’ όση θα μπορούσα να περιμένω στε αυτά τα μέρη, συνηθισμένο αποτέλεσμα τής γενναιοδωρίας και τής άπειρης καλοσύνης του…».

(Gionsi io Marc’Antonio in questo loco il giorno di San Francesco, et se ben per gratia di Dio et per li buoni tempi ho fatto questo viaggio in assai pochi giorni che quasi non c’ ha lassato sentir le molte incommodità sue; però non si può che tutti di casa mia non habbino patito grandemente per li mali et pessimi alloggiamenti che si trovano et per il convenir spesse volte dormir al sereno et in terra, del che ne ho già veduta l’esperientia, perchè in dui giorni tutta la mia fameglia si è risentita di flussi et di febre che in questo principio m’ è stato d’infinito travaglio et incommodo: pure ringratiata la divina Maestà io, quasi solo, mi son preservato sano. In questa mia entrata, di ordine del magnifico Mehemet Bassà, son stato honorato per rispetto della Serenità vostra con qualche dimostratione che ha ecceduto anco la solita et ordinaria, et similmente dal clarissimo bailo, mio precessore, son stato ricevuto con quel più di honore et di cortesia che si poteva aspettar in queste parti, frutti soliti della sua generosità et infinita amorevolezza…)

Ανάμεσα στα πρώτα προβλήματα τού Μπάρμπαρο ήσαν οι «Εβραίοι τού Ααρών ντε Σεγκούρα» [βλέπε πιο πάνω, σελ. 924-25], για τούς οποίους σημειώστε, στο ίδιο, φύλλα 12, 16-17, 44, 47, 83, 92-93 και MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 48, 52, 71, 447 και αλλού.

[←61]

Για τον Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο, ο οποίος με τον μεγαλύτερο αδελφό τού Ντανιέλε, πρεσβευτή στην Αγγλία (1548-1550) και εκλεγμένο πατριάρχη τής Ακουιλέια, έκτισαν τη Βίλλα Μαζέρ (Villa Maser), βλέπε Chas. Yriarte, La vie d’ un patricien de Venise au XVI. siecle, Παρίσι, 1874, σελ. 173-235, ο οποίος ασχολήθηκε εδώ με την αποστολή τού Μαρκ’ Αντόνιο στην Ισταμπούλ, τις διαπραγματεύσεις του για ειρήνη και τις συνακόλουθες Relatione ή αναφορές του προς τη Γερουσία, για τις οποίες βλέπε Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά iii, τομ. I (1840), σελ. 299-346.

Για τη φύση και τη σημασία των κρυπτογραφημένων αναφορών ενός βαΐλου κατά τη διάρκεια αυτής τής περιόδου βλέπε το άρθρο τής Christiane Villain-Gandossi, «Les dépêches chiffrées de Vettore Bradagin, baile de Constantinople (12 juillet 1564 – 15 juin 1566)», Turcica, IX/2-X (1978), 52-106, στο οποίο έχουμε αναφερθεί σε προηγούμενο κεφάλαιο. Για τις δραστηριότητες ενός βαΐλου στην Πύλη σημειώστε επίσης Villain-Gandossi, «Les attributions du Baile de Constantinople dans le fonctionnement des échelles du Levant au XVI^e siècle», στο Les Grandes Escales, Βρυξέλλες, 1972, σελ. 227-44 (Recueils de la Société Jean Bodin) και πρβλ. γενικά τις περιλήψεις τουρκικών εγγράφων (firmans) από το 1527 μέχρι τo 1592 στο Villain-Gandossi, «Contribution à l’étude des relations diplomatiques et commerciales entre Venise et la Porte ottomane au XV^e siècle», στο Südost-Forschungen, XXVI (1967), 22-45, XXVIII (1969), 13-47 και XXIX (1970), 290-301 (με ευρετήριο).

[←62]: Sen. Secreta, Reg. 75, φύλλα 95-96 (117-118), «προς τον αιδεσιμότατο μεγάλο μάγιστρο τής Θρησκείας τού Αγίου Ιωάννη τής Ιερουσαλήμ» (al reverendissimo gran maestro della Religione di S. Gioanne Hierosolimitana), έγγραφο με ημερομηνία 12 Οκτωβρίου 1568. Για την ασθένεια και τον θάνατο τού ντε λα Βαλέττ βλέπε Bosio, III (1602), βιβλίο XXXVIII, σελ. 816-18 και εξής, ο οποίος παρέχει πλήρη περιγραφή τής εκλογής τού ντελ Μόντε ως διαδόχου του, στο ίδιο, βιβλίο XXXVIII, σελ. 821-23.

[←63]: Bosio, III (1602), βιβλίο XXXVΙΙ, σελ. 797C, ad ann. 1567.

[←64]: Bosio, III (1602), βιβλίο XL, σελ. 854-60 και πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 909-10. Στις αρχές τής δεκαετίας τού 1560 οι σχέσεις μεταξύ Βενετίας και Ιωαννιτών είχαν βελτιωθεί κάπως.

[←65]

Sen. Mar, Reg. 38, φύλλο 155 (181), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 6 Νοεμβρίου 1568:

«Έχοντας να στείλουμε τον επιφανή κύριο Αστόρρε Μπαλιόνε, στρατηγό μας των ελαφρά οπλισμένων [ιππέων], έτσι ώστε να μπορέσει να πάει ως γενικός κυβερνήτης τής πολιτοφυλακής τού βασιλείου μας τής Κύπρου στη θέση τού μεγαλοπρεπούς κόμη Τζούλιο Σαβορνιάν, όπως αποφασίστηκε από αυτό το Συμβούλιο στις 21 τού περασμένου Αυγούστου, είναι κατάλληλο να κάνουμε γι’ αυτόν εκείνου που έχει επίσης γίνει σε μια τέτοια περίσταση για τούς άλλους, γι’ αυτό αποφασίζεται ότι στον επιφανή κύριο Αστόρρε Μπαλιόνε, με το αξίωμα που προαναφέρθηκε, θα δοθούν από χρήματα τής Σινιορίας μας ως δώρο πεντακόσια δουκάτα για τον προαναφερθέντα σκοπό, +145, 19, 2. Ψηφίστηκε στο Κολλέγιο η απόφαση τής Γερουσίας τής προαναφερθείσας ημέρας +26, 0, 0.»

(Dovendosi espedir l’illustre Signor Astor Baglione, general nostro de’ [cavalli] leggieri, acciò che possa andar per governator general della militia del regno nostro di Cipro in luogo del magnifico conte Julio Savorgnan sì com’ è stato deliberato per questo Conseglio a XXI del mese d’agosto passato, è conveniente usare verso di lui quello ch’ è stato fatto ancora in una tal occasione verso gli altri, però l’anderà parte che all’illustre Signor Astor Baglione sopranominato siano dati delli danari della Signoria nostra in dono ducati cinquecento per l’effetto sopradetto, +145, 19, 2. In Collegio existente in Senatu die supradicta +26, 0, 0.)

Πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 173 (199), 175 (201) και Reg. 39, φύλλο 78 (123). Επιτράπηκε επίσης στον Αστόρρε να πάρει μαζί του τον ανηψιό του Φεντερίκο «ως επικεφαλής τού πεζικού… με μισθό είκοσι δουκάτων, όπως παίρνουν και οι άλλοι επικεφαλής…» (per capo delli fanti… con ducati vinti di stipendio per paga, come hanno li altri capi…) [Reg. 38, φύλλο 175 (201)]. Ο Μπαλιόνε δεν έφυγε από τη Βενετία μέχρι τα μέσα Μαρτίου 1569 [Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 359, σελ. 504]. Στις 20 Φεβρουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569) η Γερουσία ψήφισε να στείλει στη Δαλματία τον Σαβορνιάν, ως «γενικό κυβερνήτη τής πολιτοφυλακής μας» (governator general della militia nostra) [στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 106-107 (151-152), 108 (153)].

[←66]: Sen. Mar, Reg. 38, φύλλα 157-158 (183-184), έγγραφο με ημερομηνία 20 Νοεμβρίου 1568. Η Γερουσία ανησυχούσε για τις μεγάλες δαπάνες που αντιμετώπιζε η Σινιορία για πολλά χρόνια [στο ίδιο, φύλλο 160 (186)], αλλά ακόμη μεγαλύτερες δαπάνες θα υπήρχαν στο άμεσο μέλλον. Τα προβλήματα των Τούρκων με τούς Άραβες είχαν φυσικά μεγάλο ενδιαφέρον για τη Βενετία και για τον νούντσιο Φακκινέττι [Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 115, 195, 218, σελ. 218, 343, 375, και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 223, 227, 231, 242, 249 (επίσης αναφορά στους Μοσχοβίτες), 256, 263, 274, 284, 286, 287 και αλλού].

[←67]: Charrière, Négociations, iii (1853, ανατυπ. 1965), 60-61, 66 σημείωση.

[←68]: Charrière, iii, 63-71, με σημειώσεις. Ο Μεχμέτ Σόκολλι επιβάρυνε επίσης τον ντυ Μπουργκ με την επιστροφή στην Ισταμπούλ τής «Tουρκάλας,… η μητέρα τής οποίας πίεζε εδώ με πολλές κραυγές και φορτικότητα» (femme turque,… dont sa mère faict icy une grande clameur et importunité) [σελ. 71-72], με το χρόνιο δηλαδή πρόβλημα, με το οποίο έχουμε ασχοληθεί πιο πάνω.

[←69]

Όπως είναι γνωστό, λόγω τού θανάτου τού αδελφού του Καρόλου (στις 30 Μαΐου 1574) ο Ερρίκος δεν παρέμεινε βασιλιάς τής Πολωνίας για πολύ, αλλά τον διαδέχθηκε στον γαλλικό θρόνο. Πρβλ. M. L. Cimber και F. Danjou (επιμ.), Archives curieuses de l’ histoire de France, 1η σειρά, τομ. IX (Παρίσι, 1836), σελ. 137-54. Στις 16 Σεπτεμβρίου 1569 ο δόγης και η Γερουσία έγραφαν στον βαΐλο στην Ισταμπούλ:

«Ήδη για πολλές ημέρες δεν έχουμε αναφέρει νέα, γιατί δεν υπήρχε η ευκαιρία. Τώρα λέμε ότι ο γαληνότατος Καθολικός βασιλιάς έχει συνάψει γάμο με την πρώτη κόρη τού γαληνότατου αυτοκράτορα και ότι ο χριστιανικότατος βασιλιάς έχει συνάψει επίσης γάμο με την δεύτερη κόρη αυτής τής αυτοκρατορικής Μεγαλειότητας, την οποία, όπως ακούγεται, σκοπεύει να παντρευτεί την άνοιξη, ενώ ο γαληνότατος βασιλιάς τής Πορτογαλίας, γιος τής αδελφής τής Καθολικής του Μεγαλειότητας, έχει συνάψει γάμο με μία αδελφή τού χριστιανικότατου βασιλιά»,

(Non v’ habbiamo già molti giorni significato alcuna nova per non vi esser stata l’occasione. Hora vi dicemo che ‘l serenissimo re Catholico ha concluso matrimonio con la prima figliuola del serenissimo imperator, et il re Christianissimo ha parimente concluso matrimonio con la seconda figliuola di sua cesarea Maestà, le quali per quanto s’ intende a primavera anderanno a marito, et il serenissimo re di Portogallo, figliuolo della sorella di sua Maestà Catholica, ha concluso matrimonio in una sorella del re Christianissimo…)

νέα τα οποία ο βαΐλος έπρεπε να μεταβιβάσει στους Τούρκους [Senato, Deliberazioni Costantinopoli (Secreta), Reg. 4, φύλλα 17-18 (26-27)].

[←70]: Charrière, iii, 72-80, ιδιαίτερα οι σημειώσεις. Tο συμβόλαιο τού γάμου τού Φιλίππου Β΄ με την κόρη τού Μαξιμιλιανού Άννα παρέχεται στο Dumont, Corps universel diplomatique, V-l (1728), αριθ. LXXXV, σελ. 175-78 και εκείνο τού γάμου τού Κάρολου Θ’ με την Ελισσάβετ στο ίδιο, αριθ. LXXXVI, σελ. 178-79.

[←71]: Charrière, iii, 59.

[←72]: Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Urb. lat. 1041, μέρος I, Avisi del mondo dell’ anno 1569, φύλλο 46, εγγραφή «από την Κωνσταντινούπολη στις 2 Μαρτίου» (di Constantinopoli, 2 Marzo) και πρβλ. την επιστολή τού ντε Γκρανσάμπ στις 14 Μαρτίου στον Charrière, ΙΙΙ, 58-59.

[←73]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 3 (47), «προς τον διοικητή μας στον Κόλπο» (al capitanio nostro in Colfo), έγγραφο με ημερομηνία 19 Μαρτίου 1569.

[←74]: Stella, Nunziature di Venezia, viii, αριθ. 162, σελ. 292, 293.

[←75]: Pompeo Serrano (επιμ.), Correspondencia diplomática entre España y la Santa Sede durante el pontificado de S. Pío V, 4 τόμοι, Μαδρίτη, 1914, ii, αριθ. 94, σελ. 239-40, επιστολή τού Ρεκέσενς στις 24 Οκτωβρίου 1567, με αποσπάσματα από αναφορές τού νούντσιου στη Βενετία με ημερομηνίες 27 Σεπτεμβρίου και 25 Οκτωβρίου στις σημειώσεις.

[←76]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 59 (81), έγγραφα με ημερομηνία 25 Ιανουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571). Tο γαλλικό δάνειο θεωρούνταν ότι θα αποπληρωνόταν σε έξι χρόνια.

[←77]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλα 9-10 (53-54), «προς την κυβέρνησή μας στην Κέρκυρα» (al reggimento di Corfu), έγγραφο με ημερομηνία 16 Απριλίου 1569, όπου το αποτέλεσμα τής ψηφοφορίας ήταν +180, 4, 1.

[←78]

Δεδομένου ότι αυτή η επιστολή αποτελεί μία από τις πρώτες εντυπωσιακές ενδείξεις τής νέας αντι-ενετικής πολιτικής στην Πύλη, φαίνεται ότι αξίζει τον κόπο να παραθέσω το κείμενο [Senato, Constantinopoli, Reg. III, χωρίς αρίθμηση φύλλο], «προς γαληνότατο Άρχοντα Τούρκο» (al serenissimo Signor Turco), επιστολή με ημερομηνία 11 Ιουνίου 1569:

«Παραλάβαμε αυτές τις ημέρες τις αξιότιμες επιστολές τής αυτοκρατορικής σας Μεγαλειότητας, από τις οποίες καταλαβαίνουμε τι έχει γράψει αυτή για τα σύνορά μας τής Δαλματίας και τής Αλβανίας, κι έτσι σε απάντηση λέμε στη μεγαλειότητά σας, ότι έχοντας εμείς για πολλά πολλά χρόνια ησυχία και κατέχοντας ειρηνικά όλες αυτές τις περιοχές, όπως εμφανίζεται ακόμη σε διάφορες συνθηκολογήσεις που έγιναν με τούς γαληνότατους προκατόχους του, όπως τελικά επικυρώθηκε από τη μεγαλειότητά σας και προκύπτει σαφώς από αυθεντικές γραφές και όπως θα αποδειχθεί από τον βαΐλο μας στην Υψηλή σας Πύλη, είμαστε βέβαιοι ότι αυτές οι δυσκολίες υποκινούνται από ανθρώπους πρόθυμους για καινοτομίες και οι οποίοι ίσως δεν λαμβάνουν υπόψη την καλή φιλία πού τηρούμε με εσάς, γνωρίζοντας εμείς, όντας επίσης απολύτως βέβαιοι, ότι διαθέτοντας η μεγαλειότητά σας μια αυτοκρατορία τόσο ευρεία, όπως η δική σας, δεν θα θελήσει εκείνο που ανήκει στους φίλους της, όπως πραγματικοί και ειλικρινείς είμαστε εμείς, αλλά παρακαλούμε με την ευγενέστατη εντολή σας να θελήσετε να διατάξετε τούς σαντζακμπέηδες και τούς άλλους εκπροσώπους σας των εν λόγω περιοχών να δοθεί τέλος σε αυτές τις καινοτομίες, επιτρέποντας στους υπηκόους μας να κατέχουν εκείνο το οποίο κατέχουν ήδη ειρηνικά πολλά πολλά χρόνια, χωρίς την παραμικρή διαταραχή ή μάλλον δυσκολία, πράγμα που θα αντιστοιχεί στη μεγάλη δικαιοσύνη και λαμπρότητα τής αυτοκρατορικής σας Μεγαλειότητας και στην καλή και ειλικρινή φιλία που έχουμε με αυτήν, που έτσι θα είναι πολύ ευγνώμων και να είναι τα έτη σας πολλά και ευτυχισμένα. +199, 1, 0.»

(Recevessemo questi prossimi giorni l’honoratissime lettere di vostra imperial Maestà, dalle quali habbiamo inteso quanto ella ci ha scritto circa li nostri confini di Dalmatia et Albania, onde in risposta dicemo a vostra Maestà che havendo noi per tanti et tanti anni quieta et pacificamente posseduti tutti essi confini, sì come anco appar per diverse capitulationi fatte con li serenissimi suoi predecessori et ultimamente confirmate da vostra Maesta, et chiaramente constà per scritture authentice et per il bailo nostro sarà demostrato alla sua Eccelsa Porta, siamo certi che queste difficultà siano mosse da persone desiderose di novità et che forse non hanno in consideratione la buona amicicia che tenemo con lei, sapendo noi, ance essendo certissimi, che possedendo vostra Maestà un imperio tanto amplo, quanto è il suo, ella non voglia quello ch’è delli suoi amici, come le siamo noi veri et sinceri, però la pregamo che con suo nobilissimo commandamento voglia ordinar alli sanzacchi et altri suoi ministri alli detti confini che cessino da queste novità, lassando che li sudditi nostri possedano quello che già tanti et tanti anni senza alcuna pur minima difficultà overo disturbo hanno pacificamente posseduto, il che si come sarà conforme alla grande giustitia che resplende in vostra imperial Maestà et alla buona et sincera amicicia che havemo con lei, così ci sarà gratissimo— et li anni suoi siano molti et felicissimi. +199, 1, 0.)

[←79]: Cod. Urb. lat. 1041, μέρος I, Avisi del mondo dell’anno 1569, φύλλα 105, 106, έγγραφο με ημερομηνία 6 Ιουλίου 1569.

[←80]: Cod. Urb. lat. 1041, μέρος I, φύλλο 125, αναφορά από τη Ρώμη στις 30 Ιουλίου 1569. Ο Πίος Ε’ είχε επίσης πρόβλημα με τη Βενετία για τη δημοσίευση τής βούλλας «Στον Μυστικό Δείπνο τού Κυρίου» (In coena Domini) στα εδάφη τής Δημοκρατίας [Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 116, σελ. 242-43].

[←81]

Pompeo Serrano, La Liga de Lepanto entre Espana, Venecia, y la Santa Sede (1570-1573), 2 τόμοι, Μαδρίτη, 1918-19, I, 36-37 και πρβλ. Serrano, Correspondencia diplomática, ii, αριθ. 37, σελ. 95, επιστολή τού καρδινάλιου Μπονέλλι προς τον Τζιανμπαττίστα Καστάνια, τον νούντσιο στη Μαδρίτη, όσον αφορά τις διαφωνίες τού Άλβα με τις προσπάθειες τού Πίου Ε’ να πραγματοποιήσει συμμαχία των χριστιανών ηγεμόνων εναντίον των Τούρκων,

«λέγοντας ότι οι Προτεστάντες ή Ομολογητές θα βρουν σκιά από κάθε ένωση που θα γίνει σε βάρος τους και θα ενωθούν με τούς αντάρτες υπό το πρόσχημα τής θρησκείας των Κάτω Χωρών τής Καθολικής του Μεγαλειότητας».

(con dir che li protestanti o confessionisti prenderiano ombra che tal lega fosse fatta contro di loro et unirsi con i rebelli sotto pretensa religione delli Stati Bassi di sua Maestà Cattolica.)

[←82]

Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 37 (82), έγγραφο με ημερομηνία 23 Ιουλίου 1569, «όντας δική μας υπόθεση να συνεχίσουμε την οχύρωση τής πόλης μας τής Αμμοχώστου» (essendo a proposito delle cose nostre continuare la fortificatione della città nostra di Famagosta), όπου οι ψήφοι ήσαν +190, 2, 0. Επίσης βλέπε στο ίδιο, φύλλο 78 (123), έγγραφο με ημερομηνία 18 Δεκεμβρίου 1569, προτρέποντας επιμέλεια και ταχύτητα για την ολοκλήρωση των οχυρώσεων στην Αμμόχωστο [καθώς και στο φύλλο 79 (124) και αλλού].

Υπάρχει περιγραφή τού νησιού τής Κύπρου και των οχυρώσεών του στον Ascanio Savorgnan, Relatione della copiosa descrittione delle cose di Cipro co’ le ragioni in favore o contra diverse opinioni et delle provisioni necessarie, Bibl. Naz. Marciana, Cl. XIV, cod. LII (4327), φύλλα 9-57, με μεγάλη έμφαση στις δυσκολίες ενίσχυσης των οχυρώσεων τού νησιού, «όχι μόνο λόγω τής έλλειψης αφθονίας των υλικών, αλλά επίσης λόγω τής αδράνειας, τεμπελιάς και μικρής ενεργητικότητας αυτών των ανθρώπων» (non solo per la poca abbondanza delle materie, ma anco per l’inertia, pigritia, et poca industria di questi huomini) [φύλλο 32].

Ο Σαβορνιάν ήταν ιδιαίτερα απαισιόδοξος όσον αφορά την εξεύρεση των «διαφόρων θεραπειών» (diversi rimedii) που απαιτούσαν οι οχυρώσεις τής Αμμοχώστου [φύλλα 38^–50]. Για τις απαιτήσεις για την προστασία τού Φριούλι από τουρκικές εισβολές, βλέπε τις σημειώσεις των Giulio Savorgnan και Girolamo Martinengo στο ίδιο, φύλλα 140 και εξής.

[←83]: Stella, Nunziature di Venezia, ix (1972), αριθ. 49, σελ. 97, επιστολή γραμμένη στη Βενετία στις 20 Ιουλίου 1569.

[←84]: Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 55, σελ. 104. Arch. Segr. Vaticano, Nunz. Venezia, τομ. VII, φύλλο 2 με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση.

[←85]: Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 60, σελ. 100. Ο Paolo Paruta τοποθετεί το «έφιππο συμβούλιο» τον Νοέμβριο τού 1560 και το ορίζει ως κυνήγι, στο οποίο ο σουλτάνος συνοδευόταν από τούς επικεφαλής πασάδες, «βγαίνοντας έξω από την πόλη με τούς δικούς του πρώτους πασάδες για κυνήγι» (uscendo fuori della Città con li suoi principali Bascià alla caccia) και (όπως όλοι σχεδόν οι ιστορικοί τής εποχής) αναφέρεται στην εχθρότητα που ένιωθαν οι Λάλα Μουσταφά και Πιαλή πασάς για τον Μεχμέτ Σόκολλι [Storia della Guerra di Cipro, Σιένα, 1827, βιβλίο I, σελ. 16 και εξής].

[←86]: Sen. Mar, Reg. 30, φύλλο 45 (00), «προς τον διοικητή Αμμοχώστου και τον γενικό επιστάτη Κύπρου και τούς διαδόχους τους» (al capitanio di Famagusta et proveditor general di Cipro et successori), έγγραφο με ημερομηνία 16 Αυγούστου 1569. Για τον σχεδόν λιμό τού 1569, σημειώστε Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 21.

[←87]

Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 73 (118), έγγραφο με ημερομηνία 19 Νοεμβρίου 1569:

«αποφασίζεται ότι η προαναφερθείσα απόφαση αύξησης τής δαπάνης διατροφής σε οκτώ σόλιδους τη μέρα κατά κεφαλή για κάθε ελεύθερο άνδρα των γαλερών μας θα επεκταθεί στα επόμενα δύο έτη: +141, 2, 1».

(…l’anderà parte che la sopradetta deliberatione di accrescer la spesa di bocca a soldi otto al giorno per testa a cadauno scapolo delle galee nostre sia prorogata per anni doi prossimi: +141, 2, 1.)

Η ενετική λίρα (lira) είχε αξία 20 σόλιδων (soldi, σελλινιών) ή 240 πεννών. Η lira di grossi, λογιστική νομισματική μονάδα, αντιπροσώπευε 240 μεγάλες (grossi) ασημένιες πέννες. Μικρές συναλλαγές και μικρότερα ποσά εκφράζονταν σε lira di piccoli, που σήμαινε 240 μικρές, υποτιμημένες πέννες. Tο soldo di piccoli, που αναφέρεται στο κείμενο, είχε αξία 12 μικρών πεννών. Για τα ενετικά νομίσματα σημειώστε F. C. Lane, Venice: A Maritime Republic, Βαλτιμόρη και Λονδίνο, 1973, σελ. 148-50 και για τη μίσθωση πληρωμάτων και τούς μισθούς τους στο ίδιο, σελ. 364-69. Η αντιμετώπιση των ενετικών νομισμάτων είναι αρκετά αποσπασματική στο ανεκτίμητο έργο τού Friedrich von Schrotter, Worterbuch der Munzkunde, Βερολίνο και Λειψία, 1930, με συνοπτικές εγγραφές υπό τούς τίτλους grosso, grossetto, piccolo, lira Tron και Mocenigo και dukat (zecchino).

[←88]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλα 55^–56 (100-101), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 10 Σεπτεμβρίου 1569, όπου οι ψήφοι ήσαν +114, 59, 26.

[←89]

Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 57 (102), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 19 Σεπτεμβρίου 1569:

«Επειδή είναι αρμόζον να αναγνωριστούν με τη συνήθη ευγνωμοσύνη τής Σινιορίας μας εκείνοι οι άνθρωποι τής εργατικής δύναμης τού ναυστάθμου μας, που έχουν εργαστεί με τον κίνδυνο τής πυρκαγιάς που εμφανίστηκε πρόσφατα στον τόπο τής πυρίτιδας τού εν λόγω ναυστάθμου, προσφέροντας με τα άτομά τους, με μεγάλη προθυμία και τόλμη, την υπηρεσία που απαιτούσε η περίσταση, αποφασίζεται ότι σε όλους τής εν λόγω εργατικής δύναμης που παρενέβησαν για τον προαναφερθέντα σκοπό, οι οποίοι ήσαν 237 μαραγκοί, 30 κωπηλάτες και άλλοι αξιωματούχοι και 79 καλαφάτες, όπως φαίνεται από τις σημειώσεις και τούς καταλόγους που τήρησαν και παρουσίασαν οι επιστάτες κα υπεργολάβοι τού ναυστάθμου, δίνονται δύο σόλιδοι τη μέρα, ένας περισσότερος από τον συνήθη σόλιδό τους, για τις μέρες που μπήκαν στο κτίριο τού προαναφερθέντος ναυστάθμου μας, και αυτό πέρα από κάθε αντίθετη απόφαση. +173, 5, 8.»

(Essendo conveniente riconoscer con la solita gratitudine della Signoria nostra quelli homeni della maistranza della casa dell’arsenal nostro che si sono adoperati nel pericolo del fuoco ultimamente occorso al loco della polvere del detto Arsenale, prestando con le persone loro con molta prontezza et ardire quella servitù che ricercava l’occasione, l’anderà parte che a tutti quelli della detta maistranza intervenuti nell’ effetto sopradetto, li quali furono marangoni numero dusentotrentasette, remeri et altri officiali numero trenta, et calafadi numero settantanuove, sì come per le note et polizze tenute et presentatevi dalli proveditori et patroni all’Arsenal appare, siano dati soldi doi al giorno per uno di più del soldo suo ordinario li giorni che entreranno nella casa nostra dell’Arsenal predetto, et ciò non ostante altra deliberatione che fusse in contrario. +173, 5, 8.)

Σύμφωνα με απόφαση στις 28 Σεπτεμβρίου [στο ίδιο, φύλλο 57 (102)],

«Επειδή είναι αναγκαίο να ανακατασκευαστούν το τείχος τής νησίδας και οι προσόψεις και να καλυφθούν οι στέγες τού κτιρίου τού Ναυστάθμου μας, που έπεσαν και καταστράφηκαν εξαιτίας τής έκρηξης τής πυρίτιδας, που συνέβη τις προηγούμενες ημέρες σε εκείνο το κτίριο, αποφασίζεται ότι δίνεται η δυνατότητα στους επιστάτες και τούς υπεργολάβους μας στον Ναύσταθμο να μπορούν να ανακατασκευάσουν και να καλύψουν αυτά τα πράγματα που καταστράφηκαν, με εκείνους τούς τρόπους που θα φανούν σε αυτούς καλύτεροι προς όφελος τής Σινιορίας μας, και για τον σκοπό αυτόν δίνονται από χρήματα τής Σινιορίας μας σε αυτούς τούς επιστάτες και υπεργολάβους πέντε χιλιάδες δουκάτα τμηματικά, σύμφωνα με εκείνα που θα χρειαστούν. +200, 2, 2».

(Essendo necessario rifar il muro dell’isolotto et i volti et coprir i coperti della casa nostra dell’Arsenà caduti et rovinati per causa dell’incendio della polvere, seguito i giorni passati in detta casa, l’anderà parte che sia data facultà alli proveditori et patroni nostri all’Arsenal di poter far rifar et coprir le dette cose rovinate con quelli modi che loro parerà il meglio per beneficio della Signoria nostra, et per tal effetto siano di danari della Signoria nostra dati ad essi proveditori et patroni ducati cinquemille a parte a parte, secondo che farà bisogno. +200, 2, 2.)

Για την κατασκευή γαλερών, τις δαπάνες και τούς εργαζόμενους (marangoni, calafati και remeri) στον Ναύσταθμο στη Βενετία, βλέπε Ruggiero Romano, «Aspetti economici degli armamenti navali veneziani nel sceolo XVI», Rivista storica italiana, LXVI (1954), 39-67 και Frederic C. Lane, Venetian Ships and Shipbuilders of the Renaissance, Βαλτιμόρη, 1934 και πρβλ. τα ανατυπωμένα άρθρα στο Lane, Venice and History, Βαλτιμόρη, 1966, σελ. 143-88, 269-84.

[←90]: Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 74, σελ. 124-25 και πρβλ. Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 21-23.

[←91]

Charrière, III, 88b, σημείωση, Hill, Cyprus, iii, 883-84, P. Grunebaum-Ballin, Joseph Naci Duc de Naxos, Παρίσι και Χάγη, 1968, σελ. 142, ιδιαίτερα Bartolomeo Sereno, Commentari della Guerra di Cipro e della lega dei principi cristiani contro il Turco, επιμ. Oι μοναχοί τού Αββαείου τού Μόντε Κασσίνο, Κασσίνο, 1845, βιβλίο 1, σελ. 16-17 και πρβλ. Giovanni Pietro Contarini, Historia delle cose successe dal principio della guerra mossa da Selim ottomano a Venetiani fino al di della gran giornata Vittoriosa contra Turchi, Βενετία: Francesco Rampazetto, 1572, φύλλο 2.

Δύο εβδομάδες μετά την έκρηξη στον ενετικό Ναύσταθμο, τρομερή φωτιά ξέσπασε στην Ισταμπούλ περίπου στις 8 μ.μ. την Τετάρτη 28 Σεπτεμβρίου (1569), καταστρέφοντας την εβραϊκή συνοικία τής πόλης, για την οποία ο βαΐλος Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο έγραφε στον δόγη από το Πέρα την 1^η Οκτωβρίου [MS. It. VII, 390 (88721, φύλλα 192-195]:

«Η ζημιά που προκάλεσε αυτή η αξέχαστη πυρκαγιά ήταν πολύ μεγάλη και απίστευτη, ιδιαίτερα μεταξύ των Εβραίων, επειδή δεν έχουν απομείνει σε ολόκληρη την Κωνσταντινούπολη δύο σπίτια των εν λόγω Εβραίων που να μην έχουν καεί, αφού κατοικούσαν αυτοί σε εκείνη την περιοχή που έχει καεί,… ενώ πολλοί έχουν επίσης χάσει όλα όσα είχαν, έτσι ώστε να είναι τώρα πολύ θλιβερό θέαμα, να βλέπεις τόσο πολλές και δυστυχισμένες οικογένειες ανδρών και γυναικών Εβραίων και Τούρκων, να βγαίνουν στους δρόμους κλαίγοντας και φωνάζοντας, με ελάχιστη ή καθόλου περιουσία που να μπορεί να τούς στηρίξει».

(Il danno che ha causato questo memorabil incendio è stato infinito et incredibile, et spetialmente fra Hebrei, perchè non essendo in tutto Constantinopoli restate due case di detti Hebrei che non si siano abrusciate, habitando loro in questo circuito che si è abrusciato,… et molti anco hanno perduto tutto quello che havevano, in modo che hora è lachrimosissima vista veder tante infelici et numerose fameglie di putti et donne di Hebrei et Turchi andar per le strade piangendo et cridando con poco o niente sobstantia da potersi sustentare.)

[←92]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλα 56-57 (101-102), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 16 Σεπτεμβρίου 1569, όπου οι ψήφοι ήσαν +181, 1, 4.

[←93]: Charrière, ΙΙI, 81,87, επιστολή τού ντε Γκρανσάμπ προς τον Κάρολο Θ’, γραμμένη στην Ισταμπούλ στις 16 Οκτωβρίου 1569. Ο Hill, Cyprus, iii, 881-82 φαίνεται ότι δεν έχει διαβάσει αυτό το απόσπασμα πολύ προσεκτικά. Επίσης χρονολογεί λάθος την επιστολή.

[←94]

Angelo Calepio, Vera et fidelissima narratione del successo dell’espugnatione et defensione del regno di Cipro, γραμμένο το 1572 και δημοσιευμένο στο Steffano Lusignano, Chorograffia et breve Historia universale dell’ isola di Cipro… al 1572, Μπολώνια: Benaccio, 1573, για το οποίο πρβλ. Emile Legrand, Bibliographie hellenique, IV (Παρίσι, 1906, ανατυπ. Βρυξέλλες, 1963), αριθ. 693, σελ. 181 μεταφρ. Claude D. Cobham, Excerpta Cypria: Materials for a History of Cyprus, Καίμπριτζ, 1908, ανατυπ. Νέα Υόρκη, 1969, σελ. 125. O Calepio ήταν Δομινικανός μοναχός. Έγραψε περιγραφές τής πολιορκίας τής Λευκωσίας (την οποία έζησε) και εκείνης τής Αμμοχώστου κατ’ απαίτηση τού συντρόφου του Δομινικανού Etienne de Lusignan, ο οποίος τις ενσωμάτωσε στη δική του Chorograffia.

Μία δεκαετία μετά την τουρκική κατάκτηση τής Κύπρου και την ήττα στη Ναύπακτο, το έργο τού Lusignan επανεμφανίστηκε ως Description de toute l’ isle de Cypre et des roys, princes, et seigneurs, tant payens que Chrestiens, qui ont commandé en icelle… par R. Père F. Estienne de Lusignan de la Royale maison de Cypre, lecteur en Théologie, aux Frères Prescheurs, de present à Paris: Cornposée premièrement en italien et imprimée à Bologne la Grasse et maintenant augmentée et traduite en françois, Παρίσι: Guillaume Chaudière, 1580, ανατυπ. Αμμόχωστος (στην πραγματικότητα Βρυξέλλες): Les Editions I Oiseau, 1968, όπου οι περιγραφές τής Λευκωσίας και τής Αμμοχώστου από τον Calepio αποτελούν το τελευταίο μέρος τού τόμου [σελ. 231 και εξής] και πρβλ. Legrand, Bibliographie hellenique, iv, αριθ. 745, σελ. 228-30.

O Etienne de Lusignan ήταν προφανώς εφημέριος τού επισκόπου τής Λεμεσού από το 1562 μέχρι το 1568. Ο Bernardo Sagredo, ο οποίος ήταν Ενετός γενικός επιστάτης (provveditore generale) στην Κύπρο (1562-1564), μιλά για τον Etienne υποτιμητικά στην αναφορά του προς τη Γερουσία [L. de Mas Latrie, Hist. De l’ ile de Chypre,iii (1855, ανατυπ. 1970), 543]. Για τον Εtienne βλέπε ιδιαίτερα W. H. Rudt de Collenberg, «Les Lusignan de Chypre», Επετηρίς τού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών, X (Λευκωσία, 1979-80), 251-52.

[←95]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 75 (120⁾, έγγραφο με ημερομηνία 26 Νοεμβρίου 1569.

[←96]: Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 78^–79 (123-124), έγγραφο με ημερομηνία 18 Δεκεμβρίου 1569.

[←97]: Πρβλ. στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 107^–108 (152-153), έγγραφο με ημερομηνία 22 Φεβρουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569).

[←98]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 38-39 (59-60), έγγραφα με ημερομηνία 25 Ιανουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569). Όπως έγραφε ο Μπάρμπαρο στη Σινιορία από το Πέρα στις 20 Δεκεμβρίου 1569 [MS. It. VII, 390 (8872), φύλλο 254], «Οι φωνές και οι θόρυβοι αυτών των ετοιμασιών είναι για την υπόθεση τής Κύπρου, που μεγαλώνει ώρα με την ώρα, επίσης από άτομα υπόληψης…» (Le voci e li romori che questi apparati siano per le cose di Cipro sì vanno ogn’ hora più aggrandendo, etiamdo da persone di consideratione…) και σημειώστε, στο ίδιο, φύλλα 258 και εξής, όσον αφορά τις φήμες, «ότι αυτός ο στόλος είναι για την επιχείρηση τής Κύπρου…» (che detta armata sia per l’impresa di Cipro…), αν και υπήρχαν επίσης εκείνοι που πίστευαν «ότι αυτός ο στόλος θα επιτεθεί στον Χάνδακα» (che questa armata debbi andar in Candia). Από τον Ιανουάριο τού 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569), «η κοινή γνώμη πιστεύει συνήθως για επιχείρηση στην Κύπρο» (le voci com’uni stanno al solito sopra la impresa di Cipro) [φύλλο 262, και αλλού].

[←99]

Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 39 (60), «στον πρεσβευτή στην Ισπανία» (all’ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 28 Ιανουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569), επιστολή η οποία πρέπει να είχε σταλεί στον Καβάλλι με ψήφους στη Γερουσία υπέρ (de literis) 197, κατά (de non) 5, λευκές (non sinceri) 5. Ο Καβάλλι αντικαταστάθηκε ως Ενετός πρεσβευτής στον Φίλιππο Β΄ από τον Λεονάρντο Ντονάντο (Ντονάτο, Ντονά) τού οποίου το έγγραφο αποστολής, με ημερομηνία 21 Φεβρουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569), υπάρχει στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 46-47 (67-68). O Ντονάντο έφτασε στην ισπανική αυλή στα τέλη Απριλίου 1570. Σε μεταγενέστερα χρόνια εκλέχτηκε δόγης τής Βενετίας (1606-1612), καταλαμβάνοντας το αξίωμα κατά τη διάρκεια τού ανταγωνισμού τής Δημοκρατίας με τον πάπα Παύλο Ε’ Μποργκέζε. Για τη σταδιοδρομία τού Ντονάντο πριν από την εκλογή του ως δόγης, βλέπε Federico Seneca, Il Doge Leonardo Donà, Πάδουα, 1959, ο οποίος έχει κάνει εκτεταμένη χρήση τού Archivio Donà dalle Rose στo Palazzo Donà στα Fondamenta Nuove στη Βενετία.

Υπάρχει μακροσκελής περιγραφή των Μορίσκος στο Sir Wm. Stirling-Maxwell, Don John of Austria, 2 τόμοι, Λονδίνο, 1883, i, κεφάλαια vi-xii, σελ. 113. Πρβλ. και σημειώστε τις παρατηρήσεις τού Braudel, La Méditerranée, ii (1966), 359-64. Οι κύριες φιλολογικές πηγές για την ιστορία τής εξέγερσης είναι τού διπλωμάτη τής εποχής (τότε σε δυσμένεια) Diego Hurtado de Mendoza, γνωστού ως συλλέκτη βιβλίων: Guerra de Granada… contra los Moriscos de aquel reino, sus rebeldes, στο Cayetano Rosell y López (επιμ.), Biblioteca de autores españoles, XXI (Μαδρίτη, 1852), ix-xii, 65-122 και τού στρατιώτη Luis del Mármol Carvajal, επίσης συγχρόνου: Rebelión y castigo de los Moriscos de Granada, στο ίδιο, σελ. XII-XIII, 123-365.

Για τούς Μορίσκος το 1569-1570, βλέπε τις επιστολές τού Ραϋμόν ντε Ρουέρ, άρχοντα τού Φουρκεβώ, στο P. Abbe Douais, Depeches de Μ. de Fourquevaux (1565-1572), 3 τόμοι, Παρίσι, 1896-1904, ii, αριθ. 179, 182, 192, 196, 197, κλπ., σελ. 78 και εξής. Στις 31 Οκτωβρίου 1569 ο Φουρκεβώ είχε γράψει στον Κάρολο Θ’,

«ότι ήρθε ειδοποίηση από τούς αντιβασιλείς τού Οράν και τής Μαγιόρκας, ότι οι πρεσβευτές των εν λόγω Μορίσκος που έχουν σταλεί για να ζητήσουν βοήθεια από τον Τούρκο, αναφέρεται ότι βρίσκονται στο Αλγέρι με δύο γαλέρες, συνοδευόμενοι από τέσσερις απεσταλμένους [τσαούσηδες], τούς οποίους έχει στείλει ο εν λόγω Τούρκος… που τούς διαβεβαιώνουν ότι θα έρθει βοήθεια την άνοιξη» [στο ίδιο, αριθ. 197, σελ. 128].

(qu’ il est venu advis des visroys d’Oran et de Maillorque que les ambassadeurs desd. Morisques qui avoient esté envoyez, demander secours au Turc sont esté rapportez en Alger sur deux gallères accompaignez, de quatre chaoux que led. Turc a envoyè… les asseurer qu’ ilz seront secouruz au printemps)

Για τις επιστολές τού Φουρκεβώ σημειώστε επίσης Henry de Castries (επιμ.), Les sources inédites de l’histoire du Maroc de 1530 à 1845, I (Παρίσι, 1905), 293 και εξής.

O νούντσιος Φακκινέττι ανέφερε από τη Βενετία ότι την τουρκική αρμάδα θα αποτελούσαν 130 γαλέρες,

«αλλά αυτές οι 130, σε συνεργασία με εκείνες των κουρσάρων, κάνουν τρομερή αρμάδα».

(ma queste 130, congiunte co’ legni de’ corsari, faranno armata formidabile)

Παρ’ όλ’ αυτά ο μεγάλος βεζύρης Μεχμέτ Σόκολλι είχε πει στον βαΐλο Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο, ότι ο ναυτικός εξοπλισμός δεν είχε ως στόχο του τούς Ενετούς και αποτελούσε κοινή άποψη στην Ισταμπούλ ότι η αρμάδα θα σαλπάριζε για να βοηθήσει τούς Μορίσκος στην Ισπανία [Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 123, σελ. 186-87, επιστολή με ημερομηνία 21 Ιανουαρίου 1570 και σημειώστε στο ίδιο, αριθ. 124, σελ. 188-89, με ημερομηνία 24 Ιανουαρίου].

Για τούς Μορίσκος, την Κύπρο και την Οθωμανική αυτοκρατορία βλέπε Andrew C. Hess, «The Moriscos: An Ottoman Fifth Column in Sixteenth-Century Spain», American Historical Review, LXXIV (1968), 1-25, ιδιαίτερα σελ. 13 και εξής. Προσφάτως έχει δοθεί προσοχή στην προηγούμενη έκκληση των Μορίσκος προς τον σουλτάνο Βαγιαζήτ Β΄ (1481-1512), μετά τη δημοσίευση βασιλικού διατάγματος (το 1501), που απαιτούσε τον προσηλυτισμό τούς στον Χριστιανισμό ή την αναχώρησή τους από την Ισπανία. Διαλέγοντας τη δεύτερη εναλλακτική λύση, έπρεπε να εγκαταλείψουν όλη την περιουσία τους [James D. Monroe, «A Curious Morisco Appeal to the Ottoman Empire», Al-Andalus, XXXI (Μαδρίτη και Γρανάδα, 1966), 281-303, με το κείμενο και τη μετάφραση ενός ποιήματος στα αραβικά].

[←100]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 40-41 (61-62), «τελευταία μέρα τού Ιανουαρίου» (die ultima Januarii) και βλέπε στο ίδιο, φύλλα 44-45 (65-66), 77 (98). Η Γερουσία επίσης ψήφισε να στείλει 30.000 δουκάτα στην Κύπρο, τα μισά στη Λευκωσία και τα άλλα μισά στην Αμμόχωστο, για να πληρωθεί το πεζικό που βρισκόταν ήδη στο νησί καθώς και τα στρατεύματα που θα έρχονταν.

[←101]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 41-44 (62^–65), 47-50 (68-71), 51 (72).

[←102]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 72-73, 75.

[←103]: Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 127, σελ. 191-93, αλλά ύστερα από την καταστροφική ήττα στη Ναύπακτο, οι Τούρκοι ξανάφτιαξαν τον στόλο τους με εκπληκτική ταχύτητα.

[←104]: Πρβλ. Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 9P (136), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 31 Ιανουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569) και πρβλ. Paruta, Storia di Guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο Ι, σελ. 23 και εξής.

[←105]: Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 92 και εξής (137 και εξής).

[←106]: Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 96 (141), 97 (142), 116 (161), 117 (162).

[←107]

Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλο 124 (169), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 11 Μαρτίου 1570:

«Έχει σπεύσει ο υπέροχος κύριος Τζιρολάμο Μαρτινένγκο με τη μοναδική του ετοιμότητα, να πάει και να υπηρετήσει τη Σινιορία μας στο οχυρό μας τής Αμμοχώστου, παίρνοντας μαζί του δύο χιλιάδες καλούς στρατιώτες, τόσο σοβαρό ενδιαφέρον για την ιδιότητά του σε αυτή την τιμημένη πράξη, που αρμόζει στη γενναιοδωρία τής Σινιορίας μας να κάνει προς το πρόσωπό του κάποια χειρονομία αγάπης, γι’ αυτό αποφασίζεται ότι από τα χρήματα τής Σινιορίας μας δίνονται ως δώρο σε αυτόν τον υπέροχο κύριο Τζιρολάμο Μαρτινένγκο δύο χιλιάδες δουκάτα…. +182, 2, 1.»

(Ha aggionto il magnifico Domino Hieronymo Martinengo alla singolare prontezza sua di voler andare a servire la Signoria nostra nella fortezza nostra di Famagosta, conducendo seco domille boni soldati, così grave interesse delle sue facultà in questa honorata attione che conviene alla munificentia della Signoria nostra di usare verso la persona sua qualche amorevole dimostratione, però l’anderà parte che delli danari della Signoria nostra siano dati in dono ad esso magnifico Domino Hieronymo Martinengo ducati domille…. +182, 2, 1.)

Η πρόταση είχε εγκριθεί στο Κολλέγιο με ψήφους 22, 0, 0. Ήταν χειρονομία όχι φειδωλή, λαμβάνοντας υπόψη τα ενετικά έξοδα καθώς η Σινιορία ετοιμαζόταν για πόλεμο, για το οποίο σημειώστε στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 130 και εξής (175 και εξής).

Όταν προσφέρθηκε να πάει στην Αμμόχωστο ή οπουδήποτε αλλού εξυπηρετούσε καλύτερα τη Σινιορία, ο Μαρτινέγκο δεσμεύτηκε να συγκεντρώσει δύναμη πεζικού 2.000 ανδρών σε δεκαπέντε ή είκοσι μέρες «και για καλύτερη έκφραση τού πνεύματός του να οδηγήσει επίσης μαζί του τον μοναχογιό που είχε» (et per maggior espressione dell’animo suo di condur seco ancora quell’unico figliuolo che si attrova). Όταν ο Μαρτινέγκο εμφανίστηκε ενώπιον τού δόγη, η προσφορά υπηρεσίας του έγινε δεκτή με ευγνωμοσύνη, αλλά δεν έπρεπε να πάρει μαζί τον γιο του, έτσι ώστε αν συνέβαινε κάτι σε αυτόν, «να παραμένει τουλάχιστον σε αυτά τα μέρη η εικόνα του, αγαπημένη από εμάς, όπως ο γιος του» (almeno resti in queste parti la imagine di lei, amato da noi come proprio figliuolo). Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 39 (60), έγγραφο με ημερομηνία 31 Ιανουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1560), κείμενο που επίσης πρόσεξε ο J. R. Hale, «…The Venetian Army», στο Gino Benzoni (επιμ.), Il Mediterraneo nella seconda metà del’ 500 alla luce di Lepanto, Φλωρεντία, 1974, σελ. 167. Για τον Martinengo σημειώστε Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 130, 152, 161, 163, σελ. 199, 221-22, 233, 236 και αλλού].

[←108]: Calepio, Vera et fidelissima narratione, μεταφρ. C. D. Cobham, Excerpta Cypria (1908, ανατυπ. 1969), σελ. 126. Lusignan, Description de toute l’ isle de Cypre (1580, ανατυπ. 1968), σελ. 240-41.

[←109]: Για τον καθεδρικό ναό τής Αγίας Σοφίας στη Λευκωσία βλέπε George Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus, Λευκωσία, 1918, σελ. 64-80.

[←110]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 101 (146).

[←111]: Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 101-102 (146-147).

[←112]: Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 103-104 (148-149).

[←113]

Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο, επιστολή προς Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο με ημερομηνία 4 Φεβρουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569):

«Καθώς σκοπεύουν το επόμενο έτος να βρεθούν στη θάλασσα στόλοι διαφόρων ηγεμόνων, εμείς, για να υπηρετήσουμε τον πολυετή θεσμό μας τόσο ως προς την άνεση και ανακούφιση των υπηκόων μας, όσο και τις φρουρές που στέλνουμε κάθε χρόνο στα νησιά μα και τούς θαλασσινούς μας τόπους, έχουμε αποφασίσει να αυξήσουμε τον στόλο μας με κατάλληλο αριθμό γαλερών, για τη διοίκηση τού οποίου θα στείλουμε έναν από τούς κύριους γερουσιαστές μας, που είναι ο αγαπημένος μας ευγενής Τζιρολάμο Ζάνε, ιππότης και επίτροπος, ο οποίος, γνωρίζοντας καλά τη σκέψη και την επιθυμία μας, δηλαδή να διατηρήσουμε την καλή και ειλικρινή φιλία μας με αυτή τη μεγαλειότητα [Σελήμ Β΄], θα προσπαθήσει με κάθε δυνατή μελέτη και φροντίδα να γράψει όλα εκείνα τα πράγματα που θα μπορούσαν να προκαλέσουν οποιαδήποτε διαταραχή, επιθυμώντας, όπως πραγματικά συμβαίνει, να διατηρήσουμε και διαιωνίσουμε αυτή την καλή φιλία, ελπίζοντας, αλλά και θέλοντας να είμαστε βέβαιοι ότι με τον ίδιο τρόπο θα τηρείται εκ μέρους τής μεγαλειότητάς του και των διοικητών και εκπροσώπων του, που θα έχουν τη διοίκηση τού εν λόγω στόλου του, θα εκδίδουν διαταγές και αναθέσεις που δεν θα συνεπάγονται κανένα σκάνδαλο, ούτε οποιαδήποτε διαταραχή σύμφωνα με την ορθή κρίση του, ενώ για τον λόγο αυτό αναλάβαμε μαζί με τη Γερουσία ότι πρέπει να ανακοινώσουμε με τον κατάλληλο τρόπο στον υπέροχο πρώτο βεζύρη, προσευχόμενοι στη Μεγαλοπρέπειά του, ότι στους εν λόγω κυβερνήτες πλοίων και τούς εκπροσώπους τους που επιθυμούν να εργαστούν, δίδεται αυτή η αποστολή και εντολή με την πιο αποτελεσματική μορφή, ενώ ό,τι πρέπει να εκτελεστεί από αυτή την άποψη, θα γνωστοποιηθεί αμέσως με επιστολές σας. +198, 3, 11.»

(Intendendosi che l’anno venturo deveranno ritrovarsi sul mare armate de diversi principi, noi così per servar l’instituto nostro de molt’ anni come per conforto et consolatione delli sudditi nostri, oltre li presidii ch’ ogni anno solemo mandar nell’isole et luoghi nostri da mare, habbiamo deliberato d’accrescer l’armata nostra d’uno conveniente numero di galee, al governo della quale manderemo uno delli principali Senatori nostri, il qual è il dilettissimo nobel nostro Hieronymo Zane, cavalier et procurator, il quale come ben conscio della mente et volontà nostra, ch’ è di conservare la buona et sincera amicitia nostra con quella Maestà, procurarà con ogni studio et cura possibile di schivar tutte quelle cose che potessero apportare alcun disturbo, desiderando come veramente facemo di perseverare et perpetuarci in essa buona amicitia, sperando, ance volendo esser certi ch’il simile sarà osservato dal canto di sua Maestà, et alli capitanei et rappresentanti suoi, che haveranno il governo della detta sua armata, saranno da lei dati ordini et commissioni tali che non seguirà scandalo nè disordine alcuno conforme alla buona mente sua, il che vi commettemo col Senato che con officio conveniente debbiate communicare al magnifico primo visir, pregando sua Magnifiencia che alli detti capitanei et rappresentanti suoi voglia operare che sia data la detta commissione et ordine in forma efficacissima, et di quanto haverete eseguito in questo proposito, ci avisarete subito per lettere vostre. +198, 3, 11.)

[←114]

Charrière, Négociations, iii, 99-100, επιστολή τού ντυ Μπουργκ προς τoν Κάρολο Θ’, γραμμένη στη Βενετία στις 17 Ιανουαρίου. Ο Φακκινέττι τοποθετεί την άφιξη τού Μαχμούτ μπέη στη λιμνοθάλασσα το απόγευμα στις 17 τού μηνός και αναφέρει

«ότι στάλθηκε στη Γαλλία για να απαλλάξει τον κύριο ντυ Μπουργκ, ότι είναι μαζί του, επιβαρύνοντας τον κύριο Γκρανσάμπ, που είχε παραμείνει πρέσβης τού χριστιανικότατου βασιλιά στην Κωνσταντινούπολη. Αλλά, όπως συμβαίνει, είναι πολύ ολέθρια υπόθεση ότι αυτό ο τσαούς θα περάσει στη Γαλλία, όπου μπορεί να δει τα δεινά αυτού τού βασιλείου…»

(che era mandato in Francia per discolpar mons. de Purgh [du Bourg], ch’ è con lui, et gravare mons. de Crancians [de Grandchamp] ch’ era rimaso ambasciatore del Re Christianissimo in Constantinopoli: Ma, quel che si sia, è cosa molto perniciosa che detto chiaus passi in Francia, ove potrà veder le miserie di quel regno…)

[Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 122, σελ. 185, Φακκινέττι προς Μπονέλλι, επιστολή γραμμένη στη Βενετία στις 18 Ιανουαρίου 1570]. Από το Πέρα στις 15 Οκτωβρίου 1569 ο Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο είχε γράψει στον δόγη όσον αφορά τον δραγουμάνο Μαχμούτ μπέη, «ο οποίος είναι τώρα στη Γαλλία… [και] θα μιλήσει με τον χριστιανικότατο βασιλιά γι’ αυτό το γεγονός στην Κύπρο» (che va hora in Francia…, [et] parlerà col Re Christianissimo di questo fatto di Cipro) [MS. Ital. VII, 590 (8872), φύλλο 209 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 227 και αλλού].

Σε επιστολή τής 3^ης Νοεμβρίου ο Μπάρμπαρο επέστρεφε στον

«υπέροχο και αξιότιμο κύριο Μαχμούτ μπέη, δραγουμάνο αυτής τής Υψηλής Πύλης, προσωπικότητα πραγματικά απολύτως σεβαστή από το καθένα για την αρετή του»

(magnifico et honorato Signor Mamut Bei, dragomano di questa Eccelsa Porta, personaggio veramente molto stimato da cadauno per le sue virtù)

[φύλλο 225].

[←115]: Για τις εμπορικές και άλλες παραχωρήσεις που κατόρθωσε να αποσπάσει ο Κλωντ ντυ Μπουργκ από την Πύλη, βλέπε την παραχώρηση τού Σελήμ Β΄ στις 18 Οκτωβρίου 1569, στο Ignaz de Testa, Recueil des traites de la Porte ottomane, I (Παρίσι, 1864), 91-96.

[←116]: Charrière, III, 90-91, επιστολή τού ντε Γκρανσάμπ προς την Αικατερίνη των Μεδίκων, γραμμένη στην Ισταμπούλ στις 16 Οκτωβρίου 1569. Ο Μαχμούτ μπέης λεγόταν ότι ήταν Έλληνας, καταγόμενος από την Τραπεζούντα.

[←117]: Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο, επιστολή προς Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο με ημερομηνία 8 Φεβρουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569) και για τον Μαχμούτ μπέη σημειώστε Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 70, 83, 123, 127, σελ. 120, 136-37, 187, 195.

[←118]

Πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 366-75. Η Ενετική Γερουσία γνώριζε καλά ότι ο Μαχμούτ μπέης,

«δραγουμάνος τού Άρχοντα Τούρκου, κατευθύνεται στην αυλή τού χριστιανικότατου βασιλιά μαζί με κάποιον Γάλλο [Κλωντ ντυ Μπουργκ], των οποίων η συνοδεία ανέρχεται συνολικά σε εικοσιδύο στόματα [άτομα]» [Sen. Mar, Reg. 39, φύλλα 100-101 (145-146)].

(dragomano del Signor Turco, [è] destinato per la corte del Re Christianissimo insieme con uno personaggio francese [Claude du Bourg] con le loro fameglie in tutto al numero di bocche vintidoi)

Οι Ουγενότοι παρενέβαιναν στην ενετική ναυτιλία στη Θάλασσα τής Μάγχης και στον Βισκαϊκό Κόλπο, για το οποίο σημειώστε Rawdon Brown και G. C. Bentinck, Cal. State Papers…, Venice, vii (1890), αριθ. 473, σελ. 445-47. Για την ειρήνη τού Σαιν Ζερμαίν, που δημοσιεύτηκε στις 11 Αυγούστου 1570, βλέπε Dumont, Corps universel diplomatique, v, μέρος 1 (Άμστερνταμ και Χάγη, 1728), αριθ. lxxxix, σελ. 180-83.

[←119]: Charrière, ΙΙI, 96-97, σημειώσεις, κείμενο τής επιστολής τού Καρόλου Θ’ προς τον Μεχμέτ Σόκολλι, γραμμένης στο Πουατιέ στις 9 Φεβρουαρίου 1570. Tο ρήγμα που είχε προκαλέσει ο ντυ Μπουργκ μεταξύ Μεχμέτ και Γάλλου πρεσβευτή ήταν γνωστό [Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 70, σελ. 120, Φακκινέττι προς Μπονέλλι, επιστολή γραμμένη στη Βενετία στις 3 Σεπτεμβρίου 1569 και σημειώστε στο ίδιο, αριθ. 124, σελ. 189, επιστολή με ημερομηνία 25 Ιανουαρίου 1570].

[←120]: Charrière III, 99 και εξής, σημειώσεις.

[←121]

Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο, απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 6 Μαρτίου 1570:

«Και όσον αφορά την υπόθεση που γνωρίζουν καλά όλοι σε αυτό το Συμβούλιο, ο δραγουμάνος Μαχμούτ μπέης, ο οποίος βρίσκεται σε αυτή την πόλη μας, θα διατηρείται μαζί με τούς δικούς του στο κατάλυμμα, στο οποίο βρίσκεται τώρα. Θα τοποθετηθούν φρουρές έτσι ώστε να μη μπορεί να φύγει και δεν θα μπορεί να μιλήσει με κανένα χωρίς άδεια από το Κολλέγιό μας, ενώ, πέρα από αυτό, αφαιρείται το επίδομα των δέκα τσεκινιών [χρυσών δουκάτων] την ημέρα, +112, 22, 72».

(Che per li rispetti ben noti a cadauno di questo Conseglio, Mamut Bei, dragomano, quale è in questa città nostra, sia trattenuto insieme con li suoi nell’allogiamento, ov’ al presente si ritrova: Et gli siano poste guardie in modo ch’ egli non possa partire, et non gli possa esser parlato da alcuno senza licentia del Collegio nostro, et sia oltra di ciò preso che li cechini dieci al giorno gli siano levati, +112, 22, 72.)

Ένα μήνα αργότερα, με απόφαση τής 4^ης Απριλίου, η Γερουσία αποφάσιζε [στο ίδιο, χωρίς αρίθμηση φύλλο]:

«Επειδή εξυπηρετεί να διατηρείται ο Τούρκος Μαχμούτ υπό καλή επιμέλεια, γι’ αυτό αποφασίζεται ότι θα σταλεί απόψε με δύο τής φαμίλιας του, που θα διατεθούν σε αυτόν, σε ένα από τα κάστρα τής πόλης μας τής Βερόνα, σε όποιο αυτoί οι εκπρόσωποί μας κρίνουν ότι μπορούν να τον διατηρούν καλύτερα υπό κράτηση, ο οποίος θα θεωρείται αναπληρωτής για τη ζωή και των τριών εν λόγω Τούρκων για όσο διάστημα κρίνει το Κολλέγιό μας, ενώ οι άλλοι Τούρκοι τής συνοδείας του που παραμένουν σε αυτή την πόλη θα τεθούν υπό φρούρηση μαζί με τούς άλλους Τούρκους και Εβραίους υπηκόους των Τούρκων. +177, 6, 9.»

(Essendo conveniente che Mamut Turco sia tenuto sotto buona custodia, l’ anderà parte che ‘l sia mandato questa sera con dui della sua famiglia, quali a lui parerà, in uno delli castelli della città nostra di Verona, ove quelli rettori nostri giudicherano che ‘l possa esser meglio custodito, dovendo essergli deputato per il viver di tutti tre loro Turchi quel tanto che al Collegio nostro parerà, et li altri Turchi della sua fameglia che resterano in questa città siano posti sotto guardia con i altri Turchi et Hebrei sudditi Turcheschi. +177, 6, 9.)

Για τη σύλληψη τού Μαχμούτ μπέη βλέπε επίσης Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 156, σελ. 226, επιστολή τού Φακκινέττι προς τον Μπονέλλι, γραμμένη στη Βενετία στις 5 Μαρτίου 1570 και πρβλ. Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο Ι, σελ. 44-45. Ο Μαχμούτ φυλακίστηκε στο κάστρο τού Σαν Φελίτσε στη Βερόνα.

[←122]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 50-51 (71-72), «προς τον πρεσβευτή μας στον αυτοκράτορα» (all’ambassator appresso l’ imperator), έγγραφο με ημερομηνία 25 Φεβρουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 52 (73), σχεδόν το ίδιο κείμενο και 53 (74). Υπάρχουν συχνές αναφορές στην παρουσία τού Τζιοβάννι Μιτσιέλ στην αυτοκρατορική αυλή στον Ignaz Philip Dengel (επιμ.), Nuntiaturberichte aus Deutschland, ii, τόμοι 5-6 (Βιέννη, 1939-52). Τον Τζιοβάννι (Zουάνε) Μιτσιέλ διαδέχθηκε ως εγκατεστημένος πρεσβευτής στον Μαξιμιλιανό Β΄ ο Τζιοβάννι Κορρέρ, τού οποίου το έγγραφο αποστολής έχει ημερομηνία 2 Ιουνίου 1571 [στο ίδιο, Reg. 77, φύλλα 96^–98 (117-119)]. Ο Τζάκομο Σοράντσο ονομάστηκε ειδικός απεσταλμένος στον Μαξιμιλιανό την άνοιξη τού 1570 [στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 85-87 (106-108), αποστολή με ημερομηνία 27 Απριλίου 1570. Πρβλ. Herre, Europäische Politik im Cyprischen Krieg (1902), σελ. 147 και εξής]. Τα ενετικά λιμάνια κατά μήκος τής ανατολικής ακτής τής Αδριατικής χρειάζονταν άγρυπνη παρακολούθηση [Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 53-55 (74-76), το έγγραφο αποστολής τού Φραντσέσκο Μπάρμπαρο ως γενικού επιστάτη (provveditore generale) στη Δαλματία, με ημερομηνία 4 Μαρτίου 1570 και σημειώστε ιδιαίτερα φύλλα 55^–56 (76-77)].

[←123]

Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 52 (73), «προς τον πρεσβευτή στην Ισπανία» (all’ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 27 Φεβρουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1560). Ο βαΐλος Μπάρμπαρο γνώριζε καλά τις τρέχουσες φήμες στην Ισταμπούλ, ότι ο Μεχμέτ πασάς δεν ενέκρινε την προτεινόμενη επίθεση στην Κύπρο, προτιμώντας να χρησιμοποιήσει την τουρκική αρμάδα σε εκστρατεία για βοήθεια των Μορίσκος στη Γρανάδα. Όπως πληροφορούσε ο Μπάρμπαρο τον δόγη σε επιστολή τις 21^ης Ιανουαρίου 1570 (ενετική χρονολόγηση 1569),

«Εδώ συζητείται δημοσίως μεταξύ ανθρώπων με κύρος ότι ο εν λόγω υπέροχος Μεχμέτ πασάς είχε πάντοτε αντιταχθεί στην επιχείρηση τής Κύπρου, καθώς επίσης και ότι ανάμεσα σε αυτόν και στον Μουσταφά πασά έχουν περάσει λόγια κάποιας αλλαγής, λέγοντας ότι αυτός ο υπέροχος Μεχμέτ ήθελε και ευνοούσε το συντομότερο τη διάσωση των Μαυριτανών τής Γρανάδας, έχοντας τώρα εδώ, για να εκπροσωπήσει και να πιέσει για λογαριασμό των εν λόγω Μαυριτανών, εκείνον τον Ιμπραήμ Γκρανατίνο, ο οποίος βρίσκεται ήδη σε αυτή την ένδοξη πόλη [Βενετία], ενώ φαίνεται ότι βοηθήθηκε πολύ από τον υπέροχο πασά, που υπέβαλε παρακλήσεις στον Άρχοντα, με σκοπό τη διάσωση αυτών των Μαυριτανών…» [MS. It. VII, 390 (8872), φύλλο 275].

(Qua si ragiona publicamente etiamdo fra persone di consideratione che ‘l predetto magnifico Mehemet Bassà si habbia sempre contraposto all’ impresa di Cipro, et che anco per ciò fra lui et Mustaffa Bassà vi siano passate parole di qualche alteratione, dicendosi ch’ esso magnifico Mehemet vorebbe et favorisse più presto il soccorso di Mori di Granata, et essendo hora qua come procurator et solecittator di predetti Mori, quell’Ibraino Granatino, che fu già in quella illustrissima città, par ch’ egli sia stato coadiuvato molto dal magnifico bassà in presentar supliche al Signor per conto del soccorso di detti Mori…)

[←124]: Μιλώντας για τούς καρδινάλιους πρέπει παρεμπιπτόντως να σημειώσουμε την αξιολόγηση σχεδόν κάθε μέλους τού Ιερού Κολλέγιου, που ετοίμασε ο Θουνίγκα για τον Φίλιππο Β΄ στις 23 Σεπτεμβρίου 1569: το κείμενο παρέχεται στο Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 73, ιδιαίτερα σελ. 151-59 και πρβλ. αριθ. 74. Στον δικό του κατάλογο τού Κολλέγιου ο Θουνίγκα προσπαθούσε να εκτιμήσει τις πιθανότητες εκλογής καθενός στο παπικό αξίωμα, σε περίπτωση θανάτου τού Πίου Ε’.

[←125]: Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 156, σελ. 227, επιστολή με ημερομηνία 3 Μαρτίου 1570 και σημειώστε στο ίδιο, αριθ. 151, 154. Πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 550-51 και Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 30-31.

[←126]: Serrano, Correspondencia diplomatica, iii (1914), αριθ. 116, σελ. 243-44, επιστολή τού Θουνίγκα προς τον Φίλιππο Β΄, γραμμένη στη Ρώμη στις 28 Φεβρουαρίου 1570 και για το εκκλησιαστικό συμβούλιο στις 27 Φεβρουαρίου βλέπε Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958). 549-50 και σημειώστε Herre, Europäische Politik im Cyprischen Krieg (1902), σελ. 48 και εξής. Για τον Γκρανβέλ πρβλ. A. Dragonetti de Torres, La Lega di Lepanto, Τορίνο, 1931 (για την οποία εργασία βλέπε πιο κάτω, σημείωση 146), σελ. 25-29.

[←127]

Dragonetii de Torres, La Lega di Lepanto (1931), σελ. 10-11. Όμως στις 8 Μαρτίου 1570 ο Φακκινέττι έγραφε στον Μπονέλλι από τη Βενετία ότι ο πάπας έπρεπε να πιέσει τούς Ενετούς να μπουν στη συμμαχία. Βέβαια αυτοί ήθελαν να δουν να διαμορφώνεται η συμμαχία αν ο πόλεμος με τον Τούρκο ήταν αναπόφευκτος,

«αλλά αν ο Τούρκος θελήσει ή με δώρα ή με άλλο τρόπο να σταματήσει την προσπάθεια, δεν θα είναι πολύ δυσαρεστημένοι!»

(ma se il Turco volesse o per doni o per altro cessar dal travagliarli, non sariano forse malcontenti!)

[Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 159, σελ. 230].

[←128]: Πρβλ. Sen. Mar, Reg. 39, φύλλα 120 και εξής (165 και εξής) και σημειώστε φύλλα 116 και εξής (161 και εξής).

[←129]

Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλο 119 (164), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 9 Μαρτίου 1570:

«Οι αποφάσεις που λαμβάνονται από αυτό το Συμβούλιο στις παρούσες συνθήκες τού τουρκικού πολέμου σε ζητήματα των ναυτικών υποθέσεων είναι τέτοιας ποιότητας και σπουδαιότητας, που απαιτούν ταχεία και άμεση εκτέλεση, την οποία στη συνέχεια εκείνοι τού Συμβουλίου μας, καταπονημένοι από τις διαβουλεύσεις που προκύπτουν αυτή την εποχή, δεν μπορούν να φροντίσουν με την αρμόζουσα επμέλεια. Αυτή σχεδιάζεται να παρασχεθεί με άλλον τρόπο (όπως έχει γίνει και άλλες φορές), ώστε εκείνο που εγκρίνεται από αυτό το Συμβούλιο, να εκτελείται με τη δέουσα επιμέλεια και ταχύτητα. Αποφασίζεται λοιπόν ότι πρέπει τώρα να εκλεγούν από αυτό το Συμβούλιο τρεις αξιότιμοι ευγενείς μας, για την εκτέλεση των αποφάσεων που έχουν ήδη ληφθεί, καθώς και εκείνων που θα ληφθούν από το εν λόγω Συμβούλιο σε ζητήματα των ναυτικών υποθέσεων, οι οποίοι θα εκτελούν τις εν λόγω αποφάσεις με την ίδια ακριβώς αρμοδιότητα με εκείνην που έχει το Συμβούλιό μας… +189, 3, 8.»

(Le deliberationi che si fanno per questo Conseglio nelle occorrentie presenti della guerra Turchesca in materia delle cose da mar sono di tal qualità et importantia che richiedeno una pronta et presta essecutione, alla quale poi che quelli del Collegio nostro, occupatissimi nelle consultationi che occorreno a questi tempi, non possono attender con quella essatta diligentia che si conviene, è a proposito proveder per altra via (sì come altre volte è stato fatto) che quanto viene deliberato per questo Conseglio sia con la debita prontezza et celerità esseguito, però l’anderà parte che de presenti elegger si debbono per questo Conseglio tre honorevoli nobili nostri in essecutori delle deliberationi che sono stà fatte et che accaderanno farsi per detto Conseglio in materia delle cose da mar, i quali nell’ esseguire le dette deliberationi habbino quell’istessa auttorità che ha il Collegio nostro… +189, 3, 8.)

Σε όποιον αρνιόταν να υπηρετήσει ως μέλος τής εκτελεστικής αυτής τριανδρίας για ολόκληρο το έτος, θα επιβαλλόταν πρόστιμο 500 δουκάτων σε μετρητά (sotto pena di ducati cinquecento da esser scossa in contadi). Στo μεταξύ μέλη πληρωμάτων έφταναν στη Βενετία, έχοντας προσληφθεί για τις είκοσι γαλέρες που εξοπλίζονταν τότε, αλλά μερικές από τις γαλέρες δεν ήσαν έτοιμες να τούς δεχτούν. Κατά συνέπεια οι άνδρες δεν είχαν καταλύματα και δεν ήταν δυνατόν να πληρωθούν μέχρι να ανεβούν στις γαλέρες [στο ίδιο, Reg. 39, φύλλο 122 (167), έγγραφο με ημερομηνία 10 Μαρτίου 1570]. Η Βενετία είχε γίνει σαν τρελλοκομείο.

[←130]: Charrière, III, 101-4. Η πρώτη εμπειρία τού Γκρανσάμπ με τούς Τούρκους ανατρέχει στο 1551, όταν είχε συνοδεύσει τον Γάλλο απεσταλμένο Γκαμπριέλ ντ’ Αραμόν κατά την επιστροφή τού τελευταίου στην Ισταμπούλ.

[←131]

Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 62^–63 (83^–84), «προς τον πρεσβευτή μας στον αυτοκράτορα» (all’ambassator appresso l’ imperatοr), έγγραφο με ημερομηνία 17 Μαρτίου 1570:

«Ενημερωθήκαμε ότι έφτασε στη Ραγούσα [Ντουμπρόβνικ] για να έρθει σε αυτή την πόλη [Βενετία] ένας απεσταλμένος [τσαούς] από τον Άρχοντα Τούρκο, έχοντας πάρει μαζί του, για την ασφάλεια τού προσώπου του, τον γραμματέα τού βαΐλου μας στην Κωνσταντινούπολη, ενώ όπως μάς έχει επίσης γράψει ο ίδιος γραμματέας, αυτός ο απεσταλμένος έχει αποστολή να ζητήσει το νησί μας τής Κύπρου, ενώ μη θέλοντας εμείς να υποκύψουμε στην κήρυξη τού πολέμου, γι’ αυτό αναλαμβάνουμε με τη Γερουσία ότι πρέπει να επικοινωνήσουμε με την αυτοκρατορική του Μεγαλειότητα, λέγοντας ότι στον εν λόγω τσαούς θα δοθεί από εμάς εκείνη η απάντηση, που αντιστοιχεί σε μια τόσο άδικη και ανέντιμη απαίτηση.

(Siamo avisati esser arrivato a Ragusi per venir in questa città un chiaus [a chaush] del Signor Turco, havendo tolto in compagnia per sicurtà della sua persona il secretario del baylo nostro in Constantinopoli, et per quanto ci viene anco scritto dal medesimo secretario, esso chiaus ha missione di dimandarne l’isola nostra di Cipro, et non volendo noi cederla d’intimarne la guerra, il che vi commettemo col Senato che dobbiate communicar a sua Maestà cesarea, dicendole che ad esso chiaus serà da noi fatta quella risposta che ricerca una così ingiusta et inhonesta dimanda.

Επιπροσθέτως ενημερωθήκαμε από επιστολές τού βαΐλου μας στην Κωνσταντινούπολη τής 6ης τού περασμένου μήνα [6 Φεβρουαρίου], ότι συνεχίζεται με κάθε επιμέλεια να ζητείται η εκστρατεία τού στόλου και ότι ο ίδιος ο Άρχοντας Τούρκος πήγε γι’ αυτόν τον λόγο στον Ναύσταθμο και στον τόπο τού πυροβολικού, και μέχρι τις αρχές Φεβρουαρίου άρχισαν να βγαίνουν κρυφά τη νύχτα οι γαλέρες, δύο ή τρεις κάθε φορά, ενώ επιβεβαιώνεται ότι αυτός θα είναι ο μεγαλύτερος στόλος που έχει βγει από την Κωνσταντινούπολη, οι οποίες ειδοποιήσεις θα τεθούν αμέσως υπόψη τής αυτοκρατορικής του Μεγαλειότητας, επιβεβαιώνοντας ότι για την υπεράσπιση τού κράτους μας και για την τιμή και φήμη τής Χριστιανικής Δημοκρατίας, φροντίζουμε με κάθε επιμέλεια να μεγεθύνουμε τον στόλο μας όσο περισσότερο μπορούμε, πέρα από το οποίο θα στείλουμε επίσης τον ένδοξο κύριο Σφόρτσα Παλλαβιτσίνι, γενικό μας διοικητή, με καλό αριθμό πεζών στρατιωτών [στην πραγματικότητα 3.000, όπως φαίνεται στο φύλλο 59 (80)], ενώ στο θέμα αυτό λέγεται ότι μπορούμε να ελπίζουμε ότι η αυτοκρατορική του Μεγαλειότητα, με το αξίωμα και την εξουσία που δικαιότατα κατέχει, δεν θα αποτύχει να προστατεύσει το όφελος τού Χριστιανισμού στην παρούσα περίπτωση, ενώ λέγεται ότι παρακολουθούνται από Τούρκους πράκτορες μεγάλες ποσότητες επιστολών μας, που προέρχονται από ή πηγαίνουν στην Κωνσταντινούπολη. Υπέρ 190, κατά 5, λευκά 0».

Di più anchora siamo avisati per lettere del baylo nostro in Constantinopoli di VI del passato che si continuava con ogni diligentia in solicitar l’espeditione dell’armata, et ch’ el medesimo Signor Turco andava per questo effetto nell’ Arsenale et al luogo dell’artigliaria, et fino al principio di esso mese di Febraro cominciavano a uscir nascosamente di notte le galee a due o tre alla volta, et si confirmava che questa serà la maggior armata che sia uscita di Constantinopoli, liqual avisi communicarete medesimamente a sua Maestà cesarea, affirmandole che per difesa del stato nostro et per honor et riputatione della repubblica Christiana noi attendemo con ogni acurata diligentia a ingrossar l’armata nostra quanto più potemo, sopra laquale anco facemo andar l’illustrissimo Signor Sforza Pallavicino, nostro governatore generale, con buon numero di fanti, et in questo proposito direte potersi sperar che sua Maestà cesarea per il grado et autorità, che meritissimamente tiene, non sia per mancar al beneficio della Christianità nella presente occasione, et le direte che sono stati intercetti dalli ministri Turcheschi molti spazzi di lettere nostre che andavano et venivano da Constantinopoli. De literis 190, de non 5, non sinceri 0.)

Παρόμοια επιστολή με την ίδια ημερομηνία πήγε στον Ενετό πρεσβευτή στην Ισπανία [στο ίδιο, φύλλο 63 και σημειώστε φύλλα 67 και εξής]. Οι Ενετοί προσπαθούσαν τώρα να εξαλείψουν τις διαφορές με τούς Αψβούργους, ιδιαίτερα για την πόλη τού Μαράνο [φύλλα 82-83 (103-104)]. Το Μαράνο ήταν αντικείμενο αδιάλειπτης διεκδίκησης μεταξύ Βενετίας και Βιέννης από το 1543-1544.

[←132]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 132 (177), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 18 Μαρτίου 1570, που πέρασε με ψήφους + 195, 1, 1.

[←133]: Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλα 138-139 (183-184), έγγραφα με ημερομηνία 25 Μαρτίου 1570 και για τις τουρκικές επιδρομές στην περιοχή τής Ζάρας πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 154, σελ. 22.

[←134]

Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 68 (89), «προς τον πρεσβευτή μας στον γαληνότατο Καθολικό βασιλιά» (all’ambassator al serenissimo re Catholico), έγγραφο με ημερομηνία 27 Μαρτίου 1570:

«Ο τσαούς που είχε σταλεί από τον Τούρκο για να θέσει την απαίτηση για την οποία σάς γράψαμε με την επιστολή μας τής 17ης τού τρέχοντος μηνός, έφτασε την τρίτη μέρα [που θα ήταν 25 Mαρτίου] σε αυτή την πόλη, όταν ήρθε με εκείνη τη γαλέρα που τον είχε μεταφέρει. Μαθαίνοντας την απαίτησή του, έχουμε στείλει αμέσως την απάντηση που θα δείτε στο εσωκλειόμενο αντίγραφο, και τού δώσαμε την άδεια να φύγει, την οποία απόφαση και απάντησή μας, πήραμε με τη Γερουσία, που πρέπει να ενημερώσει την Καθολική του Μεγαλειότητα…».

(Il chiaus mandatovi dai Turco per farne la domanda che vi scrivessemo per le nostre di 17 dell’instante gionse terzo giorno in questa città, alquale fattolo venir dalla propria galea, che lo ha condutto, et intesa la sua dimanda havemo di subito data la risposta che vederete dalla qui inclusa copia, et l’ havemo licentiato, laqual risolutione et risposta nostra, vi commettemo con il Senato che debbiate communicar a sua Catholica Maesta…)

Πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 85 (106), από το έγγραφο αποστολής τού Τζάκομο Σοράντσο, που είχε προσφάτως εκλεγεί ειδικός απεσταλμένος στον Μαξιμιλιανό Β΄, με ημερομηνία 27 Απριλίου και σημειώστε στο ίδιο, φύλλο 99 (120).

Σύμφωνα με τον Calepio, μεταφρ. Cobham, Excerpta Cypria, σελ. 126, «στις 11 Φεβρουαρίου ο Κουμπάντ τσαούς στάλθηκε ως πρεσβευτής στη Βενετία. Φέρνοντας μαζί του επιστολές και συνοδευόμενος από τον Λουίτζι Μπονρίτσο, γραμματέα τού βαΐλου, έφτασε στη Βενετία στις αρχές Απριλίου [sic]. H Σινιορία τού έδωσε μια πολύ πνευματώδη απάντηση και τον άφησε να φύγει…». Πρβλ. Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 129, 135, σελ. 279-80, 288-89, επιστολές τού Θουνίγκα προς Φίλιππο Β΄, γραμμένες στη Ρώμη στις 22 Μαρτίου και στις 10 Απριλίου 1570.

[←135]

Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 22-23:

«Σελήμ, Οθωμανός σουλτάνος, μεγάλος αυτοκράτορας των Τούρκων, βασιλιάς των βασιλέων, άρχοντας των αρχόντων, σκιά τού Θεού, κύριος τού παραδείσιου ουρανού και τής Ιερουσαλήμ, προς τη Σινιορία τής Βενετίας: Ζητάμε την Κύπρο, την οποία θα μάς δώσετε ή με τη θέλησή σας ή με τη βία, και μην ερεθίζετε το τρομερό σπαθί μας, γιατί θα ξεκινήσουμε σκληρό πόλεμο παντού, και μην έχετε εμπιστοσύνη στο θησαυρό σας, γιατί θα τρέξουμε σαν ποτάμι, και προσέχετε να μην ερεθίζετε».

(Selim, sultan ottoman, grande imperatore de Turchi, re delli re, et signor delli signori, ombra d’iddio, signor del paradiso terrestre et di Gierusalem, alla Signoria di Venezia: Vi domandiamo Cipro, qual ci darete per volontà o per forza, e non irritate la nostra terribil spada, perchè vi moveremo guerra crudelissima in ogni parte, e non vi confidate nel vostro tesoro, perchè lo faremo correre come un torrente, e guardate di non ne irritare)

Πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 888, ο οποίος μεταφράζει το κείμενο από αντίγραφο τού ύστερου 16^ου αιώνα σε χειρόγραφο τού Rawdon Brown, στο Public Record Office, G. and D. 25/4 και σημειώστε Herre, Europäische Politik im Cyprischen Krieg (1902), σελ. 21-23.

Για την εμφάνιση τού Κουμπάντ ενώπιον τού Κολλέγιου, όπου «έμεινε λιγότερο από ένα τέταρτο τής ώρας», πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 170, σελ. 244. Ο Φακκινέττι πίστευε ότι ο Κουμπάντ είχε φτάσει στις 27 Μαρτίου Σημειώστε την περιγραφή εκείνης τής εποχής τού Ενετού ευγενούς Francesco Longo (πέθανε το 1582) στο Agostino Sagredo (επιμ.), «Successo della guerra fatta con Selim Sultano, imperator de’ Turchi, e giustificazione della pace con lui conclusa», στο Arch. stοr. italiano, παραρτ. στον τόμο IV (Φλωρεντία, 1847), αριθ. 17, σελ. 13-14. Γράφοντας αρκετό καιρό μετά τον πόλεμο τής Κύπρου, ο Longo πέφτει σε λάθη, όπως όταν λέει ότι

«στο τέλος τού έτους 1569 [ο Τούρκος] έστειλε εδώ τον Κουμπάτ Τσαούς με επιστολές του για να ζητήσει την Κύπρο και να κηρύξει τον πόλεμο».

(in fine dell’anno 1569 [il Turco] mandò qui Cubat Chiaus con sue lettere a dimandar Cipro ed intimare la guerra.)

Για τον Κουμπάντ, «ο οποίος πριν από δύο χρόνια βρισκόταν στη Βενετία για άλλη υπόθεση» (il quale due anni addietro per altro negozio era stato in Venezia), βλέπε επίσης Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 48-56, 60-61. Ο Κουμπάντ είχε περάσει ευχάριστα στη λιμνοθάλασσα σε προηγούμενη αποστολή στη Βενετία το 1567 και είχε μιλήσει στον Ενετό βαΐλο Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο εκτιμώντας την ευγένεια τού δόγη,

«την ανάμηση που συγκρατώ για τις χάρες και τις χορηγίες που έλαβα από τη Σινιορία σας, όταν βρισκόμουν σε αυτή την ένδοξη πόλη [δηλαδή τη Βενετία] για την υπόθεση των Εβραίων»,

(la memoria che tiene delli favori et cortesie ricevute da vostra Serenità, mentre che per il negotio delli Hebrei si fermò in quella illustrissima città)

για το οποίο βλέπε την επιστολή τού Μπάρμπαρο στις 15 Οκτωβρίου 1568 προς τον δόγη Πιέτρο Λορεντάν στη συλλογή επιστολών τού Μπάρμπαρο προς τη Βενετία στη Biblioteca Nazionale Marciana (πρβλ. πιο πάνω, σημείωση 60), MS-Ital. VII, 390 (8872), φύλλο 8. O Κουμπάντ είχε πάει στη Βενετία λόγω των χρεών τού Αααρών ντε Σεγκούρα προς την Πύλη.

[←136]: Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Urb. lat. 1041, μέρος 1, φύλλο 246, αναφορά γραμμένη στη Βενετία στις 27 Μαρτίου 1570 και βλέπε Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο i, σελ. 36-41, 47.

[←137]

Cod. Urb. lat. 1041, μέρος 1, φύλλο 248, αναφορά με ημερομηνία 30 Μαρτίου 1570. στις 29 Μαρτίου Φακκινέττι ανέφερε to Ρώμη [Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 170, σελ. 244]:

«Προχτές [27 Mαρτίου] δόθηκε το λάβαρο στον στρατηγό…. Νομίζω ότι θα αναχωρήσουν μέσα σε δύο μέρες για το Ζάνταρ και από τις 80 γαλέρες που έχουν εξοπλίσει εδώ, έχουν ήδη μπει σε πλήρη τάξη 65, ενώ απομένουν μόνο 15, οι οποίες μέσα σε 15 μέρες το πολύ θα φύγουν καλά οπλισμένες για να βρουν τον στρατηγό…».

(Hieri l’altro fu dato lo stendardo al generale…. Credo che partirà fra doi giorni per Zara, et delle 80 galere, che s’ haveano d’armar qui, se ne sono di già messe in ordine di tutto punto 65, rimanendone XV solamente, che fra XV dì, alla più lunga, andranno bene armate a trovare il generale… )

Στο τέλος Απριλίου, λέει ο Φακκινέττι, «θα βγουν ενωμένες μαζί 140 ελαφρές γαλέρες» (ne saranno fuori unite insieme 140 sottili). Την 1^η Απριλίου έγραφε στον Μπονέλλι ότι «ο στρατηγός αναχώρησε για το Ζάνταρ, ο τσαούς [Κουμπάντ] έφυγε επίσης» (il Generale partì per Zara, il chiaus se n’ andò similmente) [στο ίδιο, ix, αριθ. 172, σελ. 249].

Ο γραμματέας Αλβίζε Μπουονρίτσο παρέμεινε στη Βενετία και στάλθηκε στη Νάπολη το καλοκαίρι τού 1570 για να διαπραγματευτεί με τον αντιβασιλέα, τον δούκα τού Αλκαλά, «για υπηρεσία τής Σινιορίας μας» (per servitio della Signoria nostra). Φαίνεται ότι ο Μπουονρίτσο πέρασε τρία περίπου χρόνια στη Νάπολη (ίσως με κάποια διακοπή για επιστροφή στη Βενετία) από τον Σεπτέμβριο τού 1570 μέχρι τον Οκτώβριο τού 1573, για τα οποία χρόνια οι επιστολές του είναι ενδιαφέρουσες και σημαντικές. Βλέπε Nicola Nicolini, «La città di Napoli nell’anno della battaglia di Lepanto dai dispacci del residente veneto», στo Archivio storico per le province napoletane, LIII (n.s. XIV, 1928-29), 388-422. Για τις δραστηριότητες τού Μπουονρίτσο στη Νάπολη (το 1571-1572), βλέπε Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 42^–43 (64-65), 53 (75), 58 (80), 80 (102), 86 (108), 152-153 (174-175), 161-162 (183-184), 168 (190), 172 (104), 175 (197) και 177-178 (199^–200).

[←138]: Πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 898.

[←139]: Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 66 και εξής. Σε αντίθεση με τη δήλωση στο Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο I, σελ. 48, ο ενετικός στόλος δεν έφυγε από το λιμάνι «σε πολύ καλή τάξη… με κάθε καλή ευχή» (molto ben in ordine… con ogni buon augurio).

[←140]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 55-89 (76-110).

[←141]: Πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 146, σελ. 215-16, επιστολή τού Φακκινέττι προς τον Μπονέλλι, γραμμένη στη Βενετία στις 22 Φεβρουαρίου 1570 και πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 517-48.

[←142]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 57 (78), «στον πρεσβευτή μας στην Ισπανία» (all’ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 10 Μαρτίου 1570.

[←143]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλο 57. Για τον Πίο Ε’ και την επιθυμία του για ενετο-ισπανική ναυτική συνεργασία εναντίον των Τούρκων, σημειώστε επίσης στο ίδιο, φύλλα 58-59 (79-80), 82 (103), 85-86 (106-107), 94 και εξής (115 και εξής), 98 (119), 102 (123). Η Βενετία χρειαζόταν σιτηρά για να φτιάξει γαλέτα για «τον τόσο πολυάριθμο στόλο της» (armata così numerosa) [φύλλα 57-58]. Ο Σφόρτσα Παλλαβιτσίνι προσφέρθηκε να σαλπάρει με τον ενετικό στόλο «με την ευκαιρία των τωρινών τουρκικών κινήσεων» (nell’ occasione delli presenti moti Turcheschi), φύλλο 59, σημειώστε επίσης φύλλα 65-66, 96 (117) και πρβλ. Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 126 (171), έγγραφα με ημερομηνία 14 Μαρτίου 1570. Για τον Παλλαβιτσίνι σημειώστε Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 168, 170, σελ. 242, 246, έγγραφα με ημερομηνία 22 και 29 Μαρτίου και αλλού.

[←144]

Cod. Urb. lat. 1041, μέρος 1, φύλλο 249, «από τη Ρώμη στις 18 Μαρτίου 1570» (di Roma li 18 Mano 1570). Για τούς πολλούς εθελοντές που πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στους Ενετούς, βλέπε Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 59-60. Ο Paruta μιλά σε γενικές γραμμές. Για πιο ειδικά όμως, βλέπε Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Barb. lat. 5367, φύλλο 98:

«Στο όνομα τού Θεού και τής ένδοξης Παρθένου Μαρίας, έτη 1569 και 1570 μ.Χ.: Σημείωμα ατόμων, ξένων αλλά και τού κράτους, που έχουν προσφέρει στρατιώτες με την ευκαιρία τού παρόντος Τουρκικού πολέμου: Ο επιφανής κύριος Σφόρτσα Παλλαβιτσίνι, γενικός διοικητής, 5.000 πεζούς στρατιώτες. Ο κύριος Πάολο Ορσίνι, 8.000 πεζούς στρατιώτες. Ο κύριος Τζιρολάμο Μαρτινέγκο, 2.000 πεζούς στρατιώτες. Ο κύριος Πιέτρο Πάολο Μινιανέλλι, 2.000 πεζούς στρατιώτες. Ο κύριος Αλβίζε Μαρτινέγκο, με επιστολή τής 29ης Ιανουαρίου 1569, 1.000 πεζούς στρατιώτες. Ο κύριος Δον Τσέζαρε Καράφα, 1.000 πεζούς στρατιώτες» κλπ.,

(Al nome de Dio et della gloriosa Vergine Maria A.D. 1569 et 1570: Nota di personagi così forestieri come del Dominio che hanno offerto fanti all’occasione della presente guera Turchesca: l’illustre Signor Sforza Pallavicino, governator general, fanti numero 5.000; il Signor Paulo Orsino, fanti numero 8.000; il Signor Girolamo Martinengo, fanti numero 2.000; il Signor Pietro Paulo Mignanelli, fanti numero 2.000; il Signor Alovise Martinengo, per lettera di 29 zenaro 1569, fanti numero 1.000; il Signor Don Cesare Caraffa, fanti numero 1.000)

με κατάλογο τριάντα ονομάτων «προσωπικοτήτων» (personagi) οι οποίοι αναλάμβαναν να συγκεντρώσουν 62.000 πεζούς, καθώς και κατάλογο τριαντατεσσάρων «διοικητών αλλοδαπών καθώς και τού Κράτους» (capitani così forestieri come del Dominio), οι οποίοι προσφέρονταν να συγκεντρώσουν 14.600 πεζούς «για τον παρόντα τουρκικό πόλεμο» (nella presente guera Turchesca), συνολικά δύναμη πεζικού 76.600 ανδρών, που θα ήταν διαθέσιμη για τον πόλεμο τής Κύπρου.

Όπως τα περισσότερα τέτοια στοιχεία, οι αριθμοί αυτοί είναι επισφαλείς. Πρβλ. τον παρόμοιο κατάλογο εκείνων «οι οποίοι προσφέρθηκαν να συγκεντρώσουν στρατεύματα» στο Gio. Pietro Contarini, Historia delle cose successe dal principio della guerra mossa da Selim ottomano a Venetiani fino al dì della gran giornata vittoriosa contra Turchi (1572), φύλλα 6-7, που λέει ότι ο Πάολο Ορσίνι προσφέρθηκε να συγκεντρώσει πεζικό 4.000 (όχι 8.000) ανδρών και παρέχει σύνολο 58.000 στρατιωτών, που θα συγκεντρώνονταν από τέτοιους εθελοντές.

[←145]: Cod. Urb. lat. 1041, μέρος I, φύλλο 249, επιστολή γραμμένη στη Ρώμη στις 18 Μαρτίου (1570). Για τη διαφωνία μεταξύ πάπα και αυτοκράτορα, που προκλήθηκε από την προαγωγή τού Κόσιμο Μέδικου στον τίτλο τού μεγάλου δούκα, βλέπε Pastor, Hist. Popes, XVIII, 268-81, 285 και Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 477-86, 488 και (ανάμεσα σε άλλες πηγές) Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο I, σελ. 52-53. Για τη στέψη τού Κόσιμο ως μεγάλου δούκα και για την παρουσία του στη Ρώμη, βλέπε το ημερολόγιο τελετών τού Cornelius Firmanus, τού οποίου υπάρχει (συνοψισμένο) αντίγραφο στη Library of the University of Pennsylvania, Lea MS. 428, με τις σχετικές εγγραφές στις σελ. 280-96.

[←146]

A. Dragonetti de Torres, La lega di Lepanto nel Carteggio diplomatico inedito di Don Luys de Torres, nunzio straordinario di S. Pio V a Filippo II, Τορίνο, 1931, σελ. 10-13, 17, 37 και εξής, 54 και εξής. Πριν γίνει μεγάλος δούκας τής Τοσκάνης, ο Κόσιμο Μέδικος ήταν δούκας Φλωρεντίας και Σιένα. Ο αυτοκράτορας διεκδικούσε επικυριαρχία επί τής Φλωρεντίας και ο Κόσιμο ήταν υποτελής τού Φιλίππου Β΄ (όπως έχουμε δει) για την πόλη και την περιοχή τής Σιένα. Για την αναταραχή που προκάλεσε η παραχώρηση τού τίτλου τού μεγάλου δούκα από τον πάπα στον Κόσιμο, σημειώστε Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 92, 96, 100, 107, 111, 114-15, 118, 120, 131, 136 κλπ. και για την αποστολή τού Λούις ντε Τόρρες στην Ισπανία, στο ίδιο, αριθ. 119, 122, 128, σελ. 251-52, 261, 275-76 κλπ.

Οι εντολές τού πάπα προς τον Τόρρες, που ετοιμάστηκαν από τον καρδινάλιο ανηψιό Μικέλε Μπονέλλι. υπάρχουν επίσης στο Serrano, ΙΙΙ, αριθ. 127, σελ. 268-75, έγγραφα με ημερομηνία 12 και 15 Μαρτίου 1570. Ασχολούνται κυρίως με την αναγκαιότητα αντι-τουρκικής ένωσης τής Ισπανίας και τής Βενετίας,

«και πραγματοποίησαν αυτή την ένωση, που θα είναι ασφαλής και σταθερή, ούτε πρέπει ο βασιλιάς να φοβάται ότι οι Ενετοί δεν είναι τού βασιλιά, έχοντας εκλείψει σήμερα οι υποψίες των περασμένων εποχών. Στο ένα τμήμα και στο άλλο έχουν εισβάλει οι Τούρκοι, και ο κοινός κίνδυνος τούς έχει κάνει φίλους… και έμπιστους» [στο ίδιο, σελ. 272].

(et facendosi questa unione, ella sarà secura et stabile—nè deve il Re temere de Venetiani nè essi del Re, mancando hoggidì i sospetti delli tempi passati: L’una parte et l’altra è invasa da Turchi, et il comune pericolo deve fargli amici… et confidenti)

Πρβλ. Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), παραρτ. αριθ. II, σελ. 427-31 και βλέπε γενικά Herre, Europäische Politik im Cyprischen Krieg (1902), σελ. 70 και εξής.

[←147]: Dragonetti de Torres, La Lega di Lepanto (1931), σελ. 69 και εξής.

[←148]: Dragonetti de Torres, ό. π., σελ. 76-80, επιστολή τού Τόρρες προς τον Μπονέλλι, γραμμένη στη Γένουα στις 23-24 Μαρτίου 1570 και πρβλ. στο ίδιο, σελ. 82-83, 103. Ο Δον Ντιέγκο ντε Γκουζμάν ντε Σίλβα είχε επιλεγεί ως πρεσβευτής τού Φιλίππου Β΄ στη Βενετία, αλλά επειδή ο Ισπανός πρεσβευτής στη Γένουα είχε πεθάνει προσφάτως, ο Γκουζμάν διατάχτηκε να παραμείνει στη Γένουα μέχρι να αντικατασταθεί. Παρέμεινε στη Γένουα για ένα χρόνο [Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 67, 106, σελ. 208, 221]. Για τις σχέσεις των Τόρρες και Ντονάντο και το πρώτο στάδιο τής αποστολής τους στην ισπανική αυλή, βλέπε Mario Brunetti και Εligio Vitale (επιμ.), La Corrispondenza da Madrid dell’ambasciatore Leonardo Donà (1570-1573), 2 τόμοι, Βενετία και Ρώμη, 1963, I, αριθ. 4-14, σελ. 5-25, έγγραφα με ημερομηνία από 22 Μαρτίου μέχρι 11 Μαΐου 1570.

[←149]: Σύμφωνα με τον Σιγκισμόντο ντι Καβάλλι, τον Ενετό πρεσβευτή στην Ισπανία, ο Φίλιππος Β΄ είχε 56 δικές του γαλέρες (26 τής Ισπανίας, 20 τής Νάπολης και 10 τής Σικελίας) και μίσθωνε άλλες 24 (10 τού Τζιανναντρέα Ντόρια, 4 τού Λομελλίνι, 4 τού Τσεντουριόνι και 2 από καθένα από τούς Μάρι, Σάουλι και Γκριμάλντι), που ήσαν συνολικά 80 γαλέρες. Αν και οι οικονομικοί όροι χρειάζονταν προσαρμογή κατά περίπτωση, μπορούσαν να προστεθούν άλλες 20 γαλέρες από συμμαχικά κράτη (Σαβοΐα, Φλωρεντία, Γένουα, Μάλτα), δίνοντας στον Φίλιππο ναυτική δύναμη 100 περίπου γαλερών. Cavalli, «Relazione di Spagna (1571)», στο Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά I, τομ. V (1861), σελ. 171-72.

[←150]: Για το δρομολόγιο τού Τόρρες προς την ισπανική αυλή στην Κόρδοβα πρβλ. Dragonetti de Torres, La Lega di Lepanto, σελ. 82-83, 87, 90-91, 94-97 και για την αποτελεσματικότητά του στις συζητήσεις με τον Φίλιππο Β΄, τον καρδινάλιο Εσπινόζα, τον γραμματέα Αντόνιο Πέρεζ και τα μέλη τού Συμβουλίου τού Κράτους, βλέπε στο ίδιο, σελ. 97-115, την μακροσκελή επιστολή τού Τόρρες προς τον Μπονέλλι, γραμμένη στην Κόρδοβα στις 24 Απριλίου (1570). Ο Τόρρες χρονολογεί την ακρόασή του με τον Φίλιππο στις 21 Απριλίου [σελ. 99], ενώ ο Σιγκισμόντο ντι Καβάλλι την τοποθετεί μια μέρα αργότερα [σελ. 96]. Για τις παραχωρήσεις που έγιναν στον Τόρρες, σημειώστε την επιστολή τού Φιλίππου στις 24 Απριλίου προς τον πρεσβευτή τού Θουνίγκα στη Ρώμη και, καθώς και τις επιστολές τού ίδιου τού Τόρρες τής ίδιας ημερομηνίας προς τούς Πίο Ε’ και Μπονέλλι, στο Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 139-41, σελ. 295-9 και βλέπε τo υπόμνημα τού Τόρρες προς τον Φίλιππο Β΄ στο ίδιο, iii, αριθ. 152, σελ. 324-29, έγγραφο γραμμένο στη Σεβίλλη στις 4 Μαΐου 1570. Πρβλ. Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), σελ. 15-46, Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο 1, σελ. 32-36, Herre, Europaische Politik im cyprischen Krieg (1902), σελ. 84 και εξής.

[←151]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 69 (90), «προς τον πρεσβευτή μας στον Καθολικό βασιλιά» (all’ambassator apresso il Re Catholico), έγγραφο με ημερομηνία 1 Απριλίου 1570. Πρβλ. την επιστολή τής Γερουσίας στις 4 Απριλίου προς τον Μαξιμιλιανό Β΄ στο ίδιο, φύλλα 71-72 και σημειώστε φύλλο 76.

[←152]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 69-70 (90-91), «προς τον πρεσβευτή μας στον χριστιανικότατο βασιλιά» (all’ambassator apresso il Re Christianissimο), έγγραφο με ημερομηνία 1 Απριλίου 1570 και σημειώστε στο ίδιο, φύλλο 90 (111). Από τα μέσα Ιουνίου η Γερουσία ανέμενε την πρώτη δόση τού γαλλικού χρέους που έπρεπε να πληρωθεί και να ρυθμιστεί η μεταβίβαση των κεφαλαίων στη Βενετία [στο ίδιο, φύλλα 104-105 (125-126)]. Η αποστολή τού Αλβίζε Κονταρίνι ως Ενετού πρεσβευτή στη Γαλλία, αντικαθιστώντας τον Τζιοβάννι Κορνέρ, «ο οποίος έπρεπε να επαναπατριστεί, έχοντας ολοκληρώσει τη θητεία του» (ilquale deve, havendo finito il suo tempo, venir à repatriare), έχει ημερομηνία 27 Απριλίου 1569 [Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 4 και εξής (25 και εξής)].

[←153]: Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 11 (32).

[←154]: Στο ίδιο, Reg. 77, φύλλο 17 (38).

[←155]: Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο I, σελ. 47. Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 60. Hill, Cyprus, iii, 899.

[←156]

Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 19 (64), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 4 Απριλίου 1570:

«Έχοντας δώσει εκτίμηση τής δύναμης τού πεζικού που θα είναι επαρκής για να ανεβεί στον στόλο, έχει θεσπιστεί ότι εκτός από τούς 3.000 πεζούς στρατιώτες που θα σταλούν υπό τον επιφανή κύριο Σφόρτσα Παλλαβιτσίνι, γενικό διοικητή, και τούς 1.800 τούς οποίους πρέπει να φέρουν η κοινότητα και άλλοι, σύμφωνα με τις προσφορές τους, που έχουν γίνει δεκτές από αυτό το Συμβούλιο, ο επιφανής κύριος Πάολο Ορσίνι πρέπει να φέρει 1.500 πεζούς στρατιώτες, για να ανεβούν στις μεγάλες γαλέρες και στις ελαφρές, ή σε άλλα εξοπλισμένα σκάφη υπό τούς αρχηγούς που θα οριστούν από τον ίδιο και με εκείνον το μισθό γι’ αυτούς τούς αρχηγούς, τον οποίο θα προβλέψει το Κολλέγιό μας. Οι άλλοι πεζοί στρατιώτες μέχρι τον αριθμό των 11.600 κατανέμονται ως κατωτέρω… [για το οποίο παρέχονται τα ονόματα ορισμένων διοικητών πεζικού και ο αριθμός των στρατιωτών κάτω από αυτούς], +164, 2, 5».

(Dovendosi dar espeditione a quel numero de fanti che sia abastanza per metter sopra l’armada, l’anderà parte che oltra li fanti tremille espediti sotto l’illustre Signor Sforza Pallavicino, governator generale, et li milleottocento che si doveno far da communità et altri secondo le loro offerte che sono state accettate da questo Conseglio, l’illustre Signor Paulo Ursino debba far fanti millecinquecento per montar sopra le galie grosse et sottil o altri legni armati sotto quelli capi da esser per lui nominati et con quel stipendio per essi capi che parerà al Collegio nostro. Li altri fanti fino al numero de undesemillesiecento [11,600 siano distributi come qua sotto…, +164, 2, 5.)

[←157]: Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλο 151 (196).

[←158]: Στο ίδιο, Reg. 39, φύλλο 237 (282) και ιδιαίτερα φύλλο 243 (288), έγγραφο με ημερομηνία 14 Νοεμβρίου 1570.

[←159]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 78^–80 (99^–101), έγγραφα με ημερομηνία 15 και 18 Απριλίου 1570. Η Γερουσία είχε κάποιες δυσκολίες στο να αποφασίσει συγκεκριμένες λεπτομέρειες τής αποστολής τού Ζάνε, οι οποίες δεν χρειάζεται να μάς καθυστερήσουν εδώ. Τα σιτηρά για γαλέτα πλοίου αποτελούσαν συνεχές και πολύ σοβαρό πρόβλημα [στο ίδιο, φύλλα 81 (102), 89 (110)], ενώ γρήγορα αρρώστησαν οι κωπηλάτες, 200 από τούς οποίους χρειάστηκε να αντικατασταθούν [φύλλο 93 (114)]. Φαίνεται ότι τώρα είχε ενωθεί με τον Ζάνε κάποιος Δον Φραντσέσκο Χουάρα, Ναπολιτάνος ιππότης από τη Μάλτα, «που είχε βρεθεί στην τελευταία πολιορκία τής Μάλτας» (essendosi trovato nell’ ultimo Assedio di Malta), ο οποίος είχε προσφερθεί εθελοντικά για υπηρεσία εναντίον των Τούρκων [φύλλο 81 (102) και πρβλ. φύλλο 84 (105)]. Για τον Παλλαβιτσίνι σημειώστε Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 121 (142) και για τις κολοσσιαίες δαπάνες τού ενετικού στόλου πρβλ στο ίδιο, φύλλο 125 (146) και Reg. 77, φύλλο 1 (22). Ύστερα από την κατάληψη τής Λευκωσίας από τούς Τούρκους, ο Παλλαβιτσίνι ζήτησε και πήρε άδεια να επιστρέψει στη Βενετία [Reg. 77, φύλλο 28 (49)]. Κουπιά, πανιά και όπλα συνέχιζαν να «καταναλώνονται» σε διπλάσιο ή τριπλάσιο από το κανονικό ποσοστό [στο ίδιο, φύλλο 51 (72), έγγραφο με ημερομηνία 30 Ιανουαρίου 1571 (ενετική χρονολόγηση 1570)].

[←160]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 204 (249).

[←161]: Cod. Urb. lat. 1041, μέρος 1, φύλλο 270, ειδοποίηση (avviso) τής 29^ης Απριλίου 1570. Νωρίτερα τον ίδιο μήνα είχε προφανώς αποφασιστεί ότι ο πάπας έπρεπε να δαπανήσει 12.000 σκούδα τον μήνα για έξι μήνες, για να «εξοπλίσει» ή να συντηρήσει γαλέρες τις οποίες θα έθετε στην υπηρεσία τής Ενετικής Σινιορίας και ο καρδινάλιος Τζιοβάννι Ρίτσι οργάνωνε «συγκεντρώσεις» στο σπίτι του, για να συζητηθούν τρόποι εξεύρεσης των χρημάτων [στο ίδιο, φύλλο 255, έγγραφο με ημερομηνία 5 Απριλίου].

[←162]

Για τις προσπάθειες τού Φιλίππου ώστε να εξασφαλίσει να τού παραχωρηθούν οι οικονομικές «χάρες» που επιδίωκε, ιδιαίτερα η cruzada, βλέπε Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 71, 77, 80, 83, 87, 117, 119, 124, 128, 134, σελ. 145 και εξής. Δεν είχε χαθεί η αγάπη μεταξύ Ισπανίας και Βενετίας, όπως έγραφε ο Καστάνια στον καρδινάλιο Μπονέλλι από την Κόρδοβα (στις 25 Απριλίου 1570): Ο Φίλιππος μπορεί να ήταν πρόθυμος να υποχρεώσει τον πάπα,

«αλλά για τη σύναψη τής Ένωσης η Αγιότητά του έπρεπε να προβλέψει και να βάλει στο τραπέζι δύο πράγματα: Πρώτον, να δώσει βοήθεια σε αυτόν τον βασιλιά, και εδώ δεν υπάρχει κάτι που θα είναι πιο εύκολο, πιο χρήσιμο και πιο ευγνώμον από τον σταυροφορικό φόρο. Δεύτερον, ότι υπάρχει πολύ λίγη αγάπη για τούς κυρίους Ενετούς, γιατί δεν έχουν ποτέ θελήσει να κινηθούν σε βοήθεια άλλων, καθώς και πολύ περιορισμένη εμπιστοσύνη, γιατί κάθε φορά που μπορούσαν να βγουν στον πόλεμο, δεν το έκαναν πρόθυμα, αφήνοντας την επιχείρηση σε άλλους και αποσκοπώντας μόνος στο δικό τους όφελος…» [στο ίδιο, αριθ. 143, σελ. 304-5].

(ma circa la conclusione della lega sua Santità potrà essere prevenuta et apparecchiata a due cose: una di dare aiuto a questo Re, et qui non si trova cosa che sia più a la mano nè più utile nè più grata che la Cruciata; l’altra che vi è assai poca amorevolezza verso li Signori Venetiani per non haversi voluto mai movere in aiuto d’altri, et molto manco confidenza che ogni volta che potessero uscire de la guerra non lo faccino volentieri, lassando l’impresa sopra altri et mirando solo all’ interesse proprio…)

Για τις οικονομικές «χάρες» που προσπαθούσε ο Φίλιππος να πάρει το 1569-1570, πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 554 και M. Ulloa, La hacienda real de Castilla (1977), σελ. 611.

[←163]

Serrano, Correspondencia diplomática, IV (1914), αριθ. 132, σελ. 295:

«[Η Αγιότητά του] δεν ήθελε ποτέ να το κάνει, μέχρι την ακρόαση που είχε μαζί του στις 16 αυτού τού μηνός, όπου μπου πρόσφερε να δώσει τώρα τον σταυροφορικό φόρο και την επιδότηση, αν δεν αποτύγχανε η Ένωση….».

([Su Santidad] nunca avía querido hazello hasta en la audiencia que tuve con él a los 16 deste, que me offresció de dar ahora la cruzada y el subsidio aunque la liga no se hiziesse…)

[←164]: Cod. Urb. lat. 1041, μέρος 1, φύλλο 269, ειδοποίηση (avviso) με ημερομηνία 3 Μαΐου 1570 και για τις εικοσιτέσσερις γαλέρες τού πάπα σημειώστε Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 149, σελ. 316.

[←165]: Van Gulik, Εubel, Schmitz-Kallenberg, Hierarchia catholica, iii (1923), 43-44 και βλέπε ιδιαίτερα Acta Consistorialia, Acta Miscellanea, Reg. 36, φύλλα 67^–68 με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση.

[←166]: Sereno, Commentari della gurrra di Cipro (1845), βιβλίο l, σελ. 51, που είναι πολύ αμφίβολο.

[←167]: Charrière, Négociations, III (1853, ανατυπ. 1965), 112 και εξής, 143 και εξής και βλέπε Chas.-Martial de Witte, «Notes sur les ambassadeurs de France à Rome et leurs correspondances sous les derniers Valois (1556-1589), Mélanges de l’école française de Rome, LXXXIII (1971), 106-8.

[←168]: Charrière, III, 113 και πρβλ. Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο i, σελ. 51 για άλλες παπικές προσπάθειες συγκέντρωσης χρημάτων.

[←169]: Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 180 (225), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 27 Μαΐου 1570, όπου το αποτέλεσμα τής ψηφοφορίας ήταν +185, 0, 1 και σημειώστε γενικά την αναφορά που διάβασε στη Γερουσία στις 17 Φεβρουαρίου 1571 ο Τζιοβάννι ντα Λέτσε, γενικός επόπτης (provveditore generale) τής Δαλματίας, στο Simeon Ljubic, Commissiones et Relatione venetae, iii, (Ζάγκρεμπ, 1880), αριθ. XXXΙΙΙ, σελ. 249-67, ιδιαίτερα σελ. 258, στο Monumenta spectantia Historiam slavorum meridionalium, XI.

[←170]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 98 (119), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 30 Μαΐου 1570 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 100 (121), 101 και εξής, 105. Για τον Τζουστινιάν, τον ηγούμενο τής Μεσσίνα, σημειώστε στο ίδιο, Reg. 77, φύλλο 34 (55).

[←171]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 102 (123).

[←172]: Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 153, σελ. 330-31.

[←173]: Στο ίδιο, iii, αριθ. 154, σελ. 331-33.

[←174]: Στο ίδιο, iii, αριθ. 155, σελ. 335 και πρβλ. αριθ. 156.

[←175]: Στο ίδιο, iii, αριθ. 157, σελ. 337-39.

[←176]: Στο ίδιο, ΙΙΙ, αριθ. 158-60, σελ. 339-51, έγγραφα με ημερομηνία 16 Μαΐου 1570. Από τις 19 Ιανουαρίου (1570) «εκείνος που κατείχε την Τύνιδα» ήταν ο Ουλούτζ-Αλή, γνωστός στη Δύση ως Οκκιαλή (Occhiali), ο ονομαζόμενος βασιλιάς τού Αλγεριού, ο οποίος είχε μόλις εκδιώξει τον ισπανόφιλο ηγεμόνα [Braudel, La Méditerranée, ii (1960), 364-65].

[←177]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 103 (121), «προς τούς πρεσβευτές μaς στην Ισπανία» (alli ambassatori in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 10 Ιουνίου 1570 και πρβλ. Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 65-66. Η επιστολή των Καβάλλι και Ντονάντο, γραμμένη στη Σεβίλλη στις 18 Μαΐου (1570), έχει δημοσιευτεί από τούς Mario Βrunetti και Eligio Vitale, La Corrispondenza da Madrid dell’ambasciatore Leonardo Donà (1570-1573), I (1963), αριθ. 17, σελ. 30-31 (Fondazione Giorgio Cini).

[←178]: Dumont, Corps universel diplomatique, V-l (1728), αριθ. XCI, σελ. 184-200, το ημερολόγιο τού Μικέλε Σουριάν για τις διαπραγματεύσεις από 2 Ιουλίου μέχρι 21 Νοεμβρίου 1570, επίσης στο Sereno, Commentari della Guerra di Cipro, παραρτ. αριθ. I, σελ. 393 και εξής. Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 175-76, 179, 181, 182, 183-84, 185, 186-87, 189, 191, 194-95, 202-3, 207, σελ. 388-490 και IV, αριθ. 20, 28, 29, κλπ., σελ. 52 και εξής. Serrano, La Liga de Lepanto entre España, Venecia y la Santa Sede (1570-1573), I (Μαδρίτη, 1918), 85-94. Pastor, Hist. Popes, XVIII, 382-99 και Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 561-74.

[←179]: Rawdon Brown και G. C. Bentinck, Cal. State Papers…, Venice, vii (1890), αριθ. 475, σελ. 448-51 και πρβλ. J. B. Black, The Reign of Elizabeth (1558-1603), Οξφόρδη, 1959, σελ. 166 και εξής.

[←180]: Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 171, σελ. 379-80, επιστολή τού Θουνίγκα προς Φίλιππο Β΄, γραμμένη στη Ρώμη στις 5 Ιουνίου 1570 και πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 89 (110), έγγραφο με ημερομηνία 2 Μαΐου 1570.

[←181]: Για την εκλογή τού Αλβίζε Μοτσενίγκο πρβλ. Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο i, σελ. 63, H. Kretschmayr, Geschichte von Venedig, iii (1934, ανατυπ. 1964), 54, S. Romanin, Storia documentata di Venezia, vi (1857), 283 και ιδιαίτερα τις επιστολές τού Φακκινέττι προς τον Μπονέλλι με ημερομηνία 6 και 13 Μαΐου στο Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 187, 189, σελ. 269, 272. Λεγόταν ευρέως ότι, ως επικεφαλής τής ειρηνόφιλης παράταξης, ο δόγης Πιέτρο Λορεντάν είχε προτιμήσει να χάσει την Κύπρο, «αντί να χάσει τη φιλία τού Μεγάλου Τούρκου» (piuttosto che perder l’amicitia del Gran Turco) [Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο I, σελ. 48].

[←182]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλα 99-101 (120-12), με ημερομηνία 3 Ιουνίου 1570.

[←183]: Serrano, Correspondencia diplomática, III, αριθ. 180, σελ. 401 και La Liga de Lepanto, i, 86.

[←184]: Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 240, σελ. 336. Ο καρδινάλιος-ανηψιός Μπονέλλι, ο οποίος ήταν υπουργός εξωτερικών, ήταν άρρωστος για κάποιο διάστημα [στο ίδιο, IX, αριθ. 213, σελ. 302, επιστολή τού Ρουστικούτσι προς Μπονέλλι, γραμμένη στη Ρώμη στις 8 Ιουλίου 1570]. Στη θέση του υπηρετούσε ο Ρουστικούτσι.

[←185]: Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 255, σελ. 352 και για την έλλειψη εμπιστοσύνης των Ισπανών προς τη Βενετία, πρβλ. Francesco Longo, “Successo della guerra fatta cοn Selim Sultano”, Arch. stor. italiano, παραρτ στον Τόμο IV (1847), αριθ. 17, σελ. 16-17.

[←186]: Arch. Segr. Vaticano, Sec. Brevia, Reg. 14, φύλλο 212 με αρχική αρίθμηση φύλλων.

[←187]

Στο ίδιο, Reg. 14, φύλλο 213:

«Επιθυμώντας, λόγω τού ποιμαντικού μας αξιώματος, να φροντίσουμε απολύτως για την ψυχή των χριστιανών πιστών, ιδιαίτερα σε εκείνα τα τμήματα τής Δαλματίας, εναντίον των εκστρατειών ή πολέμων των ύπουλων Τούρκων, εχθρών τής χριστιανικής πίστης, σκεπτόμενοι την ευκαιρία σωτηρίας, για εσάς… (κλπ.) με αποστολική εξουσία και το πaρόν νόημα χορηγούμε απαλλαγή και δυνατότητα…».

(Cupientes pro nostri pastoralis officii sollicitudine animam quorumcunque Christifidelium, praesertim in istis Dalmatiae partibus, adversus perfidissimos Turcas Christianae fidei hostes militantium seu pugnantium saluti opportune consulere, tibi… (etc.) auctoritate apostolica tenore praesentium licentiam concedimus et facultatem…)

Αντίγραφα αυτού τού σημειώματος και εκείνου που αναφέρθηκε στην προηγούμενη σημείωση υπάρχουν επίσης στο ίδιο, Reg. 15, φύλλα 126-27, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση.

[←188]

Sec. Brevia, Reg. 14, φύλλο 176 με αρχική αρίθμηση φύλλων, σημείωμα με ημερομηνία 11 Ιουνίου 1570 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 177. Έχω ακολουθήσει μάλλον το αρχειακό αντίγραφο τού σημειώματος διορισμού τού Κολόννα, παρά το κείμενο που παρέχεται από τον Alberto Guglielmotti, Storia della marina pontificia, VI: Marcantonio Colonna alla Battaglia di Lepanto (1570-1573), Ρώμη, 1887, σελ. 12-13, σημείωση, τού οποίου το κείμενο διαφέρει κάπως από το αρχειακό αντίγραφο, το οποίο (για παράδειγμα) απονέμει στον Κολόννα σωματοφυλακή εικοσιτεσσάρων, όχι εικοσιπέντε, δορυπελεκηφόρων κλπ. Aντίγραφο τού σημειώματος τής 11^ης Ιουνίου που απευθυνόταν στον Κολόννα υπάρχει επίσης στο Sec. Brevia, Reg. 15, φύλλα 106-107, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση. Tο σημείωμα έβαζε απλώς στο χαρτί κάποιες λεπτομέρειες σχετικές με την αρμοδιότητα τού Κολόννα ως γενικού διοικητή τής Εκκλησίας.

Ο διορισμός τού Κολόννα είχε έρθει ένα μήνα πριν από το σημείωμα:

«Στις 11 Μαΐου 1570, έχοντας ψάλλει πανηγυρικά ο καρδινάλιος Κολόννα την αρχιερατική λειτουργία τού Αγίου Πνεύματος στο συνηθισμένο παπικό παρεκκλήσι, [η Αγιότητά του] τού έδωσε στο χέρι του το έμβλημα τού στρατηγού, μαζί με το μεγάλο λάβαρο από κόκκινο δαμασκηνό … με το σύνθημα ήδη από τον Θεό… Με αυτό το σημείο θα νικήσεις».

(Agli 11 di Maggio de 1570, dopo aver il cardinal Colonna solennemente cantato la messa pontificale dello Spirito Santo nella solita Cappella papale, [sua Santità] gli diede di sua mano le insegne del generalato con lo stendardo grandissimo di damasco rosso… col motto già da Dio… In hoc signo vinces.)

Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο I, σελ. 46 και σημειώστε Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 170, σελ. 376.

Στις 15 Μαΐου (1570) ο Franciscus Ballionus, «νοτάριος δικός μας και τής Αποστολικής Έδρας» (noster et Apοstolicae Sedis notarius), διορίστηκε γενικός επίτροπος των παπικών γαλερών. Bλέπε Brevia, Reg. 14, φύλλα 164-65 με αρχική αρίθμηση φύλλων και Reg. 15, φύλλα 102-3, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση.

Αν και ως Μικέλε Γκιζλιέρι ο Πίος Ε’ είχε παραλάβει το κόκκινο καπέλλο από τον Παύλο Δ΄ Καράφα (στις 15 Μαρτίου 1557) και ήταν φίλος των Καράφα, εκτιμούσε την ικανότητα και την ακεραιότητα τού Κολόννα. Ο Κολόννα, όπως έχουμε δει, είχε αναλάβει δράση εναντίον τού Παύλου Δ΄ και ήταν εχθρός τής οικογένειας Καράφα. Υπό τον Πίο Δ΄ ντε Μέντιτσι, άλλον εχθρό των Καράφα, ο Κολόννα είχε εξασφαλίσει την επιστροφή των εδαφών και των δικαιωμάτων του (στις 17 Ιουλίου 1562), για το οποίο βλέπε Fabio Gori, «Paolo IV ed i Carafa», Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, ii (1877-78), 315-17 και Pastor, Hist. Popes, xv, 175-76 και Gesch. d. Päpste, VII (ανατυπ. 1957), 130-40.

[←189]

Charrière, iii, 115-16. Στην αναφορά του προς την Ενετική Γερουσία, που δόθηκε πιθανώς στα τέλη Φεβρουαρίου 1571, ο Σιγκισμόντο ντε Καβάλλι έλεγε για τον Τζιανναντρέα Ντόρια [«Relazione di Spagna», στο Albeti, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά I, τομ. V (1861), σελ. 174]:

«Από τούς ηγέτες που διοικούν τον στόλο τής Καθολικής του Μεγαλειότητας, αναμφίβολα οΤζιανναντρέα Ντόρια είναι ο πιο έξυπνος και πρακτικός για τη δουλειά, γιατί για μεγάλο χρονικό διάστημα μόνος του ή κάτω από τον πρίγκήπα θείο του, αλλά μέχρι τώρα δεν έχουμε δει σε αυτόν εκείνη τη σύνεση, που θα αναζητούσαμε σε ένα στρατηγό. Γι’ αυτόν τον λόγο, καθώς και για κάποιες άλλες ατέλειες, πιστεύουμε ότι είναι δύσκολο να σηκώσει τέτοιο φορτίο».

(Dei capi che comandano nell armata di S. M. Cattolica senza dubbio Gian Andrea Doria è il più intelligente e pratico della professione per il molto tempo che ha navigato da sè e sotto il principe suo zio, ma fino ad ora non si è veduto in lui quella prudenza che si ricercheria ad un generalato; onde e per questo, e per qualche altra sua imperfezione, crederò che difficilmente sia per avere tal carico)

[←190]

Cod. Urb. lat. 1041, μέρος 2, φύλλο 285, ειδοποίηση (avviso) από Βενετία στις 19 Ιουνίου 1570 και πρβλ. επιστολή τού Φακκινέττι προς Ρουστικούτσι στις 5 Αυγούστου [Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 231, σελ. 324]:

«Ο κύριος Παλλαβιτσίνι Ρανγκόνε, μαζί με τον λαμπρότατο κύριο Σεμπαστιάνο Βενιέρ, επιστάτη Κέρκυρας, στάλθηκαν στιν επιφανή στρατηγό [Ζάνε] πάνω σε δύο πολύ καλές γαλέρες, για να δοκιμάσουν να μπουν στην Αμμόχωστο, επιχείρηση που θεωρείται σχεδόν αδύνατη…»,

(Il signor Pallavicino Rangone insieme col clarissimo messer Sebastiano Veniero, proveditore di Corfù, erano stati spediti dal clarissimo generale sopra due buonissime galere per far pruova d’entrare in Famagosta—è riputata impresa quasi impossible…)

γιατί ο πόλεμος τής Κύπρου βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη.

[←191]: Sec. Brevia, Reg. 14, φύλλο 238 με αρχική αρίθμηση φύλλων, σημείωμα με ημερομηνία 9 Ιουλίου 1570. Aντίγραφο αυτού τού σημειώματος υπάρχει επίσης στο ίδιο, Reg. 15, φύλλο 139.

[←192]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 108 (129), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 22 Ιουνίου 1570. και πρβλ. Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο i, σελ. 68.

[←193]

Dragonetti de Torres, La Lega di Lepanto, σελ. 104-5, η επιστολή τού Τόρρες προς Μπονέλλι, γραμμένη στην Κόρδοβα στις 24 Απριλίου 1570:

«…ότι δηλαδή να παραγγείλετε ότι ο στόλος θα ενωθεί στη Σικελία και με εντολή στον Τζιανναντρέα, στον οποίο δίνει αυτό το φορτίο, ότι από όλες τις απόψεις θα υπακούει στις εντολές και διαταγές τού Κυρίου μας [Πίου Ε’], ενώ ομοίως έγραψε στον αντιβασιλέα Νάπολης και τής Σικελίας για να διαθέσει στον ενετικό στόλο τις προμήθειες, ανάλογα με τις δυνάμεις των βασιλείων αυτών».

(…cioè di ordinar che l’armata si congiunga in Sicilia e con ordine a Gio. Andrea, a cui si dà questo carico, che in tutto e per tutto obbedisce ai comandamenti e agli ordini di nostro Signore, e similmente si scrive ai vicerè di Napoli e Sicilia che provvedano l’armata Veneziana di vettovaglie, secondo le forze di detti regni.)

[←194]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 108 (129). Το κείμενο τής επιστολής των Καβάλλι και Ντονάντο, γραμμένης στην Κόρδοβα στις 25 Μαΐου, παρέχεται στο M. Brunetti και E. Vitale, La Corrispondenza da Madrid dell’ambasciatore Leonardo Donà (1570-1573), I (1963), αριθ. 19, σελ. 33-36, όπου βλέπε ιδιαίτερα σελ. 34.

[←195]

Μόνο ένα πεζό πνεύμα γεννημένο από ανειλικρίνεια θα μπορούσε να ερμηνεύσει με αυτό τον τρόπο τις εντολές τού Τόρρες. Πρώτα απ’ όλα, όταν ο Τόρρες έγινε δεκτός σε ακρόαση από τον Φίλιππο Β΄, για να εκθέσει λεπτομερώς, έτσι ώστε η Αγιότητά του να δεσμευθεί προφορικά (gli esporrete accuratamente quel tanto che la Santità sua vi ha commesso a bocca…), φυσικά οι προφορικές εντολές που πήρε ο Τόρρες από τον πάπα δεν μπήκαν στο χαρτί, όπως ούτε τα μηνύματα που μετέφερε προφορικά από τον πάπα στον βασιλιά. Ο Τόρρες έπρεπε πράγματι να ζητήσει από τον Φίλιππο να συγκεντρώσει τον στόλο στη Μεσσίνα: «Θέλει το συντομότερο δυνατό να στείλετε τις γαλέρες σας στη Σικελία, τον μεγαλύτερο αριθμό που μπορείτε» (che voglia quanto più presto inviare le sue galere verso Sicilia in quel più numero che può). Θα υπήρχαν εξήντα περίπου γαλέρες «από τις παραχωρήσεις των εκκλησιαστικών εσόδων στην Ισπανία, που έγιναν την εποχή τού Πίου Δ΄» (per le concessioni de frutti ecclesiastici in Spagna, fattegli in tempo di Pio IV), αλλά ο συνολικός σκοπός τής αποστολής τού Τόρρες ήταν να κατορθώσει «μια ένωση μεταξύ αυτής τής Σινιορίας [τής Βενετίας] και τής Καθολικής του Μεγαλειότητας, τόσο για κοινή άμυνα, όσο και για επίθεση, ένωση που θα διαρκής ή προσωρινή, όπως θα φανεί πιο πρόσφορο…» (una lega tra quella Signoria et la Maestà Catholica, così a diffesa commune, come ad offesa, la qual lega sia perpetua o a tempo, come parerà più espediente…). Ο Τόρρες έπρεπε να κάνει τον Φίλιππο να δει «αυτή την ένωση και συμμαχία ως καλή, χρήσιμη, ιερή και απαραίτητη» (questa unione et lega per buona, utile, santa et necessaria).

Στο όνομα τού πάπα ο Τόρρες έπρεπε να διαπραγματευτεί «την ειρήνη ανάμεσα στους Ενετούς και τον Καθολικό Βασιλιά» (l’unione tra Venetiani et il Re Catholico), γιατί χωριστά δεν θα μπορούσαν να αμυνθούν εναντίον τού Τούρκου, αλλά μαζί ο ενετικός και ο ισπανικός στόλος θα υπερτερούσαν τής οθωμανικής αρμάδας. Ο Φίλιππος έπρεπε να ενώσει τις γαλέρες του στη Σικελία

«με τη μεσολάβηση τού πάπα και για βοήθεια προς τούς Ενετούς, και αυτή θα χρησιμεύσει ως ευκαιρία και αρχή για να συμμαχήσει για πάντα με τούς Ενετούς η Καθολική του Μεγαλειότητα, με των οποίων το μεγαλύτερο πλεονέκτημα θα μπορέσει στη συνέχεια να διευθετήσει τα πάντα».

(ad intercessione del Papa et a soccorso de Venetiani, et ciò servirà per occasione et principio di legar per sempre con Venetiani sua Maestà Catholica, con cui maggior avvantaggio potrà poi stabilirsi il tutto.)

Kαι τελικά ο Φίλιππος

«έπρεπε να ενωθεί με τούς Ενετούς, δεδομένου ότι οι δύο δυνάμεις ενωμένες ήσαν επαρκείς να διατηρούν συνεχή στόλο, ώστε να διασφαλίζουν τη Χριστιανοσύνη στη θάλασσα από τις δυνάμεις τού Τούρκου, πράγμα που δεν μπορούν να κάνουν από άλλο δρόμο»

(dovrebbe congiungersi con Venetiani, atteso che le due forze loro congiunte sono bastanti con tener armata continua ad assecurar la Christianità per mare dalle forze del Turco, il che non può farsi per altra strada)

[Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 127, σελ. 268-73, έγγραφα με ημερομηνία 12 και 15 Μαρτίου 1570. Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), παραρτ. αριθ. IΙ, σελ. 427-28, 429-31, με κάποιες διαφορετικές στο κείμενο].

Στο φως αυτών των αποσπασμάτων από τις εντολές προς Τόρρες, εύκολα καταλαβαίνω τη σύγχυση τού πάπα ότι ο Ντόρια, ο οποίος έπρεπε να τον υπακούει «σε όλα και για όλα» (in tutto e per tutto), δεν έκανε ακόμη καμία κίνηση στα τέλη Ιουνίου (1570), για την ένωση των βασιλικών γαλερών με εκείνες τής Βενετίας. Μάλιστα ένα μήνα πριν από αυτό, στις 20 Μαΐου, ο Μπονέλλι είχε γράψει στον Φακκινέττι στη Βενετία

«ότι η Μεγαλειότητά του θα είναι ικανοποιημένη αν 50 γαλέρες από τις δικές του πήγαιναν να ενωθούν με εκείνες των Ενετών Αρχόντων στη Σικελία»

(che sua Maestà si contenta che 50 galere delle sue vadano a congiungersi con quelle de’ Signori Venetiani verso Sicilia)

[Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 194, σελ. 277]. Έτσι αντιλαμβάνονταν στην παπική κούρτη την επιστολή τού Τόρρες στις 24 Απριλίου, που αναφέρθηκε πιο πάνω.

Ενώ ο Serrano ενώνεται με τούς Ισπανούς προγόνους, αναφέροντας ότι «η αλήθεια είναι ότι ο πάπας δεν ζήτησε ρητά τίποτε άλλο, εκτός από τον να συγκεντρωθούν οι βασιλικές γαλέρες στη Σικελία και όχι (να ενωθούν) με εκείνες των Ενετών για να πάνε στην Ανατολική Μεσόγειο εναντίον τού Τούρκου» [Corr. dipl., III, 406, σημείωση], ο Serrano όντως αναγνωρίζει ότι δεν μπορεί να υπάρχει αμφιβολία, ότι ο Φίλιππος Β’ και οι σύμβουλοι του καταλάβαιναν απόλυτα τον σκοπό τής αποστολής τού Τόρρες (άλλωστε πώς να μην τον καταλάβαιναν!), αλλά προσκολλώμενοι στο γραπτό κείμενο τής έκκλησής του, «προσποιούνταν ότι δεν την είχαν καταλάβει και.. κατόρθωσαν να καθυστερήσουν δύο περίπου μήνες» [La Liga de Lepanto, I (1918), 73 και πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 916, σημείωση 3].

Ο Φίλιππος δεν συμφωνούσε για την ένωση τού στόλου του με εκείνον τής Βενετίας μέχρι τις 13 Ιουλίου (βλέπε πιο κάτω), ύστερα από το οποίο έγραφε στους Γκρανβέλ, Πατσέκο και Θουνίγκα στις 15 τού μηνός [Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 196, σελ. 458]:

«Έχουμε δει όλα όσα μάς έχετε γράψει σχετικά με το σημείο τής ένωσης των γαλερών μας με εκείνες τής Αγιότητάς του και των Ενετών, και ο λόγος για τον οποίο δεν διατάξαμε τον Τζιανναντρέα τις προηγούμενες ημέρες, ότι πρέπει να ενωθεί με όλες τις γαλέρες στη Σικελία, ήταν επειδή δεν μάς ζητήθηκε κάτι τέτοι από την πλευρά τής Αγιότητάς του» [πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 197-98, σελ. 461, 463, επιστολές με ημερομηνία 15 Ιουλίου 1570].

(Havemos visto todo lo que nos haveis escripto sobre el punto de la junta de nuestras galeras con las de su Santidad y Venecianos, y la causa porque a Juan Andrea no se ordenó los dias passados mas de que se juntasse con todas las galeras en Sicilia, fué porque ni se pidió mas desto de parte de su Santidad)

[←196]: Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 181, σελ. 405-6, επιστολή των Γκρανβέλ, Πατσέκο και Θουνίγκα προς τον Φίλιππο Β΄, γραμμένη στη Ρώμη στις 26 Ιουνίου 1570.

[←197]: Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), σελ. 68, 73, ο οποίος εκ παραδρομής λέει ότι ο Ζάνε έφυγε από τη Ζάρα «στις 12 Ιουλίου» (alli dodici di Luglio) και Longo, “Successo della guerra fatta con Selim Sultano”, Arch. stor. italiano, παραρτ. στον τόμο IV (1847), αριθ. 17, σελ. 18, ο οποίος επίσης λανθασμένα λέει ότι «στις αρχές Ιουλίου ο στρατηγός Ζάνε έφυγε από τη Ζάρα με τον στόλο…» (a principio di luglio il general Zane si levò da Zara con l’armata…), αλλά για την ημερομηνία βλέπε Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο I, σελ. 49-50 και πρβλ. Hill, Cyprus, III, 911. Οι Τούρκοι είχαν πάρει το Δυρράχιο από τούς Ενετούς στις 17 Αυγούστου 1501, για το οποίο σημειώστε H. J. Kissling, «Zur Εroberung von Durazzo durch die Türken (1501)», Studio Albanica Monacensia, Μόναχο, 1969, σελ. 23-31.

[←198]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 108 (129).

[←199]: Πρβλ. στο ίδιο, Reg. 76, φύλλο 115 (136).

[←200]: Πρβλ. στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 105 (126), 108 (129) και πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 206, 209, 212, 216, 218, 220, σελ. 294, 297, 301, 306, 308, 310.

[←201]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 116 (137). Στις 27 Ιουνίου (1570) η Γερουσία ψήφισε «να γίνουν οι δαπάνες για τον προαναφερθέντα κύριο και την οικογένειά του, ενώ ο ίδιος θα παραμείνει σε αυτή την πόλη μας» (che siano fatte le spese al predetto signor et sua fameglia mentre ch’egli starà in questa città nostra) [Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 194 (239)]. Πρβλ. Guglielmotti, Marina pontificia, vi (1887), 24-26.

[←202]

Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 192, σελ. 447 και για τις απώλειες που προκλήθηκαν από την επιδημία στον ενετικό στόλο πρβλ. Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 73-74

«…έτσι ώστε να μην τελειώνει αυτή η σκληρή πανούκλα, που στοίχισε τη ζωή σε είκοσι χιλιάδες άνδρες τού ενετικού στόλου, και ανάμεσά τούς πολλούς Ενετούς ευγενείς, ιδιοκτήτες γαλερών και άλλα πρόσωπα πολύ αξιότιμης κατάστασης».

(…talchè non terminò questa crudele pestilenza che tolse la vita a venti mila uomini dell’armata veneziana, e tra questi a molti gentiluomini veneziani, padroni di galee, e ad altre persone d’onoratissima condizione.)

Σύμφωνα με τον Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο I, σελ. 47, ο ενετικός στόλος περιλάμβανε 137 γαλέρες (χωρίς να προσμετρώνται οι δώδεκα που εξοπλίζονταν για τον πάπα), έντεκα γαλεάσες, ένα γαλιόνι, δεκατέσσερα πλοία (navi) και επτά φούστες και πρβλ. Francesco Longo, “Successo della guerra fatta con Selim Sultano”, στο Arch. stor. italiano, παραρτ. στον τόμο IV (1847), αριθ. 17, σελ. 14, 24.

[←203]: Sen. Secreta, Reg. 76. φύλλο 109 (130), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 22 Ιουνίου 1570, υπέρ (de leteris) 166, κατά (de non) 6, λευκά (non sinceri) 0.

[←204]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλο 110 (131).

[←205]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλο 124 (145).

[←206]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλο 111 (132).

[←207]: Serrano, Correspondencia diplomática, iii, 110, 192, σελ. 446-47 και για την εμφάνιση τού Κολόννα ενώπιον τού Κολλέγιου πρβλ. Guglielmotti, Marina pontificia, vi, 26-27.

[←208]

Sen. Mar, Reg. 39. φύλλο 203 (248). Στις 22 Ιουλίου 1570 ο Φακκινέττι έγραφε στον Ρουστικούτσι:

«Ο κύριος Μαρκ’ Αντόνιο φεύγει απόψε το βράδυ με τις γαλέρες από το Λίο [δηλαδή από το Λίντο], και αν ο χρόνος τον εξυπηρετήσει, θα ξεκινήσει απόψε, αν όχι, το συντομότερο δυνατό…»

(Il signor Marc’ Antonio se n’è andato questa sera con le galere al Lio, et se ‘l tempo lo servirà, partirà questa notte, se non quanto prima…)

[Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 222, σελ. 312]. Ο Κολόννα είχε εργαστεί σκληρά και είχε κερδίσει την πλήρη εμπιστοσύνη τής Σινιορίας.

[←209]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 121 (142).

[←210]: Πρβλ. Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 176, σελ. 394-95 (με σημείωση 2), επιστολή τού Θουνίγκα προς Φίλιππο Β΄ με ημερομηνία 9 Ιουνίου 1570.

[←211]

Guglielmotti, Marina pontificia, vi, 30-31, με το κείμενο τής επιστολής τού Φιλίππου Β΄ προς τον Κολόννα, «από το Εσκοριάλ στις 15 Ιουλίου 1870» (del Escurial a XV de julio 1570):

«Στον Δον Χουάν ντε Θουνίγκα, τον πρεσβευτή μου [στη Ρώμη], γράφω σε σχέση με την απόφαση που έχω ήδη λάβει ότι ο Τζιανναντρέα πρέπει να ενωθεί με τις γαλέρες τής Αγιότητάς του και με εκείνες τής επιφανούς Δημοκρατίας τής Βενετίας με τις οποίες πριν είχε διατάξει να έλθουν ενωμένες στο βασίλειό μας τής Σικελίας, και εγώ υπάκουσα και ακολούθησα το λάβαρο τής Αγιότητάς του…».

(A Don Juan de Zuñiga mi ambaxador escrivo que os de cuenta de la resoluciòn que he tomado en que Juan Andrea se vaya a juntar con las galeras de su Santitad y con las de la ilustrísima republica de Venecia con las que antes se le había ordenado que tuviesse juntas en el nuestro reyno de Sicilia, y os obedesca y siga el estendarte de su Santitad…)

Πρβλ. Herre, Europäische Politik im Cyprischen Krieg (1902), σελ. 123 και εξής.

[←212]: Charrière, Négociations, iii, 116-17.

[←213]

Guglielmotti, VI, 29. Στις 5 Αυγούστου 1570 ο δόγης Αλβίζε Μοτσενίγκο έγραφε στον Κολόννα, σε αναγνώριση τής δήθεν ανώτατης διοίκησής του στην επερχόμενη εκστρατεία:

«…Αλλά θέλουμε με αυτές τις επιστολές μας να παρακαλέσουμε την εξοχότητά σας για την οποία έχουμε κάθε αγάπη, να επιταχύνει με κάθε επιμέλεια τη μετάβασή της στην Ανατολική Μεσόγειο, για να συναντήσει και να ενωθεί με τον εν λόγω στόλο μας… γιατί μια τόσο γρήγορη ένωση μπορεί [ο Κολόννα] να γνωρίζει πολύ καλά, ότι θα σημάνει παρηγοριά στην Αγιότητά του, που επιθυμεί πάνω απ’ όλα το καλό και τη φήμη τής Χριστιανικής Κοινοπολιτείας και τη δική μας εξυπηρέτηση…».

(…però volemo per queste nostre pregare l’Eccellenza vostra siccome facemo con ogni affetto ad accelerare con ogni diligentia la sua andata in Levante per ritrovare ed unirsi con la detta armata nostra…, perchè con questa presta unione ella può molto ben conoscere che darà compita consolazione alla Santità Sua desiderosa sopra modo del bene e della riputazione della Republica Cristiana e del comodo nostro…)

Achille Gennarelli, «Della Guerra di Cipro e della battaglia di Lepanto…», Il Saggiatore, ΙΙI (Ρώμη, 1845), 170-71, για το οποίο πρβλ. πιο κάτω, σημείωση 230 προς το τέλος. Ο Κολόννα έφυγε από τη Βενετία στις 24 Ιουλίου.

[←214]: Dumont, Corps universel diplomatique, V-l (1728), αριθ. XCI, σελ. 192b.

[←215]: Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 204, σελ. 479 και πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 566-67.

[←216]

Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 118 (139), έγγραφο με ημερομηνία 20 Ιουλίου 1570:

«…Ξέρετε πόσο σημαντικό είναι για την πόλη τής Ζάρας και τα προάστιά της, τώρα κατειλημμένη από τούς εχθρούς, το φρούριό μας τού Νόβιγκραντ. Γι’ αυτό με την παρούσα θέλουμε να το έχετε πάντοτε στα μάτια σας και να φροντίζετε για τη διατήρησή του…».

(…Tu sai di quanta importantia sia alla città di Zara et suo contado, seben hora occupato da nemici, la fortezza nostra di Novegradi: però a questa volemo che debbi sempre havere l’occhio et procurar la conservatione…)

Πρβλ. Hill, Cyprus, III, 912.

[←217]: Στο ίδιο, Reg. 76, φύλλο 119 (140) και βλέπε γενικά Reg. 77, φύλλα 1-3 (22^–24), έγγραφα με ημερομηνία 2 Σεπτεμβρίου 1570, 13 και εξής (34 και εξής), 30-31 (51-52), 32 (53).

[←218]: Στο ίδιο, Reg. 77. φύλλο 54 (75).

[←219]: Στο ίδιο, Reg. 77, φύλλα 7 (28), 9 (30), «προς τον γενικό επιστάτη τής Κέρκυρας» (al proveditor general di Corfu) και πρβλ. φύλλο 64 (85).

[←220]

Στο ίδιο, Reg. 77, φύλλα 73^–74 (94-95). Oι Ενετοί φοβούνταν πάντοτε την είσοδο τού Τούρκου στο Φριούλι,

«όπως έχει κάνει συχνά σε άλλους πολέμους, πυρπολώντας τη χώρα και παίρνοντας μαζί του μεγάλο αριθμό ψυχών».

(come ha fatto spesse volte nell’altre guerre, abbrugiando il paese et portando via grandissimo numero d’anime)

Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 172, σελ. 248 και σημειώστε, στο ίδιο, αριθ. 303, σελ. 417.

[←221]

Sen. Secreta, Reg. 76. φύλλο) 21 (142), «προς τον διοικητή τού Κόλπου» (al capitanio in Colfo), έγγραφο με ημερομηνία 22 Ιουλίου 1570:

«Τα νέα που έχετε δώσει για την εκ μέρους σας κατάληψη τού φρουρίου τού Βραχίονα τής Μάνης τέθηκαν υπόψη μας με μεγάλη χαρά και ικανοποίηση τής ψυχής μας, έχοντας εμείς δει με πόση ταχύτητα και με πόση κρίση και ανδρεία κατευθύνθηκε και οδηγήθηκε σε καλό τέλος…»

(La nova che ci havete data della presa da voi fatta della fortezza del Brazzo di Maina è stata da noi intesa con molto contento et satisfattione di animo, havendo noi veduto con quanta celerità et con quanto giudicio et valore sia stata principiata et condutta a buon fine…)

και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 121-122 και Reg. 77, φύλλα 13 (34), 17 (38), έγγραφα με ημερομηνία 14 και 21 Οκτωβρίου 1570. Για τον Μάρκο Κουρίνι, τoν αποκαλούμενο «Stenta», πρβλ. Hill, Cyprus, 111, 897-98, 913-14 και για την ενετική κατάληψη και καταστροφή τού μικρού φρουρίου στον Βραχίονα τής Μάνης (Braccio di Maina), «το ονομαζόμενο Λιμάνι των Ορτυκιών, Πόρτο Κάγιο» (detto il Porto delle Quaglie), πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 222, σελ. 312 και Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 78-80, ο οποίος τοποθετεί την επίθεση στη Μάνη στις 29 Ιουνίου.

[←222]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 120 (141), επιστολή τού δόγη Αλβίζε Μοτσενίγκο και τής Γερουσίας προς τον Τζιρολάμο Ζάνε, με ημερομηνία 22 Ιουλίου 1570. Πρβλ. επίσης στο ίδιο, φύλλο 123 (144) και Sen. Mar, Reg. 39, φύλλο 201 (246).

[←223]

Charrière, ΙΙΙ, 131-32. Έχουμε ήδη αναφέρει ότι στις 8-12 Mαΐου (1570) ο Σαρλ ντ’ Ανζέν ντε Ραμπουγιέ είχε γράψει στον Κάρολο Θ’ [στο ίδιο, iii, 113],

«ότι ο στόλος τού Μεγάλου Άρχοντα θα είναι τουλάχιστον 170 γαλέρες, και ότι τη μέρα τής γιορτής τού Αγίου Γεωργίου [23 Απριλίου] ο Πιαλή πασάς θα βγεί με τις εκατό πρώτες, ενώ βλέπω ότι σύντομα θα ακολουθήσουν οι άλλες εβδομήντα διοικούμενες από τον Αλή Αγκάπ, όλες για την επιχείρηση τής Κύπρου».

(que l’armée du Grand Seigneur seroit pour le moings de CLXX gallères, et que le jour Saint-Georges Pialy-Bassa estoit sorty avec les cent premières, et debvoit estre bientost suivy de septante autres commandées par Alli-Agap, le tout pour l’entreprise de Cypre)

Πρβλ. Gio. Pietro Contarini, Historia delle cose successe dal principio della guerra mossa da Selim ottomano a’ Venetiani fino al di della gran giornata vittoriosa contra Turchi (1572), φύλλο 5.

O Ιωσήφ Τζουστινιάν ήταν «κύριος από τη Χίο, ο οποίος ισχυρίζεται ότι είναι συγγενής τού επιφανέστατου άρχοντα καρδινάλιου [Βιντσέντσο] Τζουστινιάνι». Ο Φακκινέττι αναφέρει ότι έφτασε στη Βενετία το απόγευμα τής 22ας Αυγούστου, πράγμα που φαίνεται ότι είναι λίγες ημέρες λάθος. Ο Τζουστινιάν ήταν περίπου πενήντα ετών. Σύμφωνα με τον νούντσιο έχοντας αρρωστήσει στη Βενετία, χρειάστηκε να καθυστερήσει την αναχώρησή του για τη Γαλλία περίπου δύο εβδομάδες. Στις 23 Αυγούστου (1570) ο Φακκινέττι έγραφε στον καρδινάλιο Ρουστικούτσι:

«…Για τον στόλο τού Τούρκου αναφέρει [ο κύριος Τζουζέπε Τζουστινινάν] ότι ο Πιαλή πασάς θα βγει πριν από τις 13 Απριλίου, σε πολύ κακή κατάσταση, με 87 γαλέρες»

(…Dell’armata del Turco riferisce [messer Joseffo Giustiniano] che Piali Bascià uscì prima a’ XIII d’Aprile, malissimo all’ordine, con 87 galere)

[αλλά σύμφωνα με επιστολή τού Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο, με ημερομηνία 14-15 Απριλίου, ο Πιαλή πασάς είχε πέσει σε θύελλα και είχε υποχρεωθεί να επιστρέψει στον ναύσταθμο στην Ισταμπούλ, γιατί οι γαλέρες του βρίσκονταν σε θλιβερή κατάσταση, για το οποίο σημειώστε Moritz Brosch, Gescichten aus dem Leben dreier Grosswesire, Γκότα, 1899, σελ. 9],

«και ότι ο Αλή πασάς θα βγει από εκεί σε λίγες ημέρες με άλλο αριθμό από γαλέρες και φούστες, αλλά επειδή όλες αυτές δεν θα ξεπερνούν τα 160 σκάφη και, όταν επίσης ενωθούν με τις γαλέρες τής συνηθισμένης φρουράς τής Ρόδου και τής Αλεξάνδρειας, ολόκληρος ο στόλος δεν θα μπορούσε να φτάσει τις 200 γαλέρες, αν και με τις φούστες και άλλα σκάφη θα περνούσε αυτόν τον αριθμό πλοίων. Ότι ο Τούρκος έχει διατάξει ότι στο λιμάνι τής Αττάλειας [Σατάλια, Αντάλυα], στις 17 Ιουνίου, πρέπει να βρίσκονται 12.000 ιππείς και 30.000 πεζοί στρατιώτες, για να διαπορθμευτούν στην Κύπρο, μαζί με άλλους άνδρες προοριζόμενους για την επιχείρηση σε αυτό το νησί. Αλλά ότι στις 17 δεν βρέθηκε κανένας άνθρωπος, οπότε ο Πιαλή έκανε με επιστολή μεγάλα παράπονα στον Τούρκο, αν και έγραψε από εκεί 8 μέρες αργότερα ότι άρχιζαν να καταφθάνουν άνδρες. Ότι στην Κωνσταντινούπολη, μέχρι τις 12 τού μηνός, που αναχώρησα, δεν ήξερε αν ο τουρκικός στόλος είχε αποβιβάσει ανθρώπους στην Κύπρο» [Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 239, σελ. 334, 335].

(et che Alì Bascià uscì di lì a pochi giorni con altro numero di galere et fuste, che però fra tutte non passavano 160 vele et, congiunte anco con le galere della guardia ordinaria di Rhodi et d’Alessandria, tutta l’armata non poteva giungere a 200 galere, se ben con fuste el altri vascelli passarebbe questo numero di legni. Che il Turco havea ordinato che al porto di Sittilia (Satalia, Adalia), alli 17 di giugno, si dovessero trovare XII mila cavalli et 30.000 fanti per traghettare in Cipro con altre genti disegnate per l’impresa di quell’isola; ma che alli 17 non si trovò gente alcuna, onde Piali per lettere ne fece gran querele col Turco, se ben di lì a 8 giorni scrisse poi che le genti cominciavano a giungere. Che in Constantinopoli fin alli XII, ch’egli partì, non si sapeva che l’armata turchesca havesse sbarcato gente in Cipro)

Γενικά τέτοια στοιχεία, παρά τις αναπόφευκτες αποκκλίσεις, είναι πιο αξιόπιστα από τις αποκαλούμενες φιλολογικές πηγές, που διαφέρουν πολύ στις εκτιμήσεις τους για το μέγεθος τής τουρκικής αρμάδας, για το οποίο βλέπε Hill, Cyprus, III, 895, σημείωση, ο οποίος πιστεύει ότι την αρμάδα «αποτελούσαν πιθανώς περίπου 350 σκάφη», πράγμα που φαίνεται πολύ μεγάλος αριθμός.

[←224]

Πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 209, σελ. 298, επιστολή τού Φακκινέττι προς τον Μπονέλλι, γραμμένη στη Βενετία την 1^η Ιουλίου 1570:

«…Ο τουρκικός στόλος αποβίβασε στη στεριά πέντε χιλιάδες πεζικό για να εισβάλει στην Τήνο, νησί αυτών των κυρίων, και αφού έκαναν τρεις ή τέσσερις επιθέσεις στο κάστρο, απωθήθηκαν με μεγάλες απώλειές τους, οπότε ο εν λόγω στόλος αναχώρησε και διασπάστηκε…».

(…L’armata Turchesca mise in terra V mila fanti per espugnare Tini, isola di questi signori, che dopo haver dato tre o quattro assalti al castello furono ributtati con molta perdita loro, onde detta armata partì et si divise…)

Μια βδομάδα αργότερα αναφερόταν ότι τα στρατεύματα των ογδόντα γαλερών είχαν επιτεθεί στη φρουρά στην Τήνο [στο ίδιο, IX, αριθ. 214, σελ. 303 και πρβλ. αριθ. 218, σελ. 308]. Κυβερνήτης τής Τήνου ήταν κάποιος Τζιρολάμο Παρόυτα, συγγενής τού ιστορικού Πάολο, ο οποίος επίσης περιγράφει την επίθεση στο νησί [Storia della Guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 85-87].

[←225]: Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), βιβλίο I, σελ. 53-54, 55 και εξής. Paruta, Storia della guerra di Cipro (εκδ. 1827), βιβλίο I, σελ. 82 και εξής, 88, 92 και εξής, 99 και εξής. Hill, Cyprus, iii, 892-96, 958 και εξής, 966 και εξής και βλέπε Gio. Pietro Contarini, Hist. della guerra mossa da Selim ottomano a’ Venetiani (1572), φύλλα 7, 8-9, 10-11. Τα σημαντικότερα γεγονότα τού κυπριακού πολέμου τού 1570 και η αποτυχία τού χριστιανικού στόλου ακόμη και να φτάσει στο νησί είναι πιο εύκολο να μελετηθουν στη άμεση, πραγματική περιγραφή τού Contarini, τα βήματα τού οποίου ο Hill ακολούθησε από κοντά [πρβλ. Cyprus, iii, 1151-52].

[←226]: Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 123 (144), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 26 Ιουλίου 1570, με την πληροφορία ότι ο Κολόννα απέπλευσε από τη Βενετία «την τρίτη νύχτα» (terza sera), το βράδυ στις 24 τού μηνός και πρβλ. την επιστολή τού Φακκινέττι στις 26 Ιουλίου προς τον καρδινάλιο Ρουστικούτσι, στον Stella, Nunziature di Venezia, ix, αριθ. 225, σελ. 315-16.

[←227]

Brunetti και Vitale, La Corrispondenza da Madrid dell’ambasciatore Leonardo Donà (1570-1573), i, αριθ. 30, σελ. 58-60, επιστολή γραμμένη στη Μαδρίτη στις 13 Ιουλίου:

«Ευλογητός ο Κύριός ο Θεός μας! Αυτό γίνεται για να δώσει ξαφνικά μια πολύ καλή είδηση στη Γαληνότητά σας [δηλαδή στον δόγη Αλβίζε Μοτσενίγκο]. Η οποία είναι ότι ο γαληνότατος βασιλιάς έχει αποφασίσει να αναθέσει στον κύριο Τζιανναντρέα ότι, με όλες τις γαλέρες που βρίσκονται μαζί του στην Ιταλία, θα πάει να ενωθεί με εκείνες τής Γαληνότητάς σας…. Οι επιστολές τού βασιλιά που θα δώσουν την παραπάνω εντολή στον κύριο Τζιανναντρέα έχουν όμως γραφεί από τον γραμματέα (Αντόνιο) Πέρεζ και θα σταλούν αυτή τη νύχτα για υπογραφή από το χέρι τού βασιλιά στο Εσκοριάλ, ενώ στη συνέχεια αύριο, όπως λέγεται, θα σταλούν με επιμέλεια στη Σικελία…. Δεν γνωρίζουμε, γαληνότατε ηγεμόνα, μέχρι τώρα την αποστολή που θα ανατεθεί στον Τζιανναντρέα, τι πρέπει να κάνει αφότου ενωθεί με τον στόλο τής Γαληνότητάς σας για την καλή συνεννόηση με τον στρατηγό μας…».

(Laudato sia nostro signor Dio! Questa è per dar improvisamente una buonissima nova alla Serenità vostra. La quale è che il serenissimo re ha risoluto di commetter al signor Gioan Andrea che, con tutte le galere che si ritrova seco in Italia, si vadi a giuntar con quelle della Serenità vostra…. Gli dispacci del re che daranno l’ordine sopraditto al signor Gioan Andrea tuttavia si scrivono dal segretario (Antonio) Pérez et si manderanno questa notte a firmar dalla mano del re all’Escuriale et domani poi, per quello che ci vien affermato, saranno inviati con diligentia in Sicilia…. Noi non sappiamo, serenissimo principe, fin hora la commissione che sarà data a Gioan Andrea di quello che haverà da fare doppo che si haverà congionto con l’armata della Serenità vostra per la buona intelligentia con il general nostro…)

[←228]

Sen. Secreta, Reg. 76, φύλλο 122 (143), «προς τον διοικητή τού Καθολικού στόλου» (al capitanio dell’armata Catholica), έγγραφο με ημερομηνία 26 Ιουλίου 1570, υπέρ (de literis) 124, κατά (de non) 7, λευκά (non sinceri) 46. Ο Ενετός αγγελιοφόρος είχε φέρει τα νέα (της απόφασης τού Φιλίππου Β΄ να ενωθεί ο στόλος του με εκείνον τής Βενετίας) από το Εσκοριάλ ή τη Μαδρίτη στη Βενετία σε δώδεκα ή δεκατρείς ημέρες [πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 123 (144)]. Τα νέα έφτασαν στη Ρώμη στις 2 Αυγούστου:

«Σήμερα το πρωί λάβαμε επιστολές από πρεσβευτή μας στη Ρώμη τής 2ας αυτού τού μηνός με την ειδοποίηση ότι εκείνη τη μέρα είχε φτάσει εκεί ο αγγελιοφόρος από την Ισπανία και έφερε την εντολή τού γαληνότατου βασιλιά προς τον κύριο Τζιανναντρέα Ντόρια ότι πρέπει αμέσως να παραλάβει τούς άνδρες που βρίσκονται στη Σαρδηνία και να ενωθεί με τον στόλο μας υπό τις διαταγές τού στρατηγού τής Αγιότητάς του, ενώ αυτός ο αγγελιοφόρος δεν έμεινε στη Ρώμη ούτε δύο ώρες, αλλά στάλθηκε αμέσως στο ταξίδι του…».

(Questa mattina habbiamo ricevute lettere dal nostro ambassator in Roma de 2 del presente con aviso che quel giorno era ivi gionto il corrier di Spagna che porta l’ordine del serenissimo re al Signor Gio. Andrea Doria che immediate levi le genti che sono in Sardegna et si congionga coll’armata nostra all’obedientia del generale di sua Santità, il qual corrier non era stato intratenuto in Roma, se non due sole hore, ma era stato subito espedito al suo viaggio…)

Ο Ενετός πρεσβευτής στη Ρώμη έγραφε επίσης ότι τα στρατεύματα τής Σαρδηνίας βρίσκονταν ήδη πάνω στις γαλέρες τού Φιλίππου, που ήσαν καλά εφοδιασμένες με πολεμοφόδια, τρόφιμα και όλα τα άλλα αναγκαία. Οι γαλέρες στη Μεσσίνα ήσαν επίσης όλες σε τάξη και έτσι θα μπορούσαν να ενωθούν με τον ενετικό στόλο σε λίγες ημέρες [στο ίδιο, Reg. 76, φύλλο 124 (145), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 5 Αυγούστου 1570].

[←229]

Serrano, Correspondencia diplomática, iii, αριθ. 196-98, σελ. 458 και εξής, αναφέρθηκε πιο πάνω, επιστολές με ημερομηνία 15 Ιουλίου 1570. Ο Φίλιππος εξηγούσε έτσι ότι

«οι αιτίες γιατί δεν είχα δώσει εντολή στον Τζιανναντρέα να ενωθεί στη Σικελία με όλες τις γαλέρες, ήταν ότι δεν ζήτησε κάτι περισσότερο η Αγιότητά του από τον Δον Λούις ντε Τόρρες…» [αριθ. 197, σελ. 461].

(las causas por que no se havía ordenado a Juan Andrea mas de que se juntasse en Sicilia con todas las galeras, que fué porque no se nos pidió mas de parte de su Santidad por Don Luys de Torres…)

[←230]

Ο Guglielmotti, Storia della marina pontificia, vi (1887), 45-46, σημείωση 37 έχει συγκεντρώσει τα στοιχεία, που είναι πολύ πειστικά [πρβλ. Hill, Cyprus, iii, 905, ο οποίος χρησιμοποίησε την έκδοση 1862 τού έργου τού Guglielmotti]. Ο Francesco Longo, “Successo della guerra fatta con Selim Sultano”, στο Archivio storico italiano, παραρτ. στον τόμο IV (1847), αριθ. 17, σελ. 18-19 λέει

«Όταν έγινε στον Χάνδακα η ένωση τής χριστιανικής αρμάδας [στο οποίο θα έλθουμε στο επόμενο κεφάλαιο], ο Τζιανναντρέα Ντόρια έδειχνε πάντοτε ότι ήταν δύσκολο να αναχωρήσει για την υπεράσπιση τού βασιλείου τής Κύπρου και παρουσίαζε πολλά εμπόδια…. Είπε στον Χάνδακα ότι από την εντολή τού βασιλιά υπήρχε μια γραμμή στο χέρι του, ότι έπρεπε να παρακολουθεί την κατάσταση τού ενετικού στόλου και ότι αυτός δεν ήταν σε τάξη…»,

(Fatta in Candia l’unione dell’armata cristiana, Giovanni Andrea Doria si mostrò sempre difficile d’andar alla difesa del regno di Cipro, ed addusse molti impedimenti…. Egli in Candia disse che nella commissione del re vi era una riga di suo pugno che dovesse mirare allo stato dell’armata Viniziana, e che la non era ad ordine…)

δηλαδή ο Φίλιππος Β΄ είχε προσθέσει με το χέρι του μια γραμμή στις εντολές προς Ντόρια, ότι δεν έπρεπε να πολεμήσει τούς Τούρκους, γιατί ο ενετικός στόλος δεν ήταν σε θέση να τον βοηθήσει. Όπως όμως παρατηρεί επίσης ο Longo, η τουρκική αρμάδα βρισκόταν σε ακόμη χειρότερη κατάσταση από την ενετική,

«και αν οι δικοί μας προχωρούσαν μπροστά, θα πετύχαιναν σίγουρη νίκη: Δύο λόγους, είπε ο κύριος Μαρκ’ Αντόνιο Κολόννα, παρακίνησαν τον Τζιανναντρέα, ώστε να μη θέλει να προχωρήσει μπροστά. Ο πρώτος ότι είχε εντολή από τούς υπουργούς τού βασιλιά να μην πολεμήσει με κανένα τρόπο…» [στο ίδιο, σελ. 21].

(e se li nostri andavano innanzi, si ottenea certa vittoria: Due cause, disse il signor Marc’ Antonio Colonna, mossero Giovanni Andrea a non voler andar innanzi. La prima che ebbe commissione dalli ministri del re di non combattere per modo alcuno…)

Ενώ ο Longo έγραφε αυτά που έλεγε ο κόσμος, ο Κολόννα ανέφερε σε επιστολή προς τον καρδινάλιο Ρουστικούτσι τον Νοέμβριο τού 1570: «Ο Ενετός στρατηγός [Ζάνε] μού έχει δείξει επιστολή που ήρθε από τη Ραγούσα, σύμφωνα με την οποία, για να το θέσω συνοπτικά, ο Παγκάνο Ντόρια [του οποίου η αρρώστια τον είχε κρατήσει στη Ραγούσα], ο αδελφός τού Τζιανναντρέα, στοιχημάτιζε ότι δεν θα υπήρχε ναυμαχία με την αρμάδα τού εχθρού, επειδή ο Τζιανναντρέα είχε εντολές από τη Μεγαλειότητά του να μην εμπλακεί σε τέτοια κατά το τρέχον έτος…» [Guglielmotti, VI, 46, σημείωση]. Ο Κολόννα έλεγε στον αντιβασιλέα τής Νάπολης το ίδιο πράγμα σε επιστολή γραμμένη στην Κέρκυρα στις 28 Νοεμβρίου [στο ίδιο]. Ο Guglielmotti παραθέτει όμως επίσης επιστολή τού Δον Γκαρσία ντε Τολέδο προς τον Λούις ντε Ρεκέσενς, γραμμένη στη Πίζα την 1^η Αυγούστου 1571:

«…μου φάνηκε ότι είναι καλό που δεν ξέρουν οι Ενετοί σε ποιον ακριβώς εκπρόσωπο έχει αναθέσει η Μεγαλειότητά του να διαχειριστεί το ότι δεν θα αγωνιστούμε, επειδή ξέρουν στη συνέχεια να επωφελούνται από αυτό και από άλλα ασήμαντα πράγματα»

(…pareciéndome que es bien que no sepan Venecianos por buen respecto qué ministro ni en á donde su Majestad tracte de que no se pelee, porque saben después aprovecharse de esta y de otras cosas menores)

[Documentos ineditos, ΙΙΙ (1843, ανατυπ. 1964), 9, η οποία, αν και ενδεικτική τής ισπανικής πολιτικής, δεν έχει τίποτε να κάνει με την απόδοση τού Ντόρια στην εκστρατεία τού 1570].

Στη δική του περιγραφή τής κακότυχης εκστρατείας τού 1570, την οποία ετοίμασε για τον Φίλιππο Β΄, ο Κολόννα περιγράφει τις δυσκολίες που είχαν προκληθεί από τις μυστικές εντολές τού βασιλιά προς τον Ντόρια [Relazione di Marc’ Antonio Colonna alla Maestà del Re… intorno a quel che avvenne in quest’ armata… fino a’ 27 settembre, quando le armate (δηλαδή οι χριστιανικοί στόλοι)… si divisero, στο Sereno, Commentari della Guerra di Cipro (1845), παραρτ., σελ. 437, 438]:

«Αυτό είναι το μόνο που χρειάζεται, όπως θα έχει ακούσει η Μεγαλειότητά σας από το στόμα καθενός…. Δείτε όμως, Μεγαλειότατε, ο ισχυρισμός τού Τζιανναντρέα ότι είχε ιδιαίτερες εντολές από τη Μεγαλειότητά σας πόσο άσχημα αηδίασε από την άποψη αυτή την ψυχή των Ενετών, που μού εξέθεσαν ως αντίστροφη τη βούληση τής Μεγαλειότητάς σας… κρίνοντας την επιθυμία τής μεγαλειότητάς σας τόσο ανέντιμα. Και δεδομένου ότι ο Τζιανναντρέα είχε σταθερά στο μυαλό να λειτουργεί διαφορετικά από εκείνο που εγώ εκτιμούσα, το είχε κάνει χωρίς να χρησιμοποιήσει τόσο δυσάρεστα λόγια παρουσία των Ενετών αρχόντων. … Πιστέψτε με Μεγαλειότατε, ότι περισσότερο από οτιδήποτε άλλο με θλίβει η συμπεριφορά τού Τζιανναντρέα, η οποία με κάνει να πιστεύω ότι η μεγαλειότητά σας, σχετικά με αυτή την υπόθεση, τού είχε εμπιστευτεί μυστικά που δεν μού φανερώθηκαν, τα οποία, αν ήμουν βέβαιος ότι ήταν ψευδή, δεν θα έδινα πίστη σε κανέναν άνθρωπο στον κόσμο».

(Questo è tutto quello che occorse, siccome vostra Maestà potrà per bocca di ciascuno ascoltare…. Veda però vostra Maestà quanto mal a proposito allegando Giovann’ Andrea di aver comandi particolari di vostra Maestà disgustasse l’animo dei Veneziani, a me esponesse per il rovescio il volere della vostra Maestà…, e fare il volere di vostra Maestà tanto inonestamente. E posto che Giovann’ Andrea avea fermamente in animo di oprar altramente da ciò ch’io stimava, l’avesse almen fatto senza trascorrere in parole tanto disamorevoli alla presenza de’ Signori Veneziani…. Or credami vostra Maestà come sopra niun’ altra cosa più mi dolse la condotta di Giovann’ Andrea, quanto sul darmi a credere che vostra Maestà intorno a questo affare avesse a lui affidati segreti che a me non palesò, il che io avendo di certo per falsissimo, non aggiusterei fede ad uomo del mondo.)

Για την υπεράσπιση από τoν Τζιανναντρέα Ντόρια των περίεργων διαδικασιών του και την έλλειψη συνεργασίας στην εκστρατεία τού 1570, βλέπε τα κείμενα που δημοσίευσε ο Achille Gennarelli, «Della Guerra di Cipro e della battaglia di Lepanto, documenti tratti dagli Archivi Colonna e Caetani», Il Saggiatore: Giornale romano di storia, letteratura, belle arti, filologia e varietà, ii (1844), 289-95, 335-38, 358-65 και iii (1845), 26-31, 169-74. Ο Ντόρια, μη έχοντας καμία εμπιστοσύνη στην τελική επιτυχία τής εκστρατείας, είχε ζητήσει από τον Φίλιππο Β΄ (σε επιστολή από τη Μεσσίνα με ημερομηνία 11 Αυγούστου 1570) την άδεια να μην υπακούσει τον Μαρκ’ Αντόνιο Κολόννα, τον κατ’ όνομα διοικητή τής χριστιανικής αρμάδας, αν έβλεπε ότι κινδύνευε να «χαθεί» ο ισπανικός στόλος [Aldo Stella, «Gian Andrea Doria e la Sacra Lega prima della battaglia di Lepanto», Rivista di storia della Chiesa in Italia, XIX (1965), 385]. Ο Ντόρια αντιπαθούσε τον Κολόννα, φοβόταν τον κουρσάρο Ουλούτζ-Αλή και θα προτιμούσε να χρησιμοποιήσει την ενασχόληση των Τούρκων με την Κύπρο για να προσπάθήσει να καταλάβει την Τύνιδα.