Σημειώσεις Κεφαλαίου 24

[←1]: Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλο 134 (155), «προς τούς πρεσβευτές στην Ισπανία» (alli ambassatori in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 16 Αυγούστου 1571.

[←2]: Στο ίδιο, Reg. 77, φύλλο 135 (156), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 18 Αυγούστου 1571 και βλέπε στο ίδιο, φύλλο 138.

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 117, «από τη Ρώμη στις 8 Σεπτεμβρίου» (di Roma VIII Settembre):

«…Χτες το βράδυ ήρθε ένας δρομέας από τη Μεσσίνα, με την ειδοποίηση ότι ο επιφανέστατος Κουρίνι είχε φτάσει στις 19 τού μηνός στη Σαραγόσα [Συρακούσες] με 60 γαλέρες και ότι ο επιφανέστατος [Αντόνιο ντα] Κανάλε είχε μείνει πίσω με κάποιες άλλες γαλέρες, οι οποίες θα έρθουν επίσης όλες ταυτοχρόνως στη Μεσσίνα, αν δεν εμποδίσουν οι άνεμοι. Ότι ο άρχοντας Δον Ζουάν έχει στείλει αρκετές φρεγάτες γα να αναζητήσει τις γαλέρες που βρίσκονταν στα ανοιχτά, για να ενωθούν μαζί τους το συντομότερο δυνατό. Ότι ο σεβασμιώτατος [Πάολο] Οντεσκάλκο [ο παπικός νούντσιος] έφτασε στη Μεσσίνα στις 29 τού μηνός και γινόταν αντιληπτό ότι ο τουρκικός στόλος είχε αποσυρθεί, ίσως με πρόθεση να πάει προς την Ανατολική Μεσόγειο».

(…Hieri sera venne una staffetta da Messina con aviso che ‘l clarissimo Querini era gionto alli 19 a Saragosa con 60 galere, et che ‘l clarissimo Canale era rimasto in dietro con alcune altre galere, le quali sariano gionte tutte ad un medesimo tempo a Messina se li venti non impedivano. Che ‘l Signor Don Giovanni haveva spedito diverse fregate a sollecitar le galere che erano fuori ad unirsi quanto prima. Che Monsignor Odescalco alli 29 giunse a Μessina, et si era inteso che l’armata turca si era retirata con animo forse di andare verso Levante.)

Σε επιστολή προς τον Δον Γκαρσία ντε Τολέδο, γραμμένη στη Μεσσίνα στις 30 Αυγούστου, ο Δον Ζουάν τον πληροφορούσε για την άφιξη των εξήντα ενετικών γαλερών, αλλά αυτές βρίσκονταν σε τραγική κατάσταση από άποψη ανθρώπινης δύναμης:

«Οι ενετικές γαλέρες άρχισαν να έρχονται χτες και ανεβαίνοντας στη ναυαρχίδα τους δεν μπορούσα να πιστέψω Εξοχότατε, σε πόσο άσχημη κατάσταση βρίσκονταν οι στρατιώτες και οι ναύτες. Όπλα και πυροβολικό έχουν, αλλά παλεύουν χωρίς άνδρες και μού προκαλεί θλίψη που η πραγματικότητα με αναγκάζει να μην κάνω τίποτε αυτή τη στιγμή, μετρώντας τις γαλέρες με τον αριθμό και όχι με την ποιότητα !»

(Las galeras de venecianos comencé á visitar ayer, y estuve en su capitana – no podria creer Vm. (Vuestra Merced) cuan mal en órden estan de gente de pelea y marineros. Armas y artillería tienen, pero como no pelean sin hombres, póneme cierto congoja ver que el mundo me obliga á hacer alguna cosa de momento, contando las galeras por número y no por cualidad !)

[Correspondencia entre Don Garcia de Toledo… y el Sr. D. Juan de Austria… desde el año de 1571 hasta el de 1577…, στα Documentos inéditos, iii (1843, ανατυπ. 1964), 18].

Παραθέτοντας την προαναφερθείσα επιστολή τού Δον Ζουάν προς τον Γκαρσία ντε Τολέδο, ο Braudel, La Méditerranée, ii, 394 αναφέρει ότι «στο τέλος Αυγούστου, με τούς δύο επιστάτες Αγκοστίνο Μπαρμπαρίγκο (!) και Μάρκο Κουρίνι, οι 60 γαλέρες τους ενώθηκαν ομαλά με τον μεγάλο συμμαχικό στόλο» (à la fin du mois d’août, avec les deux provéditeurs Agostino Barbarigo (!) et Marco Quirini, ses 60 galères ralliaient sans encombre la grande flotte alliée).

Εδώ οι «δύο επιστάτες» (deux provéditeurs) είναι πάντοτε οι Κουρίνι και Αντόνιο ντα Κανάλε, οι οποίοι ήσαν επόπτες (provveditori) τού στόλου. Ο Μπαρμπαρίγκο, ο ναυτικός γενικός επόπτης (provveditore generale), βρισκόταν ήδη στη Σικελία με τον Βενιέρ. Υπάρχει περιγραφή τής σταδιοδρομίας τού Μπαρμπαρίγκο από τον Aldo Stella, στo Dizionario biografico degli italiani, vi (1964), 50-52, καθώς και σημείωμα για τον Κανάλε από τον F. Fasulo στο ίδιο, XVII (1974), 636-37. Ο τελευταίος ονομαζόταν επίσης Καναλέττο [Cod. Urb. lat. 1042. φύλλο 112].

Για την αποστολή τού Μπαρμπαρίγκο βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 22, σημείωση 63. Ο Μάρκο Κουρίνι είχε εκλεγεί «επόπτης τού στόλου που βρίσκεται στον Χάνδακα» (proveditor dell’armata esistente in Candia) στις 4 Ιανουαρίου 1571 (ενετική χρονολόγηση 1570), σε αντικατάσταση τού Κανάλε [στο ίδιο, Reg. 77, φύλλο 40 (61)], ο οποίος όμως σύντομα επαναπροσλήφθηκε, για να υπηρετήσει μαζί με τον Κουρίνι.

[←4]: Βλέπε την περιγραφή τής εποχής για τα γεγονότα που οδήγησαν στη Ναύπακτο στον Charrière, Négociations, iii, 185-86. Πρβλ. Relatione della giornata delle scorciolare fra l’armata Turchesca et Christiana alli sette d’ Ottobre 1571, ritratta dal Comendator Romagasso, Ρώμη: Gli Heredi di M. Antonio Blado, Stampatori Camerali (1571;), σελ. 1 (από 7 σελ. χωρίς αρίθμηση), που τοποθετεί την αναχώρηση τού Αλή πασά και τού Περτάου πασά από την Ισταμπούλ στις 15 Απριλίου και σημειώστε G. A. Quarti, La Guerra contro il Turco a Cipro e a Lepanto , Βενετία, 1935, σελ. 445 και εξής, 462 και εξής, 479 και εξής.

[←5]: Contarini, Histοria, φύλλα 29-30, 32-33.

[←6]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 1 (23). Για τον Καρακόζα σημειώστε Paolo Preto, Venezia e i Turchi , Φλωρεντία, 1975, σελ. 262-63 και βλέπε πιο κάτω.

[←7]: Cod. Urb. lat. 1042. φύλλο 114, «από τη Ρώμη την 1^η Σεπτεμβρίου» (di Rοma di primo Settembre) και πρβλ. Halil Inalcik, «Lepanto in Ottoman documents», στο Gino Benzoni (επιμ.), Il Mediterraneo nella seconda metà del’ 500 alla luce di Lepanto , Φλωρεντία, 1974, σελ. 188-89. Υπάρχουν αρκετές διαφορές ανάμεσα στις ενετικές και τις τουρκικές πηγές.

[←8]: Documentos inéditos, ΙΙΙ, 9-10. Όπως γνώριζαν όλοι, οι κίνδυνοι μεγάλης κλίμακας σύγκρουσης με τούς Τούρκους στη θάλασσα ήσαν τεράστιοι, για το οποίο πρβλ. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 113, «ώστε με το τέλος τής ημέρας να είχε συμβεί η καταστροφή τής Χριστιανοσύνης και η Αγιότητά του έπρεπε να το θυμάται αυτό καλά» (onde perdendosi la giornata haveria potuto succedere la rovina della Christianità, et par che sua Santità habbia preso a bene questo ricordo), αλλά ο πάπας εξακολουθούσε να θέλει να αντιμετωπισει η χριστιανική αρμάδα τούς Τούρκους.

[←9]: Documentos inéditos, iii, 20 και πρβλ. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 112, «από τη Μεσσίνα στις 3 Σεπτεμβρίου» (di Messina 3 Settembre), ενώ για τον Ντόρια και τον Σάντα Κρουζ πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 114.

[←10]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 114, «από τη Ρώμη στος 5 Σεπτεμβρίου» (di Roma 5 Settembre). Για τις ελληνικές ταραχές υπό τουρκική κυριαρχία βλέπε M. Manoussacas, «Lepanto e i greci», στο Il Mediterraneo nella seconda metà del ‘500 alla luce di Lepanto , σελ. 215-41, με ένδειξη τής πιο πρόσφατης βιβλιογραφίας και σημειώστε ιδιαίτερα Ι. K. Χασιώτη, Οι Έλληνες στις παραμονές τής ναυμαχίας τής Ναυπάκτου: επαναστατικές κινήσεις και εξεγέρσεις στην ελληνική χερσόνησο από τις παραμονές ως το τέλος τού κυπριακού πολέμου (1568-1571), Θεσσαλονίκη, 1970 και τού ιδίου, Μακάριος, Θεόδωρος και Νικηφόρος οι Μελισσηνοί (Μελισσουργοί) (16ος -17ος αι.) , Θεσσαλονίκη, 1966 (για το οποίο βλέπε πιο πάνω, Τόμο I, Κεφάλαιο 13, σημείωση 206) και «La comunità greca di Napoli e i moti insurrezionali nella Penisola Balcanica meridionale durante la seconda metà del XVI Secolo», Balkan Studies, X-2 (Θεσσαλονίκη, 1969), 279-88.

[←11]: Michel Lesure, Lepante, la crise de l’empire ottoman , Παρίσι, 1972, σελ. 205 και εξής.

[←12]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 123.

[←13]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 112.

[←14]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 369, «από τη Μεσσίνα στις 5 Σεπτεμβρίου» (di Messina il V di Settembre). Για γαλέρες, πλοία μεταφοράς (navi), φρεγάτες και άλλα σκάφη, για τα μεγέθη τους, για χωρητικότητες, μορφές, δομές, ιστία, σημαίες, φανούς κλπ., για ναύτες, κωπηλάτες, στρατιώτες, πυροβολικό, παράκτιες οχυρώσεις, λιμάνια, ναυτικές βάσεις κλπ., βλέπε Francisco- Felipe Olesa Muñidο, La Organización Naval de las Estados Mediterraneos y en Especial de España Durante los Siglos XVI y XVII , 2 τόμοι, Μαδρίτη, 1968. Για τις χερσαίες δυνάμεις τού Φιλίππου Β΄, ιδιαίτερα για τα συντάγματα πεζικού τής Νάπολης, τής Σικελίας, τής Λομβαρδίας και τής Σαρδηνίας, για προβλήματα οργάνωσης και εφοδιασμού, για τη στρατολόγηση των στρατιωτών, την προαγωγή, το ηθικό και τούς μισθούς, για όπλα, πολεμοφόδια και δαπάνες, για υπηρεσίες αγγελιοφόρων και μεταφορά, για φρουρές και στρατωνισμό, για τακτικές κλπ., βλέπε René Quatrefages, Los Tercios españoles (1567-1577) , μεταφρ. Carlos Batal- Batal, Μαδρίτη, 1979.

[←15]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 120, ανακοινώσεις (avvisi) γραμμένες στη Μεσσίνα στις 13-14 Σεπτεμβρίου 1571. Για την καταστροφική (αλλά δαπανηρή γι’ αυτούς) επίθεση των Τούρκων στο νησί τής Κέρκυρας στις 2-5 Σεπτεμβρίου βλέπε στο ίδιο, φύλλα 120-121, επιστολή τού Αννιμπάλε Προτότικο προς τον καρδινάλιο ντε Γκρανβέλ, γραμμένη στην Κέρκυρα στις 7 Σεπτεμβρίου και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 125, 135.

[←16]

Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Barb. lat. 5367, φύλλα 6, 10 και εξής. Ordini della lega di quanto ha da asservare l’armata et galere in mare nella presente giornata fatta in Messina alli 14 di Settembre MDLXXI:

«Η Υψηλότητά του [ο Δον Ζουάν τής Αυστρίας, στρατηγός τής Ιεράς Συμμαχίας] θα έπλεε ανάμεσα στους δύο στρατηγούς και αυτή θα ήταν η διάταξη μάχης των 57 γαλερών, έχοντας στην αριστερή πτέρυγα τον επιφανή γενικό επιστάτη των Ενετών, τον Μπαρμπαρίγκο, με 56 γαλέρες, στη δεξιά πτέρυγα τον άρχοντα Τζιανναντρέα Ντόρια με 56 γαλέρες, στην εφεδρεία τον μαρκήσιο τής Σάντα Κρότσε με 40 γαλέρες, ο οποίος θα έστελνε τέσσερις γαλέρες έξω από τις πτέρυγες και τις υπόλοιπες πίσω για έκτακτη ανάγκη. Οι επιφανείς επιστάτες τού ενετικού στόλου [Μάρκο Κουρίνι και Αντόνιο ντα Κανάλε] θα έπλεαν στην ομάδα τού προαναφερθέντος γενικού επίστάτη Μπαρμπαρίγκο, ενώ οι γαλεάσες, που ήσαν έξι, θα έπλεαν ως εμπροσθοφυλακή, ανά δύο περίπου ένα τέταρτο τού μιλιού μπροστά από καθένα από τα τμήματα τής αρμάδας».

(Sua Altezza (Don Giovanni d’austria, general della Santa Lega,) anderà in mezzo de gli due generali, et questa sarà la battaglia di galere numero 57 – al corno sinistro il clarissimo proveditor generale di Venetiani, il Barbarigo, con galere numero 56; al corno destro il Signor Gio. Andrea Doria con galere numero 56, dico 56; il soccorso, il marchese di Santa Croce con galere numero 40, il quale manderà galere quattro per corno fuora et il resto da dietro per soccorso: li clarissimi proveditori dell’armata Venetiana anderanno in la squadra del detto proveditore generale Barbarigo, le galeazze quali sono sei anderanno per antiguarda ripartite a due a due per corno un quarto di miglio avanti.)

Για κατάλογο των γαλερών στη διάταξη μάχης (battaglia), στην αριστερή και δεξιά πτέρυγα (corni) και στην εφεδρεία (soccorso) βλέπε στο ίδιο, φύλλα 154-57, 159 και πρβλ. Contarini, Historia, φύλλα 37 και εξής.

Εκτός από τούς αριθμούς των γαλερών, από τα ονόματα των χριστιανών διοικητών παρέχονται επίσης στο παρπάνω έγγραφο, στο οποίο (ως συνήθως) η Βενετία λέγεται ότι είχε διαθέσει 108 γαλέρες και έξι γαλεάσες, η Αγία Έδρα 12 και οι Ιωαννίτες τέσσερις, ενώ οι υπόλοιπες ήσαν ισπανικές, ναπολιτάνικες, σικελικές και γενουάτικες, μαζί με τις ιδιόκτητες γαλέρες τού Τζιανναντρέα Ντόρια, τού Λομελλίνι και άλλων. Η ναυτική διάταξη παρέχεται διαφορετικά (και ανακριβώς) στο Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 120, «από Μεσσίνα στις 13 Σεπτεμβρίου» (di Messina di 13 Settembre) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 126, ανακοίνωση (avviso) από τη Ρώμη με ημερομηνία 24 Σεπτεμβρίου.

[←17]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 123-124, «από Ρώμη στις 15 Σεπτεμβρίου» (di Roma di 15 Settembre).

[←18]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 5-6 (27-28), «προς ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 15 Σεπτεμβρίου 1571.

[←19]: Relatione del clarissimo Messer Sebastian Venier… laquale fu presentata a 29 decembre 1572, στο Molmenti, Sebastiano Veniero e la battaglia di Lepanto (1899), σελ. 301. Όταν σχηματίστηκε η Ιερά Συμμαχία, θεωρείτο ότι κάθε ενετική γαλέρα θα είχε 100 έως 120 μάχιμους άνδρες, πέρα από τούς ναυτικούς και τούς σκλάβους γαλερών (galeoti), ενώ οι εκπρόσωποι τού Φιλίππου Β΄ έλπιζαν να έχουν περίπου 150 μάχιμους (homini da combatter) πάνω σε κάθε γαλέρα. Οι Ενετοί έπρεπε επίσης να διατηρούν δεκαπέντε έως είκοσι πλοία, που θα μετέφεραν γαλέτα, πολεμοφόδια, «καθώς και τούς στρατιώτες που δεν θα χωρούσαν στις γαλέρες» (et li soldati medesimamente che non potranno star sopra le galere) [Sen. Secreta, Reg. 77, φύλλα 88-89 (109-110), «προς ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 22 Μαΐου 1571].

[←20]: Documentos inéditos, iii, 20.

[←21]: Όπως πληροφορούσαν ο δόγης και η Γερουσία τούς Λεονάρντο Ντονάντο και Αντόνιο Τιέπολο στη Μαδρίτη, για το οποίο βλέπε Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 12 (34), «προς τούς πρεσβευτές στην Ισπανία» (alli ambassatori in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 28 Σεπτεμβρίου 1571.

[←22]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 10 (32), «προς τον εξοχότατο Δον Ζουάν τής Αυστρίας» (all illustrissimo Don Gioan d’austria), έγγραφο με ημερομηνία 20 Σεπτεμβρίου 1571 και πρβλ. τις επιστολές τής ίδιας ημερομηνίας προς Βενιέρ και Αγκοστίνο Μπαρμπαρίγκο [στο ίδιο, φύλλα 10-11].

[←23]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 7-8 (29-30), επίσης προς Βενιέρ, με ημερομηνία 15 Σεπτεμβρίου 1571, ενώ για τη σημασία τής «διαχείμασης» τού Δον Ζουάν στην Ιταλία, σημειώστε, στο ίδιο, φύλλο 12 (34). Οτιδήποτε κι αν συνέβαινε, κάποια μείωση τού μεγέθους τού ενετικού στόλου θα ήταν απαραίτητη όταν θα ερχόταν ο χειμώνας [φύλλα 14 και εξής (36 και εξής)].

[←24]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 4-5 (26-27), έγγραφο με ημερομηνία 15 Σεπτεμβρίου 1571 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 6 (28), 8-10 (30-31), έγγραφα με ημερομηνία 15 Σεπτεμβρίου, ιδιαίτερα τις εντολές προς Αλβίζε Κονταρίνι, να ξεκαθαρίσει στον Κάρολο Θ’ το δίκιο τής Βενετίας στην κράτηση τού Μαχμούτ, φύλλο 9 (31) και σημειώστε φύλλο 11 (33). O Κονταρίνι ήταν για κάποιο διάστημα πρεσβευτής τής Δημοκρατίας εγκατεστημένος στη Γαλλία. Το έγγραφο τής αποστολής του έχει ημερομηνία 27 Απριλίου 1569 [στο ίδιο, Reg. 76, φύλλα 4 και εξής (25 και εξής)]. Προφανώς συνέχιζε ως πρεσβευτής, παρά τον διορισμό τού Λεονάρντο Κονταρίνι ως πρεσβευτή στον Κάρολο Θ’ στις 2 Ιουνίου 1571 [στο ίδιο, Reg. 77, φύλλα 98-99 (119-120)]. Στην πραγματικότητα ο Αλβίζε αντικαταστάθηκε από τον Σιγκισμόντο ντι Καβάλλι, τού οποίου το έγγραφο αποστολής έχει ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1571 [στο ίδιο, Reg. 78, φύλλα 3-4 (25-26)].

[←25]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 11 (33), «προς τον πρεσβευτή στη Γαλλία» (al ambassator in Franza), έγγραφο με ημερομηνία 22 Σεπτεμβρίου 1571, υπέρ (de leteris) 193, κατά (de non) 3, λευκά (non sinceri) 2 και βλέπε ιδιαίτερα τις επιστολές τού Ντε Νοαίγ προς τον Κάρολο Θ’ στον Charrière, Négociations , iii, 175 και εξής. Για τη σύλληψη και κράτηση τού Μαχμούτ βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 21, σελ. 949-50.

[←26]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 119, «από Νάπολη στις 17 Σεπτεμβρίου» (di Napoli 17 Settembre). Eπιστολές από Αγκώνα με ημερομηνία 12 Σεπτεμβρίου είχαν φέρει τα καλοδεχούμενα νέα στη Ρώμη «ότι ο τουρκικός στόλος βρίσκεται σε κακή κατάσταση» (che l’armata Turchesca era malissimo in ordine» [στο ίδιο, «από Ρώμη στις 19 Σεπτεμβρίου» (di Rome di 19 Settembre)]. Για την αποφασιστικότητα τού Δον Ζουάν «να συμπλακεί με την τουρκική αρμάδα» πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 128 και 339: «…ότι σε αυτόν τον (τουρκικό) στόλο υπάρχουν 150 γαλέρες καλές και κατάλληλες για μάχη, ενώ τα υπόλοιπα, μέχρι 300 σκάφη, δεν είναι καλά εξοπλισμένα και κατάλληλα για μάχη και πρόκειται κυρίως για μικρά λεβαντίνικα σκάφη…» (… chenella detta armata (Turchescha) vi sono 150 buone galere et atte al combattere, et il resto fin’ a 300 vele, le quali non sino bene armate n’ atte al combattere, et fra le quali sino gran parte de levantini piccoli…), από αναφορά στις 23 Αυγούστου και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 426.

Οι αριθμοί ανδρών, γαλερών, κανονιών κλπ. τείνουν να αλλάζουν από στιγμή σε στιγμή (και από πηγή σε πηγή), για το οποίο σημειώστε Quarti, La Guerra contro il Turco , σελ. 491 και εξής. Από την άποψη αυτή πρβλ. την εκτίμηση τού Ισπανού γραμματέα Φρανσίσκο Ιμπάρρα, για τον αριθμό των χριστιανικών σκαφών στην αρμάδα τού Δον Ζουάν, στα Documentos inéditos, iii, 215 και στον Alberto Guglielmotti, Storia della marina pontificia, VI: Marc’ Antοnio Colonna alla battaglia di Lepanto (1570-1573), Ρώμη, 1887, σελ. 203. Προσπαθωντας να φέρει κοντά τούς αποκκλίνοντες αριθμούς, ο Guglielmotti πιστεύει ότι υπήρχαν συνολικά 207 γαλέρες, 30 πλοία μεταφοράς, έξι μεγάλες γαλέρες (galleasses), 28.000 στρατιώτες, 12.920 ναύτες και 43.500 κωπηλάτες στη συμμαχική δύναμη, η οποία (πιστεύει) είχε 1.815 κανόνια.

[←27]: Venier, Relatione, στο Molmenti, Sebastiano Veniero , σελ. 301-2, 305-6. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 125, «από τη Ρώμη στις 24 Σεπτεμβρίου» (di Roma di 24 Settembre). Guglielmotti, Storia della marina pontificia, vi, σελ. 183 και εξής. G. A. Quarti, La Guerra contro il Turco (1935), σελ. 561 και εξής.

[←28]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 126, «από τη Ρώμη στις 25 Σεπτεμβρίου» (di Roma li 25 Settembre) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 128, 398.

[←29]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 127, «από τη Ρώμη στις 29 Σεπτεμβρίου» (di Roma 29 Settembre):

«…Ο άρχοντας Δον Ζουάν τής Αυστρίας έστειλε στον πάπα έγγραφο τεσσάρων φύλλων, που περιλάμβανε τις προτάσεις που είχαν γίνει, τις ψηφοφορίες που είχαν γίνει σε καθεμιά, τις αποφάσεις, τις εντολές προς τον στόλο και τα ονόματα κάυε γαλέρας μαζί με πολλές άλλες λεπτομέρειες. Από τη Νάπολη γράφουν με επιστολή στις 24 τού μηνός ότι για τον στόλο μας δεν υπάρχουν άλλες ειδήσεις, πέρα από το ότι αναχώρησε από τη Φοσσέττα ντι Σαν Τζιοβάννι, ενώ από την Κέρκυρα ενημερώνουν ότι ο τουρκικός στόλος πέρασε από τον δίαυλο στις 12 τού μηνός κατευθυνόμενος προς Πρέβεζα, όπως διαδίδεται…»

(… Il Signor Don Gio. d’austria mandò una scrittura di quattro fogli al Papa, che contiene li consegli fatti, li voti di ciascuno, le resolutioni, gli ordini dell’armata, et li nomi di ciascuna galera con molti altri particulari. Di Napoli scrivono con lettere delli 24 che della nostra armada non ci era altro aviso di nuovo di più da che partì dalla Fossetta di San Gio., et da Corfu avisano che la Turca passò per il Canale alli XII verso la Prevessa, dove spalmaria…)

και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 130, 131.

[←30]: Venier, Relatione, στο Molmenti, Sebastiano Veniero, σελ. 306.

[←31]: Venier, Relatione, στο Molmenti, Sebastiano Veniero , σελ. 307 και βλέπε ιδιαίτερα Contarini, Historia (1572), φύλλα 35-40, ο οποίος καταγράφει τις γαλέρες και τα ονόματα των διοικητών τους στην εμπροσθοφυλακή, στην αριστερή πτέρυγα, στο κέντρο (battaglia), στη δεξιά πτέρυγα και στην οπισθοφυλακή, καθώς η χριστιανική αρμάδα έπλεε προς νότο από την Ηγουμενίτσα στις 3 Οκτωβρίου.

[←32]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 129, «από τη Ρώμη στις 6 Οκτωβρίου» (di Roma 6 Ottobre).

[←33]

Pompeo Molmenti, «Sebastiano Veniero dopo la battaglia di Lepanto», Nuovo Archivio veneto , νέα σειρά XV (τομ. XXX, μέρος 1, 1915), ιδιαίτερα σελ. 6-9 και βλέπε στο ίδιο, έγγραφο XXXV, σελ. 78, επιστολή τού Λεονάρντο Κονταρίνι, τού Ενετού πρεσβευτή στον Δον Ζουάν, γραμμένη στη Μεσσίνα στις 8 Ιανουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571), με αναφορά στον απαγχονισμό τού Μούτσιο Αλτικότσι από τον Βενιέρ:

«Σε εκείνο το σημείο η Υψηλότητά του πρόσθεσε ότι η συμπεριφορά του κατά το ατύχημα που συνέβη στον λοχαγό του δεν τού φαινόταν μεγαλύτερο επίτευγμα από τη νίκη του επί τού τουρκικού στόλου, επειδή από τούς έντεκα συμβούλους του οκτώ συνιστούσαν να σταλούν είκοσι γαλέρες, για να συλλάβουν με φρουρά τον επιφανή Στρατηγό και να τον κρεμάσουν αμέσως από μια κεραία ! …».

(Al qual passo soggiunse sua Altezza che non le pareva haver fatto manco vincer se medesma, nell’accidente occorso di quel capitano, che a vincer l’armata Turchesca, perchè di undeci delli suoi consiglieri, otto la consigliavano a mandar vinti galee alla sprovista a torre in mezzo l’eccellentissimo Generale per prenderlo et impiccarlo immediatamente ad una antena!..)

Βρίσκω την αποστολή τού Κονταρίνι ως πρεσβευτή στον Δον Ζουάν, με ημερομηνία 17 Νοεμβρίου 1571, στo Senatus Secreta, Reg. 78, φύλλα 37-39 (59-61).

Πρβλ. επίσης Venier, Relatione, στο Molmenti, Sebastiano Veniero , σελ. 308-10. Camillo Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572, cοn lettere di M. Antonio Colonna», Arch. della R. Societa romana di storia patria , XVI (1893), 353-54. Αν και o Κολόννα δημοσίως υπερασπιζόταν τον Βενιέρ [«είναι εξαιρετικός άνθρωπος» (che è un uomo stravagantissimo)], δεν τον παραδεχόταν ως στρατηγό και έλπιζε να αποφύγει να μοιραστεί με εκείνον την ανώτατη διοίκηση το 1572. Για τη φιλονικία πάνω στη γαλέρα τού Καλέργκι και τις συνέπειές της πρβλ. επίσης G. A. Quarti, La Guerra contro il Turco (1935), σελ. 571 και εξής, Pompeo Serrano, La Liga de Lepanto entre Εspaña, Venecia y la Santa Sede (1570-1573), 2 τόμοι, Μαδρίτη, 1918-19, i, 120 και εξής. Jurien de La Gravière, La guerre de Chypre et la bataille de Lepante, 2 τόμοι, Παρίσι, 1888, ii, 122 και εξής.

[←34]

Venier, Relatione, στο Molmenti, Sebastiano Veniero, σελ. 310-11 και σημειώστε ιδιαίτερα Cod. Barb. lat. 5367, φύλλα 13 και εξής, εντολές προς τούς διοικητές τής συμμαχίας με τις σημειώσεις ενός που συμμετείχε στη ναυμαχία τής Ναυπάκτου, με ημερομηνία 3-8 Οκτωβρίου (1571), όπου αναφέρεται ότι μια φρεγάτα έφερε ανακοίνωση με την είδηση,

«ότι ο τουρκικός στόλος βρισκόταν στη Ναύπακτο, ενώ έλεγαν επίσης ότι επρόκειτο να αντιμετωπίσει τον χριστιανικό στόλο στην Κεφαλονιά και επίσης έφτασε είδηση για την απώλεια τής Αμμοχώστου στις 4 Αυγούστου. … Αμέσως η Υψηλότητά του, μη θέλοντας πια να περιμένει καθόλου, ούτε να δώσει κάποιο χρόνο, ξεκίνησε το Σάββατο νωρίς το απόγευμα, που ήταν η 6η Οκτωβρίου, ενώ δεν υπήρχε καθόλου άνεμος, μάλιστα υπήρχε λίγο αντίθετος, πηγαίνοντας πάντοτε με κουπί μέχρι την Κυριακή το πρωί, για να βγει έξω από τον δίαυλο για να μπει στα νησιά Εχινάδες, τόπο ευρύ, αλλά γύρω από τα νησιά, τη δεύτερη ώρα τής ημέρας, ανακαλύψαμε τον στόλο τού Τούρκου, που έπλεε με πανιά για να ανταποκριθεί, πράγμα που επιβεβαίωνε την είδηση, ενώ αμέσως ανακάλυψαν ο ένας τον άλλο, κόπασε ο άνεμος (θαυματουργό πράγμα), θέλοντας ο Μεγάλος Θεός να φώσει χρόνο ίσο με την απόσταση που μάς έλειπε, πράγμα που ήταν το καλύτερο που θα επιθυμούσαμε, γιατί αυτός ο τόπος ήταν κατάλληλος για τη ναυμαχία μεταξύ των δύο στόλων. Οι Τούρκοι ήσαν αρκετά ανώτεροι, με περισσότερες γαλέρες και πιο δυνατές, … αλλά κατώτεροι στην εφευρετικότητα, έχοντας τον ευλογημένο Θεό να τούς ξεσηκώνει τα μυαλά λόγω τής αυθάδειάς τους (!). … Ήταν … Κυριακή 7 Οκτωβρίου 1571 σε αυτά τα νησιά, δύο ώρες μετά το ξημέρωμα…»,

(che l’armata del Turco era in Lepanto, et di più diceva che era per venir ad incontrar l’armata Christiana alla Cefalonia, et di più diede aviso della perdita di Famagosta presa a d ì 4 d’agosto…. Subito sua Altezza, non volendo più aspettare niente nè dar tempo al tempo, si levò il sabbato in prima sera, che fu li sei di ottobre, nè vi essendo punto di vento, anzi un poco contrario, sempre si andò a remo fino alla dominica mattina et nell’ uscire fuori di Canale per entrar nell’ isola Corsolari, loco amplissimo, ma intorno isole alle due hore di giorno scoprissemo l’armata del Turco, qual veniva a vela per incontrarsi, il che fu vero l’aviso, et subito scopertossi l’ una et l’altra, cessò il vento (cosa miracolosa), volendo la Maestà di Dio darsi il tempo pari il luoco manco si poteria meglio desiderar per esser detto loco commodo per combattere dell’una et l’altra armata. (I Turchi) erano bene superiori di molte galee et di forze,… ma d’ingegno inferiori, havendoli Dio benedetto levato il cervello per la loro insolentia(!)…. Era… la Domenica alli 7 di ottobre 1571 alle dette isole doi hore dopo giorno…)

ύστερα από το οποίο ακολουθεί περιγραφή τής ναυμαχίας με περιγραφή των τουρκικών απωλειών και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 138-141.

Ο Contarini, Historia, φύλλο 40 σημειώνει ότι η χριστιανική αρμάδα βρισκόταν στον κόλπο τής Σάμης (Val d’alessandria) στο νησί τής Κεφαλονιάς, όταν

«υπήρξε επιβεβαίωση από φρεγάτα τής Ζακύνθου με επιστολή τού Πάολο Κονταρίνι, επιστάτη εκείνου τού τόπου, ότι ο εχθρικός στόλος βρισκόταν στον κόλπο τής Ναυπάκτου. … Στη συνέχεια ήρθε από τη Ζάκυνθο επιστολή σταλμένη από τον Μαρίνο ντι Καβάλλι, γενικό επιστάτη τού νησιού τής Κρήτης, η οποία έδινε ιδιαίτερη προσοχή στην απώλεια τής Αμμοχώστου…».

(si hebbe confirmatione per una fregata dal Zante con lettere di Paolo Contarino, proveditor di quel luogo, che l’armata nimica era nel Colfo di Lepanto….Venne poi per via del Zante lettere mandate da Marino di Cavalli, proveditor generale dell’ isola di Candia, le quali davano conto particolare della perdita di Famagosta…)

[←35]: Il Felicissimo Successo della giornata… [βλέπε την επόμενη σημείωση].

[←36]

Contarini, Historia, φύλλα 37-40. Il Felicissimo Successo della giornata fatta dall’Armata Christiana contra l’armata Turchesca…, Μπρέσια, 1571, 6 σελ. χωρίς αρίθμηση. L’ Ordine delle galere et le insegne loro, con li fanò, nomi, et cognomi delli magnifici et generosi patroni di esse, che si ritrovorno nella armata della Santissima Lega al tempo della vittoriosa et miracolosa impresa ottenuta… contra la orgogliosa et superba armata Turchesca, Βενετία, Giovan Francesco Camotio, 1571, 9 σελ. χωρίς αρίθμηση. Relatione della giornata… ritratta dal Comendator Romagasso, Ρώμη (1571;), 7 σελ. χωρίς αρίθμηση. Το Avisi particulari ultimamente mandati dal magnifico M. Antonio Egiptio, maggiordomo dell’illustrissimo et eccellentissimo Signor Pauolo Giordano, al mag. M. Pietro Egiptio suo fratello, dove minulamente si narra tutto il successo e conflitto fra l’armata Turchesca e Christiana, χωρίς ένδειξη τόπου ή χρονολογίας εκτύπωσης, 3 σελ. χωρίς αρίθμηση ανεβάζει την τουρκική αρμάδα σε 280 σκάφη «και τη δική μας σε 240» (et la nostra 240), αλλά μόνο οι έξι τεράστιες γαλεάσες, σαν έξι πόλεις, θα ήσαν αρκετές για να ρίξουν τούς Τούρκους σε σύγχυση!

Tα βιβλία, φυλλάδια, γράμματα και έγγραφα τής εποχής, που έχουν σχέση με τη ναυμαχία τής Ναυπάκτου, είναι αναρίθμητα. Σημειώστε ιδιαίτερα Fer nando de Η errera, Relacion de la guerra de Cipre y suceso de la batalla naval de Lepanto, Σεβίλλη: Alonso Picardo, 1572, που έχει ανατυπωθεί στα Documentos inéditos, XXI (1852, ανατυπ. 1966), 243-382 και Miguel Servia, Relacion de los sucesos de la armada de la Santa Liga, y entre ellos el de la batalla de Lepanto, desde 1571 hasta 1574 inclusive, στο ίδιο, XI (1847, ανατυπ. 1964), 359-454. Ο Servia ήταν Φραγκισκανός ιερέας και εξομολογητής τού Δον Ζουάν τής Αυστρίας. Βλέπε επίσης το προσφάτως δημοσιευμένο La Batalla naval del Señor Don Juan de Austria según un manuscrito anónimo contemporáneo, με πρόλογο τού Julio Guillen Tato, Μαδρίτη: Instituto histórico de marina, 1971, σελ. 128-42, έργο που φαίνεται να έχει γραφεί γύρω στο 1580. Πέντε ακόμη (συνοπτικές) ισπανικές περιγραφές τής ναυμαχίας τής Ναυπάκτου υπάρχουν στα Documentos inéditos, iii, 216-23, 224-26, 239-59, 259-70 και 346-51.

[←37]: Contarini, Historia, φύλλα 44-48, με τυπογραφικά λάθη στην αρίθμηση φύλλων.

[←38]

Contarini, Historia, φύλλα 40^–41, 50. Ο Μεχμέτ, ο σαντζακμπέης τού Νεγκροπόντε, μίλησε επί μακρόν σε αντίθεση με τον Χασάν Πασά, όπου οι δύο ομιλίες αποτελούν σε μεγάλο βαθμό επινοήματα τής φαντασίας τού Contarini (αλλά οι απόψεις που αποδίδονται στους δύο διαφωνούντες φαίνεται ότι είχαν ευρεία κυκλοφορία): «Άρεσε στον Περταόυ πασά η προσεκτική ομιλία τού Μεχμέτ μπέη» (Piacque a Portaù Bassà il prudente discorso di Mehemet Bey), αλλά επειδή ο σουλτάνος Σελήμ τον ειχε διατάξει να πολεμήσει και επειδή ο Θεός είχε επιλέξει έτσι να ξεκινήσει την εξόντωση των Τούρκων, «συμφώνησαν τελικά όλοι να πάνε και να βρουν τον χριστιανικό στόλο, να αξιοποιήσουν τη μέρα … και να τούς συλλάβουν όλους χωρίς να χρησιμοποιήσουν σπαθί ! …» (si risolsero finalmente tutti unitamente d’andar a ritrovar l’armata Christiana et far deliberatamente la giornata… et senza colpo di spada prenderla tutta !…) [στο ίδιο, φύλλα 41-44].

Ο Guglielmotti, Storia della marina pontificia, vi, 204 έκτιμά την τουρκική ναυτική δύναμη σε 222 γαλέρες, 60 γαλιότες, 34.000 στρατιώτες, 13.000 ναύτες και 41.000 κωπηλάτες, με 750 κανόνια πάνω στα πλοία.

[←39]: Carta de Francisco de Murillo al secretario Antonio Perez dandole cuenta de la victoria de Lepanto, στα Documentos inéditos, iii, 224.

[←40]: Ο Contarini, Historia, φύλλο 50, τοποθετεί δέκα γαλέρες και είκοσι φούστες στην οπισθοφυλακή ή «soccorso» των Τούρκων, αλλά πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 47-48, λάθος αριθμημένα από τον τυπογράφο.

[←41]: Για τις ογκώδεις πηγές τής εποχής, πρβλ. πιο πάνω, σημείωση 36. Κατά τη διάρκεια τού τελευταίου αιώνα οι παρακάτω συγγραφείς, μεταξύ άλλων, έχουν ασχοληθεί με τη ναυμαχία τής Ναυπάκτου και τα επακόλουθά της: Sir Wm. Stirling-Maxwell, Don John of Austria, 2 τόμοι, Λονδίνο, 1883, i, 384-441, ο οποίος εξαρτάται ιδιαίτερα από τις εργασίες των Fernando de Herrera, Σεβίλλη, 1572, Marco Ant. Arroyo, Μιλάνο, 1576, Hieronymo de Forres y Aguilera, Σαραγόσσα, 1579 και την επιστολή τού Τζιρολάμο Ντιέντο, Ενετού αξιωματούχου στην Κέρκυρα, προς τον Μαρκ Αντόνιο Μπάρμπαρο, τον φυλακισμένο βαΐλο στην Ισταμπούλ, με ημερομηνία 31 Δεκεμβρίου 1571 [στα Lettere di principi, 3 τόμοι, Βενετία, 1581, iii, 259-75]. Cayetano Rosell, Historia del combate naval de Lepanto, y juicio de la importancia y consecuencias de aquel suceso, Μαδρίτη, 1853, ιδιαίτερα σελ. 102 και εξής, με παράρτημα σαρανταεννέα εγγράφων από τα έτη 1570-1573. Alberto Guglielmotti, Storia della marina pontificia, VI: Marcantonio Colonna alla battaglia di Lepanto, Ρώμη, 1887, ιδιαίτερα σελ. 196-247, με καλή ένδειξη των πηγών. Jurien de La Gravière, La guerre de Chypre et la bataille de Lépante, 2 τόμοι, Παρίσι, 1888, ii, 143-205, με σειρά εξαιρετικών, λεπτομερών χαρτών, που απεικονίζουν τα διαδοχικά στάδια τής ναυμαχίας. Cesareo Fernandez Duro, Armada española…, ii (1896), 151-67. Camillo Manfroni, Storia della marina italiana, Ρώμη, 1897, σελ. 187-503. Pompeo Molmenti, Sebastiano Veniero e la battaglia di Lepanto, Φλωρεντία, 1899, ιδιαίτερα σελ. 101-33. Pompeo Serrano, La Liga de Lepanto entre España, Venecia y la Santa Sede (1570-1573), 2 τόμοι, Μαδρίτη, 1918-19, Ι, 124-42. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958). 587-92. G. A. Quarti, La Guerra contro il Turco a Cipro e a Lepanto (1570-1571), Βενετία, 1935, ιδιαίτερα σελ. 595-680. Felix Hartlaub, Don Juan d’Austria und die Schlacht bei Lepanto, Βερολίνο, 1940, σελ. 135-55. Michel Lesure, Lepante, la crise de l’empire ottoman, Παρίσι, 1972, σελ. 115-47, πολύτιμο για την έμφασή του στις οθωμανικές πηγές. G. F. Guilmartin, Gunpowder and Galleys, Cambridge Univ. Press, 1974, ιδιαίτερα σελ. 227-52. José María Gárate Córdoba, Los tercios de Εspaña en la ocasión de Lepanto, Μαδρίτη, 1971, με παράρτημα τριαντατριών εγγράφων. Πρβλ. το άρθρο (αναφορά στο οποίο έγινε στο προηγούμενο κεφάλαιο) των Geoffrey Parker και I. A. A. Thompson, «The Battle of Lepanto, 1571: The Costs of Victory», The Mariner’s Mirror, LXIV (1978), 13-21.

[←42]: Το έγγραφο τής αποστολής τού Φραντσέσκο Ντουόντο ως «διοικητή των μεγάλων γαλερών» (capitanio delle galee grosse), με ημερομηνία 23 Μαΐου 1570, υπάρχει στο Senatus Secreta, Reg. 76, φύλλο 97 (118).

[←43]

Όπως σημειώθηκε πιο πάνω, ο Contarini, Historia, φύλλα 37^–48, 50, ανάμεσα σε άλλες πηγές, καταγράφει όλα τα χριστιανικά και τουρκικά σκάφη, παρέχοντας τα ονόματα των διοικητών τους και σημειώνοντας τη θέση τους σε κάθε αρμάδα καθώς ξεκινούσε η ναυμαχία. Πολυάριθμοι χάρτες που απεικονίζουν την εξέλιξη τής ναυμαχίας είναι διαθέσιμοι και ανάμεσα στους καλύτερους είναι εκείνοι που πηγαίνουν μαζί με τον δεύτερο τόμο τού Jurien de La Gravière, La guerre de Chypre et la bataille de Lépante (1888).

Οι χάρτες τού de La Gravière έχουν αναπαραχθεί, όπως από τον Luis Carrero Blanco στο παράρτημα τού δικού του Lepanto, Estella (Nαβάρρα), 1971. Αν και οι χάρτες τού de la Gravière αποτελούν χρήσιμο οδηγό για τη ναυμαχία και την τοποθεσία της, πρέπει κανείς να έχει πάντοτε υπόψη του ότι η ακτογραμμή έχει αλλάξει πολύ μέσα σε τέσσερις αιώνες. Πρβλ. Peter Throckmorton, H. P. Εdgerton και Eleftherios Yalouris, «The Battle of Lepanto search and survey mission (Greece), 1971-72», The International Journal of Nautical Archaeology and Underwater Exploration, IΙΙ (Mάρτιος 1973), 121-30.

[←44]: Contarini, Historia, φύλλο 49. Πρβλ. Cod. Barb. lat. 5367, φύλλο 124, επιστολή προς Τζιοβάννι Βιντσέντσο Πινέλλι στην Πάδουα, με εγκώμιο τού Δον Ζουάν, «ο οποίος, πάνω σε φρεγάτα, πήγαινε από γαλέρα σε γαλέρα, εμψυχώνοντας όλους με μεγάλη ανθρωπιά και μεγαλοσύνη…» (il quale sopra una fregata andava di galera in galera, dando animo a tutti con grande humanità et magestà insieme… ) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 130 και αλλού.

[←45]: Contarini, Historia, φύλλο 40.

[←46]: Contarini, Historia, φύλλο 48: «…όλο το Σάββατο το βράδυ γιόρταζαν, θεωρώντας βέβαιο ότι είχαν στα χέρια τους την κατάκτηση τού στόλου μας» (… tutto il Sabbato di notte hebbero fatto bagordi et allegrezze, tenendo per fermo haver in mano l’acquisto della nostra armata).

[←47]: Contarini, Historia, φύλλο 50.

[←48]: Contarini, Historia, φύλλα 48-49.

[←49]: Contarini, Historia, φύλλα 51-52. Την άνοιξη τού 1570, οι Τούρκοι ξεκίνησαν την εκστρατεία τους εναντίον τής Κύπρου. Ο Μεχμέτ Σιρόκο (Siroco, Sirocco, Scirocco) είχε ενωθεί με την αρμάδα τού Πιαλή πασά «με τις έξι γαλέρες τής φρουράς τής Χίου» [Pietro Valderio, Guerra di Cipro, Treviso MS. ital. 505, σελ. 39]. Ο Σιρόκο, βαριά τραυματισμένος στη Ναύπακτο, θανατώθηκε από τούς νικητές. Είχε διατελέσει «διοικητής τής φρουράς τής Αλεξάνδρειας» (capitano della guardia d’alessandria) και ήταν γνωστός για την «υπερηφάνειά» του (insolentie), για το οποίο βλέπε την επιστολή τού Μαρκ Αντόνιο Μπάρμπαρο στις 22 Ιουλίου 1569. προς τον δόγη στη Βενετία [Marciana, MS. It. VII, 390 (8872), φύλλα 110 και εξής και σημειώστε, στο ίδιο, φύλλα 202-205, 210-211, 214 και αλλού], καθώς και Fedel Fedeli, Storia della guerra contro il Turco, 1570-1571, στο ίδιο, MS. It. VII, 106 (8033), φύλλα 83, 90 και για τη ναυμαχία τής Ναυπάκτου, φύλλα 88-93. Η Μαρκιανή Βιβλιοθήκη έχει οκτώ ή δέκα χειρόγραφα αντίγραφα τού έργου τού Fedeli.

[←50]: Contarini, Historia, φύλλα 51-52.

[←51]: Contarini, Historia, φύλλα 52-53.

[←52]: Contarini, Historia, φύλλα 53-54.

[←53]: Contarini, Historia, φύλλα 54-56 και πρβλ. Guglielmotti, Storia della marina pontificia, vi, 243-46, που τροποποιεί ελαφρώς τούς αριθμούς τού Contarini, ο οποίος παρέχει προς διανομή μόνο 116 γαλέρες και 12 γαλιότες. Ο Φίλιππος Β΄ θεωρείτο ότι έπρεπε να πάρει τα τρία έκτα των λαφύρων, η Βενετία τα δύο έκτα και η Αγία Έδρα το ένα έκτο, αφού τα λάφυρα θα διανέμονταν σύμφωνα με τις δαπάνες, τις οποίες καθένα από τα τρία συμβαλλόμενα μέρη είχε συμφωνήσει να αναλάβει [πρβλ. πιο πάνω, Κεφάλαιο 23, περιοχή σημ. 50-51]. O Δον Ζουάν πήρε δύο ή τρεις γαλέρες. O M. Lesure, Lepante, la crise de l’empire ottoman (1972), σελ. 9 λανθασμένα υποθέτει ότι ο Τζουστινιάν που έφερε τα νέα τού Λεπάντο στη Βενετία ήταν ο (Πιέτρο) Τζουστινιάν, ο ηγούμενος των Ιωαννιτών τής Μεσσίνα.

[←54]

Το κείμενο φαίνεται ότι αξίζει να παρατεθεί [Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 134-135, «από Βενετία στις 19 Οκτωβρίου» (di Venetia 19 Ottobre)]:

«Σήμερα το πρωί, περίπου την 17η ώρα, έφτασε εδώ η γαλέρα τού επιφανούς κυρίου Ονφρέ Τζουστινιάν, σέρνοντας πίσω της στο νερό τουρκικά λάβαρα και με πολλούς κανονιοβολισμούς, που έφερνε τα πιο ευτυχή νέα που θα μπορούσε να έχει αυτή η Γαληνοτάτη Δημοκρατία και μαζί ολόκληρη η Χριστιανοσύνη, δηλαδή τη συντριβή και καταστροφή ολόκληρου τού τουρκικού στόλου, που είχε συμβεί στις 7 τού μηνός, ημέρα Κυριακή, περίπου τρεις ώρες μετά το ξημέρωμα. Στον τόπο που ονομάζεται Εχινάδες, στον κόλπο τής Ναυπάκτου, βρέθηκαν αντιμέτωποι ολόκληροι οι δύο στόλοι και εκείνος των Τούρκων έσπευσε πρώτος να περικυκλώσει τον δικό μας, αλλά έβαλαν εναντίον του οι γαλεάσες μεν τον επιφανή Αουγκουστίν Μπαρμπαρίγκο, σεμια νηνεμία που κράτησε ολόκληρο το πρωί, γαλεάσες που προκάλεσαν μεγάλη καταστροφή στον εχθρικό στόλο, και επιτέθηκαν στην υπόλοιπη γραμμή μάχης και το γεγονός αυτό κράτησε πέντε συνεχείς ώρες και οδηγήθηκαν στα χέρια και η ναυμαχία είχε αυτό το τέλος, δηλαδή ο Δον Ζουάν τής Αυστρίας επιτέθηκε με τη γαλέρα του για να βυθίσει εκείνη τού διοικητή πασά των Τούρκων, ενώ ο εξοχότατος στρατηγός Βενιέρ επιτέθηκε στην επόμενη με λευκή πανοπλία. Και συνελήφθη αυτός ο πασάς και οδηγήθηκε αμέσως πάνω στη γαλέρα τού Δον Ζουάν, που έβαλε να τον αποκεφαλίσουν και ανέβηκε αμέσως σε μία φρεγάτα και πήγε στην τελευταία πτέρυγα τού χριστιανικού στόλου, δίνοντάς τους τα νέα τής σύλληψης και θανάτωσης αυτού τού πασά, τού διοικητή των Τούρκων, αλλά και θέλοντας να οδηγήσει τα χέρια που είχαν πετύχει τη νίκη.	(Questa mattina circa 17 hore è arrivata qua la galera del magnifico Messer Onfrè Giustiniano con le insegne turche trascinate per acqua con molti tiri d’artigliaria, il quale ha portato la più felice nova che potesse haver questa Serenissirna Republica et tutta la Christianità insieme, et è la rotta, ruina, et fracasso di tutta l’armata Turca, che seguì alli 7 del presente, giorno di Dominica a circa tre hore di giorno. Presso il luogo detto Curzolari, presso il Colfo di Lepanto, si vennero ad incontrar tutte due l’armate, et quella del Turco fu la prima che venisse ad investire la nostra, contra la quale furno spinte le galeazze con il clarissimo Augustin Barbarigo in una bonazza calma che durò tutto il giorno, le quali galeazze diedero un gran fracasso all’armata nemica, et s’ attaccò il resto della battaglia, et il fatto durò da 5 hore continue et il menar delle mani – la qual battaglia hebbe questo fine, che Don Gio. d’austria investi con la sua galera per poppe quella del bassà general della Turca, et l’eccellentissimo general Venier la investì per fianco in arme bianche. Et fu fatto pregione esso bassà et menato subito sopra la galera di esso Don Giovanni, che gli fece tagliar la testa su la palmetta, et subito montò in una fregata, et andò all’ ultimo corno dell’armata Christiana, dandoli la nova della presa et morte di esso bassà et generale de’ Turchi, et che però volessero menar le mani che la vittoria era fatta.
Και έτσι κατελήφθησαν 180 γαλέρες των Τούρκων, που ρυμουλήθηκαν από τον στόλο μας μέχρι την Κέρκυρα, ενώ ο υπόλοιπος τουρκικός στόλος βυθίστηκε ή πυρπολήθηκε, ενώ σφάχτηκαν 15.000 Τούρκοι και 7.000 πιάστηκαν αιχμάλωτοι, απελευθερώθηκαν 20.000 σκλάβοι, ενώ από τις 40 ναυαρχίδες, που υπήρχαν σε αυτόν τον τουρκικό στόλο, συνελήφθησαν οι 39. Η άλλη, εκείνη τού Οκκιαλή, διέφυγε με 5 γαλέρες, αλλά την καταδίωξαν κάποιες από τις δικές μας, ενώ από τον δικό μας στόλο 10 γαλέρες εγκαταλείφθηκαν από τούς άνδρες τους, σκοτώθηκε ο επιφανής άρχοντας Αουγκουστίν Μπαρμπαρίγκο από πυροβολισμό στο πρόσωπο, καθώς και 18 διοικητές πλοίων όπως λένε, πράγμα που έχουμε λόγο να πιστεύουμε, χωρίς να είναι βεβαιωμένο … (καταγράφονται τα ονόματα των διοικητών γαλερών, που υπήρχε η άποψη ότι είχαν σκοτωθεί), ενώ τραυματίστηκε ο υπέροχος άρχοντας Μάρκο Κουρίνι.	Et così sono state prese 180 galere de’ Turchi remurchiate dall’armata nostra sino a Corfu, et il resto di detta armata turca, parte buttata a fondi et parte brugiata, tagliati a pezzi da 15 m. Turchi et da 7 m. pregioni, liberati qui di 20 m. schiavi, et di 40 fanò che erano in detta armata turca presi trentanove. L’altro, che era l’ Occhiali, si era fuggito con 5 galere, ma era seguitato da alquante delle nostre, et della nostra armata sono restate da X galere disertate di gente, morto il clarissimo Signor Agustin Barbarigo di una frecciata nella faccia, et dicono da 18 sopracomiti, et si ragiona che siano questi, però non si sa del certo… et ferito il magnifico Messer Marco Querini.
Η λεία ήταν μεγάλη και πιστεύουμε ότι όλοι οι στρατιώτες έχουν κερδίσει αρκετά. Από αυτή την τόσο ένδοξη νίκη που μάς έδωσε ο Κύριος ο Θεός, τέτοια που δεν είχε υπάρξει στους χρόνους των Χριστιανών, η αγαλλίαση ήταν τόσο μεγάλη σε αυτή την πόλη, που όλοι βρίσκονταν σε πανηγύρια και χαρές, ενώ αμέσως η Γαληνότητά του [ο δόγης] με την επιφανέσταη Σινιορία και τούς πρεσβευτές των ηγεμόνων πήγαν στον Άγιο Μάρκο, όπου έψαλλαν το ‘Εσένα Θεέ επαινούμε’ και όλος ο λαός τής πόλης βρισκόταν σε μεγάλη αγαλλίαση, κλείνοντας όλα τα καταστήματα, αφήνοντας τις υποθέσεις και περνώντας όλ τον χρόνο σε χαρά και εναγκαλισμούς, ευχαριστώντας τον Θεό που τούς είχε παρηγορήσει. Απελευθερώθηκαν κρατούμενοι για αστικά χρέη, που μόλις επέστρεψαν έκαναν άλλες χαρές. Παρακαλώ τη Θεία Μεγαλειότητά του να δώσει τη χάρη στους διοικητές μας αυτής τής νίκης, να κυνηγήσουν αυτό το σκυλί μέχρι την έδρα του στην Κωνσταντινούπολη, πράγμα που ελπίζω να κάνουν».	Il bottino è stato grande, et è da credere che tutti li soldati habbino guadagnato bene. Di questa così gloriosa vittoria che ci ha dato il Signor Iddio che mai è stata forsi tale a tempo de’ Christiani ne giubila tanto questa città che tutto è in festa et in allegrezza, et subito sua Serenità con l’ illustrissima Signoria et ambasciatori de principi andò a San Marco, dove è stata cantà la messa con il Te Deum laudamus, et tutto il popolo della città è in grandissimo giubilo con serrar tutte le botteghe, abbandonar li negocii, et spender tutto il tempo in allegrezza et abracciamenti, ringratiando Iddio che ci ha consolati. Et si sono liberati pregioni per debiti civili, et si andarà dietro facendo altre allegrezze. Piaccia a sua divina Maestà darci gratia che li capitani nostri in questa vittoria vadino a cacciar di seggio questo cane sino in Constantinopoli, sicome s’ ha speranza che debbano fare).

Σημειώστε επίσης στο ίδιο, φύλλα 137, 147, 445. Eπειδή έφερε τα καλά νέα τού Λεπάντο και τα τουρκικά λάβαρα στη Βενετία, «ο κύριος Ονφρέ Τζουστινιάν … έγινε ιππότης και πήρε δώρο ένα περιδέραιο αξίας 500 σκούδων» (il Signor Onfrè Giustiniani… è stato fatto cavalliere con dono d’ una colana di 500 scudi) [φύλλο 143].

Άλλες περιγραφές τής ναυμαχίας τής Ναυπάκτου παρέχονται στο Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 436 και εξής, 440, 456 και βλέπε Cod. Barb. lat. 5367, φύλλα 14 και εξής, 123 και εξής, 135 και εξής, 144, μητρώο το οποίο είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στο προοίμιο τής Ναυπάκτου και στα επακόλουθά της. Για τις λειτουργίες ευχαριστιών και για τις εορταστικές εκδηλώσεις στη Βενετία, σημειώστε την επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον γενικό διοικητή Βενιέρ στο Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 23-24 (45-46), έγγραφο με ημερομηνία 22 Οκτωβρίου 1571.

Το ξέσπασμα αναφορών, επιστολών, κηρυγμάτων, δημηγοριών, ανακοινώσεων (avvisi), λεπτομερειών (ragguagli), περιγραφών (Beschreibungen), εφημερίδων (Zeitungen), τραγουδιών (cantoni), σονέτων (sonnetti) κλπ. από τα τέλη Οκτωβρίου μέχρι όλο τον Δεκέμβριο τού 1571, ανακοινώνοντας, περιγράφοντας και εξυμνώντας τη νίκη στην Ναύπακτο, είναι σχεδόν απίστευτο. Bλέπε τον καταλογο στον Carl Göllner, Turcica: Die europäischen Türkendrucke des XVI. Jahrhunderts, II (Βουκουρέστι και Μπάντεν-Μπάντεν, 1968), αριθ. 1306-1406, σελ. 220-03. Έχω αναφέρει μόνο εκείνα που έχω διαβάσει.

[←55]: Aldo Stella (επιμ.), Νunziature di Venezia, X (1977), αριθ. 70, σελ. 117.

[←56]: Cod. Barb. lat. 5367, φύλλα 123-32, πέντε επιστολές γραμμένες στη Βενετία μεταξύ 19 και 25 Οκτωβρίου 1571, απευθυνόμενες στον Τζιοβάννι Βιντσέντσο Πινέλλι στην Πάδουα, τρεις από αυτές από κάποιον Νικολέρε Πρίμο. Άλλα κείμενα και επιστολές σχετικές με τη Ναύπακτο υπάρχουν στο ίδιο, φύλλα 133 και εξής και μάλιστα σε ολόκληρο το υπόλοιπο αυτού τού τόμου. Γεννημένος στη Νάπολη, ο Πινέλλι έζησε στην Πάδουα ως ενήλικας. Συνέλεγε χειρόγραφα, πίνακες ζωγραφικής, βιβλία, νομίσματα και σχεδόν οτιδήποτε πολιτιστικού ενδιαφέροντος ή αξίας. Η βιβλιοθήκη τού έγινε διάσημη. Μετά τον θάνατό του (την 1^η Αυγούστου 1601) μέρος τής βιβλιοθήκης του πήγε στη Νάπολη και μέρος διασώζεται ακόμη στη Βενετία, αλλά κατά τη διάρκεια μίας μεταφοράς μεγάλο μέρος έπεσε στα χέρια Τούρκων κουρσάρων, οι οποίοι, δυσαρεστημένοι με τη λεία τους, έριξαν μερικά κιβώτια βιβλίων στη θάλασσα και κατέστρεψαν άλλα με άλλους τρόπους, για το οποίο σημειώστε J. H. Zedler, Grosses vollständiges Universal-Lexikon, XXVIII (Λειψία και Χάλλε, 1741, ανατυπ. Γκρατς, 1961), στήλες 369-70.

[←57]

Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 21 (43), «προς τον αυτοκράτορα» (all’ imperator), έγγραφο με ημερομηνία 19 Οκτωβρίου 1571 και σημειώστε την επιστολή τής ίδιας ημερομηνίας προς τον Τζιοβάννι Κορρέρ, τον Ενετό πρεσβευτή στην αυτοκρατορική αυλή:

«Έχοντας μάθει αυτή την τόσο επιθυμητή για τη Χριστιανοσύνη περίπτωση, ότι ο τουρκικός στόλος, με τη βοήθεια τού Θεού, έχει καταστραφεί από τον στρατό τής συμμαχίας, θεωρήσαμε σκόπιμο να σάς στείλουμε με γρήγορο αγγελιοφόρο περίληψη των νέων που παραλάβαμε σήμερα το πρωί και αποφασίσαμε με τη Γερουσία να επικοινωνήσουμε με την αυτοκρατορική του Μεγαλειότητα, για να χαρούμε απείρως μαζί του για μια τόσο μεγάλη νίκη…».

(Essendo venuta quella occasione tanto desiderata dalla Christianità, che l’armata Turchesca sia stata con l’aiuto del Signor Dio destrutta dalle armate della lega, ne è parso per corrier espresso mandarvi il summario delli avisi che ne habbiamo havuti questa matina, et vi commettemo col Senato che dobbiate communicarli a sua cesarea Maestà, rallegrandovi infinitamente con lei d’ una tanta vittoria…)

Ο Κορρέρ έπρεπε να προσπάθήσει να πείσει τον Μαξιμιλιανό να επιτεθεί στους Τούρκους και να κάνει ό,τι μπορούσε για να οδηγήσει τον Σίγκισμουντ Αύγουστο τής Πολωνίας σε εισβολή σε τουρκικό έδαφος,

«και με τον τρόπο που αναφέρεται εδώ δόθηκε ελευθερία στο Κολλέγιο να γράψει στον γαληνότατο βασιλιά Πολωνίας, στον βασιλιά Πορτογαλίας και σε άλλους Χριστιανούς ηγεμόνες, για να μοιραστεί μαζί τους την είδηση αυτής τής νίκης και να τούς παρακινήσει να κινηθούν εναντίον τού Τούρκου. Υπέρ 158, κατά 0, λευκό 1» [στο ίδιο, φύλλα 21-22 (43-44)].

(et da modo sia preso che sia data libertà al Collegio di scriver alli serenissimi re di Polonia, de Portogallo, et altri principi Christiani, che li parerà con darli aviso della vittoria et eccittarli a moversi contra il Turco. De litteris 158, de non 0, non sinceri 1.)

Για τη συνεχιζόμενη προσπάθεια των Ενετών και τού Πίου Ε’ να πείσουν τον Μαξιμιλιανό να ενταχθεί στην αντι-τουρκική συμμαχία σημειώστε στο ίδιο, φύλλα 40 (62), 43 (65), 48 (70), 50-51 (72-73), 55 (77). Αν και οι Ενετοί και άλλοι είχαν προσφέρει στον Μαξιμιλιανό μεγάλη βοήθεια για να ενταχθεί στη συμμαχία, είχε την τάση περισσότερο για ειρήνη παρά για πόλεμο με τούς Τούρκους [στο ίδιο, φύλλο 56 (78) και πρβλ. φύλλο 60 (82)]. Ο Κορρέρ είχε αντικαταστήσει τον Τζιοβάννι Μιτσιέλ ως πρεσβευτής τής Δημοκρατίας στην αυτοκρατορική αυλή και το έγγραφο τής αποστολής του έχει ημερομηνία 2 Ιουνίου 1571 [στο ίδιο, Reg. 77, φύλλα 96-98 (117-119)].

[←58]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 22 (44), «προς τον χριστιανικότατο βασιλιά» (al re Christianissimo), έγγραφο με ημερομηνία 19 Οκτωβρίου 1571 και πρβλ. την επιστολή τής ίδιας ημερομηνίας προς τούς Αλβίζε Κονταρίνι και Λεονάρντο Κονταρίνι, τούς Ενετούς πρεσβευτές στη Γαλλία, στο ίδιο, φύλλο 22.

[←59]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 22-23 (44-45), «προς τον Καθολικό βασιλιά» (al re Catholico), έγγραφο με ημερομηνία 19 Οκτωβρίου και πρβλ. την επιστολή επίσης στις 19 τού μηνός προς τούς Λεονάρντο Ντονάντο και Αντόνιο Τιέπολο, τούς Ενετούς πρεσβευτές στην Ισπανία, στο ίδιο, φύλλο 23.

[←60]: Πρβλ. το σημείωμα προς τον Κάρολο Θ’ στο Arch. Segr. Vaticano, Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλο 105, με αρχική αρίθμηση, «γραμμένο στη Ρώμη, στον Άγιο Πέτρο κλπ., στις 22 Οκτωβρίου 1571 τού έκτου έτους τής παπικής μας θητείας: όμοιο στη χριστιανικότατη βασίλισσα Αικατερίνη» (datum Romae apud Sanctum Petrum, κλπ., die XXII Octobris 1571, anno sexto: Simile Catherinae reginae Christianissimae). Για την άφιξη τού αγγελιοφόρου τού Φακκινέττι στη Ρώμη με τα πρώτα νέα τής Ναυπάκτου, πρβλ. L. Serrano, Correspondencia diplomática, IV (1914), αριθ. 233, σελ. 488-489, επιστολή στις 22 Οκτωβρίου τού Ισπανού πρεσβευτή Θουνίγκα προς τον Φίλιππο Β΄.

[←61]: Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλο 144.

[←62]: Arch. di Stato di Modena, Canc. Ducale, Cart. di principi esteri, Busta 1300/15, αριθ. 151, έγγραφο με ημερομηνία 23 Οκτωβρίου 1571.

[←63]: Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 235, σελ. 492 και πρβλ. Sec. Brevia, Reg. 20. φύλλο 104.

[←64]: Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 236, σελ. 493, έγγραφο με ημερομηνία 28 Οκτωβρίου 1571.

[←65]

Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλο 100:

«Αγαπημένοι μας γιοι ευγενή Δόγη και κράτος τής Βενετίας: Διαβάσαμε με χαρούμενο πνεύμα τις επιστολές σας, που μάς έδωσε πριν από τρεις ημέρες [δηλαδή στις 22 Οκτωβρίου] ο εδώ απεσταλμένος σας και ακολούθως μάς ενημέρωσε με πολύ προσεκτική γλώσσα. Κατ’ αρχήν, επειδή αυτή η σημαντική και περιφανής νίκη εναντίον των υπουλότατων Τούρκων οφείλεται στον Παντοδύναμο Θεό, από τον οποίο προέρχονται όλα τα καλά πράγματα, δίνουμε μεγάλες ευχαριστίες (όπως όλοι οφείλουμε να κάνουμε), δοξάζουμε ιδιαίτερα τον Κύριο και στη συνέχεια μπορούμε με όλη μας την καρδιά και το μυαλό, με απίστευτη αφθονία αγάπης, να σάς συγχαρούμε ειλικρινά που μάς προσφέρατε την υπέροχη χαρά τής νίκης! … Και όπως η δύναμη τού χεριού του μπορεί να καταστρέψει αναρίθμητες εχθρικές στρατιές, όπως έχει ήδη αρχίσει, θα καταδεχτεί να χορηγήσει πιο τυχερές μέρες για την ευτυχισμένη και ευημερούσα ανάπτυξη των ανθρώπων του και θα ενισχύσει γι’ αυτόν τον σκοπό την καλοσύνη και την άφατη ευσπλαχνία του, προσευχόμαστε πάντοτε τις ίδια και σταθερές προσευχές με αδιάλειπτη φωνή, για να προσρμοστείτε τόσο εσείς όσο και όλοι οι χριστιανοί. Όμως, τέκνα μου, θέλουμε να είναι βέβαιο ότι εμείς, ακολουθώντας το παράδειγμα τού Απόστολου, έγκαιρα και φορτικά επιμένοντας, κατακρίνοντας, παρακαλώντας, επιτιμώντας τούς χριστιανούς ηγεμόνες με λεγάτους, νούντσιους, δικές μας επιστολές (όπως έχουμε καλά ξεκινήσει), δεν αφήνουμε τόπο που να μην τού υπενθυμίζουμε έντονα να πάρει θάρρος, να προσευχηθεί και να δηλώσει ότι θα είναι μαζί με εμάς και τούς υπόλοιπους συμμάχους, ότι δεν θα αδιαφορήσει εναντίον τού πιο άγριου και απάνθρωπου τύραννου και ότι θα ενώσει μαζί μας όλες του τις δυνάμεις, ώστε από την κατάπληξη στην οποία βρίσκεται ο αδίστακτος εχθρός από την αναπάντεχη και απρόσμενη ζημιά που έχει υποστεί ο τόσο ισχυρός του στόλος, να βρεθούμε στη θέση, με τη βοήθεια τού Θεού, να καταστείλουμε την έμφυτη αγριότητά του. Γράφτηκε στη Ρώμη, στον Άγιο Πέτρο κλπ., στις 24 Οκτωβρίου 1571, κατά το έκτο έτος τής παπικής μας θητείας».

(Dilectis filiis nobili viro Duci ac Dominio Venetiarum:… Legimus hilari sane laetoque animo litteras vestras quas nobis nudius tertius orator apud nos vester reddidit easque ipse prudenti ac diligenti admodum sermone est subsecutus. Primumque quod de tarn insignis tamque gloriosae victoriae adversus perfidissimos Turcas beneficio Deo Omnipotenti, a quo bona cuncta procedunt, maximas gracias (sicut omnes facere debemus) egeritis, vos in Domino summopere laudamus, deinde vobis ex toto corde totaque mente nostra incredibili erga vos nostri amoris abundantia sincere de eadem victoria gratulamur nobisque mirabiliter gaudemus! Et ut is qui manus suae potentia innumerabiles hostium exercitus fugare delereque potest, sicut iam inchoavit, felices ac secundos rerum populi sui progressus in dies magis fortunare et augere pro suaque ineffabili bonitate et misericordia id clementissime concedere dignetur, assiduis orationibus semper precabimur idemque tum a vobis tum a Christianis omnibus incessabili voce agendum esse censemus. Verum enimvero, filii, vobis exploratissimum esse volumus nos secundum Apostolum opportune importune instando, arguendo, obsecrando, increpando apud Christianos principes legatis, nuntiis, litterisque nostris (uti iam praeclare coepimus) nullo loco defuturos quin eos studiosissime moneamus, hortemur, oremus, et obtestemur ut sese nobiscum ceterisque confoederatis contra taeterrimum immanissimumque tyrannum coniungere non differant ut consociatis communibus omnium viribus, dum saevissimus hostis insperata inexpectataque tanta hac amissae potentissimae classis iactura consternatus iacet, innatam eius ferociam ac feritatem fortius et validius contundere atque reprimere Deo favente valeamus. Datum Romae apud Sanctum Petrum, etc., die XXIIII Octobris 1571, anno sexto).

[←66]

Πρβλ. Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλα 109 και εξής, τα οποία σημειώματα απευθύνονται (μεταξύ άλλων) στον Κόσιμο Α΄ Μέδικο και στον γιο τού Φραντσέσκο Μαρία, τον ένα μεγάλο δούκα και τον άλλο ηγεμόνα τής Τοσκάνης, στον Αλφόνσο Β΄ ντ’ Έστε, δούκα τής Φερράρας, στον Οττάβιο Φαρνέζε, δούκα τής Πάρμα και τής Πιατσέντζα, στον Γκουϊντομπάλντο Β΄ ντέλλα Ρόβερε, δούκα τού Ουρμπίνο, στον Γκουλιέλμο Γκονζάγκα, δούκα τής Μάντουα, στον Πιέτρο ντελ Μόντε, μεγάλο Μάγιστρο των Ιωαννιτών τής Μάλτας, όλα με ημερομηνία 23 Οκτωβρίου (1571), «σε επτά ηγεμόνες τής Ιταλίας, σημειώνοντας τη νίκη τού στόλου» (septem principibus Italie, significatio victoriae classis).

Παρόμοια σημειώματα με γενικά παρόμοια διατύπωση πήγαν προς τον Ανρί, δούκα τού Ανζού, τον Εμμανουέλ Φιλμπέρ, δούκα τής Σαβοΐας, τον βασιλιά Σεμπάστιαν τής Πορτογαλίας, τη γιαγιά του Αικατερίνη και τον θείο του καρδινάλιο Ανρί, τον Άλμπρεχτ, δούκα τής Βαυαρίας, τον κυβερνήτη τού Μιλάνου, τον βασιλικό υπαρχηγό στη Σικελία, τούς αρχιδούκες Φερδινάνδο και Κάρολο τής Αυστρίας, τον Σίγκισμουντ Αύγουστο, βασιλιά τής Πολωνίας και άλλους πολλούς, σε τέτοια έκταση, που ο προσδιορισμός των σωστών διευθύνσεων γινόταν κάπως πρόβλημα εκκλησιαστικής εθιμοτυπίας και διπλωματικού πρωτοκόλλου. Πρβλ. τη σημείωση ενός γραμματέα στο ίδιο, φύλλο 130: «Ηγεμόνες προς τούς οποίους μού φαίνεται ότι έχω καθήκον να γράψω» (Principi alli quali mi pare che si doveria scrivere), με καταλόγους «Εκκλησιαστικών» (Ecclesiastici) και «Κοσμικών» (Secolari).

Στις 17 Νοεμβρίου 1571 ο Πίος Ε’ ενημέρωνε τον βασιλιά τής Πορτογαλίας ότι είχε την πρόθεση να στείλει αντι-τουρκικές προτροπές «προς τούς βασιλείς τής Αιθιοπίας και τής Περσίας και προς άλλους ηγεμόνες σε εκείνες τις περιοχές» (Aethiopium ac Persarum regibus aliisque illarum partium principibus) [στο ίδιο, Reg. 20, φύλλο 204].

[←67]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 138, «από Ρώμη στις 24 Οκτωβρίου» (di Roma 24 Ottobre).

[←68]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 138-139.

[←69]

Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλο 103, «Προς τον αγαπημένο μας εν Χριστώ γιο Μαξιμιλιανό, επιφανή βασιλιά Ρωμαίων, Ουγγαρίας και Βοημίας, εκλεγμένο αυτοκράτορα» (charissimo in Christo filio nostro Maximiliano Romanorum, Hungariae, et Bohemiae regi iilustri in Imperatorem electo), έγγραφο με ημερομηνία 24 Οκτωβρίου 1571. Το κείμενο έχει δημοσιευτεί από τον W. E. Schwarz, Der Briefwechsel des Kaisers Maximilian II. mit Papst Pius V., Πάντερμπορν, 1889, αριθ. cxlv, σελ. 187-88, αλλά από το αντίγραφο τού σημειώματος που μάς παρέχει ο Schwarz, από Arch. Segr. Vaticano, Arm. XLIV, τομ. 19, φύλλο 400 λείπει το ακόλουθο απόσπασμα:

«Έτσι δεν θα υπάρχει περισσότερη καθυστέρηση, αλλά για πρώτη φορά θα χτυπήσουμε τον εχθρό. Τώρα ήρθε η ώρα να ανακτηθεί το πολύ όμορφο και πλούσιο βασίλειο τής Ουγγαρίας και να προστεθούν κι άλλα στην αυτοκρατορία σας!»

(Igitur cunctandum amplius non erit, sed primo quoque tempore in hostem irruendum. Nunc pulcherrimum et opulentissimum Ungarie regnum recuperandi tempus venit et alia imperio tuo adiciendi!)

Ο νούντσιος που αναφερόταν στο τέλος αυτού τού σημειώματος ήταν ο Ενετός Τζιοβάννι Ντελφίνο (Ζουάν Ντολφίν), επίσκοπος τού Τορτσέλλο από το 1563 μέχρι το 1579, οπότε μετατέθηκε στη Μπρέσσια. Πέθανε τον Μάιο τού 1584. Πρβλ. τη συγχαρητήρια επιστολή για τη Ναύπακτο, την οποία έστειλε ο αυτοκράτορας στον πάπα στις 26 Οκτωβρίου [Schwarz, ό. π., αριθ. cxlvi, σελ. 188-89].

[←70]: Sec. Brevia, Reg. 20. φύλλο 138, «προς τον αγαπημένο μας γιο ευγενή Ιωάννη τής Αυστρίας, αρχηγό και γενικό διοικητή όλου τού στόλου των συμμάχων Χριστιανών ηγεμόνων κλπ.» (dilecto filio nobili viro Joanni ab Austria, totius classis confederatorum principum Christianorum praefecto et capitaneo generali, etc.), έγγραφο με ημερομηνία 26 Οκτωβρίου 1571. Στις 29 τού μηνός ο Πίος έκανε έκκληση στον Δον Ζουάν να βοηθήσει τούς Ιωαννίτες, οι οποίοι είχαν υποστεί βαριές απώλειες στη Ναύπακτο, «…την, όπως ακούγεται, σοβαρή σφαγή την οποία [οι Ιωαννίτες ιππότες] υπέστησαν στις γαλέρες τους, στις γενναίες μάχες εναντίον των Τούρκων…» (… audita modo gravissima strage quam [milit es Hierosolymitani] in eorum triremibus contra Turcas fortissime dimicando acceperunt…) [στο ίδιο, φύλλο 149]. Παρόμοιες εκκλήσεις για λογαριασμό τού Τάγματος στάλθηκαν στον Μαρκ’ Αντόνιο Κολόννα, «δούκα τού Παλιάνο, αρχηγό και γενικό διοικητή τού εκκλησιαστικού μας στόλου» (dux Paliani, classis nostrae ecelesiasticae praefectus et capitaneus generalis) και προς τον Σεμπαστιάνο Βενιέρ, «επίτροπο τού Αγίου Μάρκου, αρχηγό και γενικό διοικητή τού στόλου τής επιφανούς Δημοκρατίας τής Βενετίας» (procurator Sancti Marci, classis inclytae Venetorum Reipublicae praefectus et capitaneus generalis) [φύλλο 150].

[←71]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 20-21 (42-43), «προς τον πρεσβευτή Τιέπολο στην Ισπανία» (all’ambassator Thiepolo in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 11 Οκτωβρίου 1571.

[←72]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 21 (43), «προς τον γενικό επιστάτη τής θάλασσας Μπαρμπαρίγκο» (al proveditor general da mar Barbarigo), έγγραφο με ημερομηνία 17 Οκτωβρίου και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 30-31 (52-53), έγγραφα με ημερομηνία 3 Νοεμβρίου 1571.

[←73]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 25 (47), «προς τον εξοχότατο άρχοντα Δον Ζουάν» (all’ illustrissimo Signor Don Giovanni), έγγραφο με ημερομηνία 22 Οκτωβρίου 1571.

[←74]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 26-29 (48-51) με ημερομηνία 29 Οκτωβρίου 1571. Η δήλωση ότι οι σκελετοί των γαλερών, κουπιά, πανιά και εξοπλισμοί αντικαθίσταντο «δύο, ακόμη και τρεις φορές πιο συχνά, απ’ ό, τι συνέβαινε σε άλλες εποχές» (il doppio et anco il triplo più di quello che si soleva ad altri tempi), είναι επαναλαμβανόμενη διατύπωση. Πρβλ. το έγγραφο τής αποστολής τού Τζάκομο Φοσκαρίνι ως ναυτικού γενικού διοικητή με ημερομηνία 23 Φεβρουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571), στο ίδιο, φύλλο 70 (92).

[←75]: Sen. Secreta, Reg. 78. φύλλα 24-25 (46-47), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 22 Οκτωβρίου 1571. Η Γερουσία ενέκρινε να στείλει την επιστολή στον Βενιέρ με ψήφους υπέρ (de literis) 161, κατά (de nοn) 5, λευκά (non sinceri) 4. Ο Φίλιππο Μπράγκαντιν είχε διοριστεί «γενικός επιστάτης στον Κόλπο» (proveditor general in Colfo) στις 30 Ιουλίου 1571 [στο ίδιο, Reg. 77, φύλλα 122-123 (143-144)].

[←76]: Charrière, Négociations, iii, 100-03.

[←77]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 140.

[←78]: Schwarz, Briefwechsel, αριθ. CXLVIΙ, σελ. 189-00. Πρβλ. στο ίδιο, αριθ. CXLVIV και Serrano, Correspondencia diplomática, iv, 538, σημείωση.

[←79]: Schwarz, Briefwechsel, αριθ. CXLΙX, σελ. 191-92.

[←80]: Στο ίδιο, αριθ. CL, σελ. 193: «Τώρα όμως από τούς συμμάχους θα πάρετε τουλάχιστον 20.000 πεζικό και 2.000 ιππείς» (… Nunc autem a foederatis accipies peditum ad minimum viginti millia, equitum duo millia).

[←81]: Στο ίδιο, αριθ. CLΙΙ, σελ. 196-97.

[←82]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 143- l44, «από Μεσσίνα στις 2 Νοεμβρίου 1571» (di Messina 2 Novembre 1571):

«Χτες, που ήταν η 1η τού μηνός, έφτασε εδώ ο γαληνότατος Δον Ζουάν τής Αυστρίας με δώδεκα γαλέρες και ξεμπαρκάρισε στην Πόρτα Ρεάλε, χωρίς να εισέλθει με άλλο τρόπο στην πόλη. Πήγε προς την εκκλησία τής Σαντα Μαρία ντι Γκιεζού, τόπο των μοναχών με τα τσόκαρα κοντά στα τείχη, όπου δόθηκαν ευχαριστίες στον Θεό για την επιτευχθείσα νίκη και με μεγάλη αφοσίωση και ταπεινότητα πήρε τα άχραντα μυστήρια και απέδειξε καλά ότι είναι πραγματικός ιππότης τού Χριστού …».

(Hieri che fu il primo di questo arrivò qua il serenissimo Don Giovanni d’austria con 12 galere, et sbarcò a Porta Reale senza entrare altrimente nella città. Se ne andò di lungo alla chiesa di Santa Maria di Giesù, luogo de’ frati zoccolanti vicino alla muraglia, dove rese gratie a Dio della recevuta vittoria, et con tanta devotione et humiltà prese il santissimo sacramento che ben si dimostrò esser vero cavallier di Christo…)

[←83]: Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλο 209, έγγραφο με ημερομηνία 2 Νοεμβρίου 1571.

[←84]: Πρβλ. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 141-142 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 457 και βλέπε πιο πάνω σε αυτό το κεφάλαιο, περιοχή σημ. 52-53. Όπως όμως έχουμε δει, ο Contarini, Historia, φύλλο 55 λέει ότι 3.846 (όχι 3.486) σκλάβοι πάρθηκαν στη Ναύπακτο.

[←85]: Charrière, iii, 194 και πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 37 (59), «προς τον πρεσβευτή στην Ισπανία» (all’ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 17 Νοεμβρίου 1571. Μια αναφορά ειδήσεων από τη Βενετία με ημερομηνία 12 Νοεμβρίου λέει ότι «αυτή η διανομή των λαφύρων έγινε με πολύ μεγάλη ομόνοια» (che questa divisione del bottino si era fatta con una Concordia grandissima) [Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 148-149], πράγμα που προφανώς δεν ίσχυε.

[←86]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 147^–148, «από Ρώμη στις 7 Νοεμβρίου» (di Roma 7 Novembre), η οποία επιστολή ειδήσεων παρέχει ανακριβή στοιχεία για τη διανομή των γαλερών, αλλά αναφέρει ότι χρήματα, κοσμήματα και ρούχα ανήκαν σε εκείνους που τα είχαν πάρει από τούς Τούρκους. Για τούς δύο γιους τού Αλή πασά και σαράντα περίπου άλλους σημαντικούς Τούρκους αιχμαλώτους, οι οποίοι είχαν οδηγηθεί στη Ρώμη, σημειώστε τη συνοπτική αλλά πολύτιμη μονογραφία τού M. Rosi, “Alcuni Documenti relativi alla liberazione dei principali prigionieri turchi presi a Lepanto”, Archivio della R. Società romana di storia patria, 1898, με παράρτημα τριαντατριών εγγράφων.

[←87]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 149, «από Βενετία στις 12 Νοεμβρίου» (di Venezia 12 Novembre).

[←88]: Στο ίδιο, φύλλο 164, «από Ρώμη στις 15 Δεκεμβρίου» (di Roma a di XV Dicembre).

[←89]: Sen. Secreta, Reg. 78. φύλλα 29-30 (51-52), με ημερομηνία 3 Νοεμβρίου 1371. Η Γερουσία μπορούσε να δει και φοβόταν αυτό που πιθανώς θα συνέβαινε, ότι ο στόλος τού Φιλίππου θα αποσυρόταν για διαχείμαση και δεν θα έκανε τίποτε μέχρι την άνοιξη τού 1572 [στο ίδιο, φύλλα 31 και εξής (53 και εξής)].

[←90]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 145.

[←91]: Στο ίδιο, φύλλο 151, «από Ρώμη στις 17 Νοεμβρίου» (di Roma 17 Novembre).

[←92]

Στο ίδιο, φύλλο 151, «από Ρώμη στις 8 Δεκεμβρίου» (di Roma di 8 Dicembre) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 153. Σε επιστολή προς τον Κάρολο Θ’, γραμμένη στη Ραγούσα στις 8 Ιανουαρίου 1572, ο Φρανσουά ντε Νοαίγ, ο επίσκοπος τού Νταξ, αρνιόταν ότι ο σουλτάνος Σελήμ είχε σπεύσει από την Αδριανούπολη (Εντίρνε) στην Ισταμπούλ μόλις είχε μάθει για την τουρκική ήττα στο Λεπάντο [Charrière, Négociations, iii, 241-42]. Για την τουρκική αντίδραση στα νέα σημειώστε M. Lesure, Lepante, la crise de l’empire ottoman (1972), σελ. 179 και εξής, 213 και εξής.

Ο ντε Νοαίγ είχε δίκιο. Ο Σελήμ δεν έσπευσε στην Ισταμπούλ μόλις έμαθε τα νέα τής Ναυπάκτου. Στις 30 Οκτωβρίου 1571 ο βαΐλος Μπάρμπαρο είχε συντάξει αναφορά προς τον δόγη και το Συμβούλιο των Δέκα για την τουρκική υποδοχή των νέων [Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλο 231]: Η νίκη ήταν μεγαλύτερη «από όποια άλλη έχει σημειωθεί στο παρελθόν» (che per il tempo passato sia mai successa). Ήταν θέλημα τού Θεού και ο Μπάρμπαρο έλπιζε ότι η Σινιορία θα ενεργούσε με σύνεση. Ο σουλτάνος Σελήμ βρισκόταν στην Αδριανούπολη, όπως είχε ήδη ενημερώσει ο Μπάρμπαρο τον δόγη [πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 223, επιστολή γραμμένη στο Πέρα στις 18 Σεπτεμβρίου] και στην Αδριανούπολη είχε πάρει ο σουλτάνος την αναπάντεχη είδηση,

«όπου η είδηση αυτή μεταφέρθηκε από άτομα που διέφυγαν από τον στόλο στον κόλπο τής Ναυπάκτου προς το Νεγκροπόντε και από εκεί εδώ δια θαλάσσης. Και για να γνωρίζει η Γαληνότητά σας το σύνολο αυτών που έχουν γίνει, δεν απομένει να σάς πώ ότι πολλοί από αυτούς που διέφυγαν διαβεβαιώνουν ότι χάθηκε ολόκληρος ο τουρκικός στόλος, πέρα από τέσσερις γαλέρες που σώθηκαν διαφεύγοντας με τον Ουλουτζαλή, καθώς και 27 που δεν ήσαν στη ναυμαχία, αλλά 15 είχαν πάει στη Ναύπακτο για να πάρουν γαλέτα και οι υπόλοιπες 12 να πάρουν άνδρες από τη Μεθώνη, ενώ ο ναυτικός διοικητής είναι νεκρός ή αιχμάλωτος και ο Πέρταου πασάς, όταν έσπασε η γαλέρα του, τραυματίστηκε και διέφυγε με φρεγάτα, αλλά όλοι οι άλλοι χάθηκαν, πράγμα για το οποίο προσεύχομαι στον Θεό να αποδειχθεί αλήθεια, όπως ασφαλώς ήδη εδώ και πολλές μέρες θα γνωρίζει η Γαληνότητά σας…».

(essendo ella (nova) portata da persone fuggite dell’armata per il Golfo di Lepanto a Negroponte, et di là a qui per mare. Et acciò che la Serenità vostra sappia la somma che qui si ha di questo fatto, non resterò di dirle che molti di costoro fuggiti affermano che tutta l’armata Turchescha è persa fuor che quatro galee che fuggendo si sono salvate con Uluzali, et 27 che non si trovorono alla battaglia, essendo 15 di esse andate a Lepanto per levar biscotti, et le altre 12 per gente a Modon, che il capitano del mare è morto o presso, et Pertau Bassà essendoli stata sfondrata la sua galea ferito se ne fuggì con una fregatta, ma che tutto il restante è perso, il che prego Dio che così sia conforme a quella verità che saldamente già molti giorni haverà havuto la Serenità vostra…)

[←93]

Relatione dell’Ucciali al Gran Turco della rotta della sua armata l’anno 1571 στο Cod. Barb. lat. 5367, φύλλο 108. Από το Πέρα στις 30 Νοεμβρίου 1571 ο βαΐλος Μπάρμπαρο ενημέρωνε τον δόγη:

«Όσον αφορά τις ναυτικές προβλέψεις, έγινε ναυτικός διοικητής ο Ουλουτζαλή, αν και γι’ αυτόν υπάρχει πάντοτε σταθερά η φωνή ότι σώζεται αυτός που προσπαθεί να ξεφύγει από την κατατρόπωση … ενώ ακόμη δεν ξέρω τι έχει απογίνει ο Περτάου, όπου κάποιοι πιστεύουν ότι ο Άρχοντας έδωσε εντολή να τον στραγγαλίσουν, ενώ άλλοι λένε ότι με την επιμονή τής σουλτάνας τού δόθηκε χάρη …» [Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 233-234].

(Quanto alle provisioni maritime, è stato creato capitano del mare Uluzali, del quale se ben qui si è sempre stabilita la voce ch’ egli fuggendo dalla rotta si sia salvato… sì come anco di Pertau io non so cosa certa, ragionandosi ben che ‘l Signore habbia mandato per strangolarlo, et altri dicono che ad instantia delle sultane gli sia stata fatta gratia…)

[←94]: Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 86, σελ. 138, επιστολή με ημερομηνία 14 Νοεμβρίου 1571.

[←95]

Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 153, «από Ρώμη στις 17 Σεπτεμβρίου» (di Roma di 17 Settembre):

«…Λένε ότι υπογράφτηκε διακήρυξη από τούς άρχοντες Οττάβιο Γκονζάγκα, Βιντσέντσο Βιτέλλι, Παγκάν Ντόρια και Δον Κάρλο ντ’ Άβαλος, υπέρ τού άρχοντα Αντρέα Ντόρια, σχετικά με την απομάκρυνσή του στη θάλασσα τη μέρα τής ναυμαχίας…».

(… Dicono che sia fuori un manifesto sottoscritto dalli Signori Ottavio Gonzaga, Vincenzo Vitelli, Pagan Doria, et Don Carlo d’avalos in favore del Signor Andrea Doria circa il slargarsi in mare il giorno della battaglia…)

[←96]

Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα (59-61), έγγραφο με ημερομηνία 17 Νοεμβρίου 1571. και πρβλ. Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 145, «από Βενετία στις 20 Νοεμβρίου» (Di Venetia li 20 Nοvembre):

«Την Κυριακή (18 Νοεμβρίου) αναχώρησε από εδώ ο επιφανής απεσταλμένος Τιέπολο για Ρώμη, ενώ λένε επίσης ότι σύντομα θα ξεκινήσει ο επιφανής άρχοντας Λεονάρντο Κονταρίνι, που πηγαίνει απεσταλμένος στον Δον Ζουάν στη Μεσσίνα. Λένε ότι οι μεγάλες γαλέρες βρίσκονται στην Ιστρία για στεγανοποίηση»,

(Dominica partì di qua il clarissimo orator Thieopolo per Roma, et presto dicono partirà ancora il clarissimo Signor Lunardo Contarini che va orator al Signor Don Giovanni a Messina. Dicono che le galere grosse verranno in Istria a conciarsi)

δηλαδή οι γαλεάσες που είχαν διασπάσει την τουρκική αρμάδα στη Ναύπακτο. Για τον Πάολο Τιέπολο, τον ειδικό απεσταλμένο τής Δημοκρατίας στη Ρώμη, βλέπε Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 37 (59), έγγραφο με ημερομηνία 17 Νοεμβρίου και Stella, Nunziature di Venezia, X. αριθ. 86, 88 και εξής, σελ. 137 και εξής.

[←97]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 39 (611, (66 J. και πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 97, σελ. 153.

[←98]: Πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 42 (64), 45 (67), 49 (71), 49-50 (71-72), 53 και εξής (75 και εξής).

[←99]: Στο ίδιο, Reg. 78, φύλλο 53 (75), έγγραφο με ημερομηνία 11 Ιανουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571).

[←100]: Στο ίδιο, Reg. 78, φύλλα 54-55 (76-77), έγγραφο με ημερομηνία 11 Ιανουαρίου 1572 και για την ανάγκη των Ενετών για σιτηρά, πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 58 (80), επιστολή τής 19^ης Ιανουαρίου πρς τον γραμματέα τής Δημοκρατίας Αλβίζε Μπουονρίτσο στη Νάπολη.

[←101]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλο 163, «από Ρώμη στις 12 Δεκεμβρίου» (di Roma di XII Dicembre) και πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 87, σελ. 139.

[←102]: Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 267-68, σελ. 554-59, ιδιαίτερα σελ. 554-55, επιστολές γραμμένες στη Ρώμη στις 12 Δεκεμβρίου 1571.

[←103]: Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 163-164, «από Ρώμη στις 15 Δεκεμβρίου» (di Roma a di XV Dicembre) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 165-166, 169.

[←104]: Για την αποστολή τού Σαλβιάτι στη γαλλική αυλή, τότε στη Μπλουά, βλέπε Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 381-82.

[←105]: Arch. di Stato di Modena, Canc. ducale, Cart. di principi esteri, Busta 1300/15, αριθ. 152-53, δύο αντίγραφα, και τα δύο πρωτότυπα.

[←106]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 48-49 (70-71), «προς τον κύριο Λεονάρντο Κονταρίνι, πρεσβευτή στον εξοχότατο άρχοντα Δον Ζουάν στη Μεσσίνα» (a Ser Lunardo Contarini ambassator all’ illustrissimo Signor Don Gio. d’Αustria a Μessina), έγγραφο με ημερομηνία 22 Δεκεμβρίου 1571.

[←107]

Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 51 (73), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 29 Δεκεμβρίου 1571 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 77 (99), επιστολή στις 29 Μαρτίου 1572 προς τον Τζάκομο Φοσκαρίνι, διάδοχο τού Βενιέρ ως ναυτικό γενικό διοικητή, όπου η τιμή ανέβαινε μέχρι και τα 25 δουκάτα για ένα Τούρκο σκλάβο:

«χρειάζεται σε εκείνα τα μέρη τής Ανατολικής Μεσογείου να πληρώσετε για κάθε Τούρκο, που παρουσιάζεται ως Τούρκος υπήκοος, ή Χριστιανό, ο οποίος θα μπορούσε να κάνει κακό στις υποθέσεις μας, που είναι αρτιμελής και καλός για τη γαλέρα, 25 δουκάτα και κάτω…».

(dobbiate in quelle parti di Levante pagar cadauno Turco che vi fusse appresentato over suddito Turchesco, seben Christiano, che havesse fatto danni alle cose nostre, et fusse atto et bon per galea dalli XXV ducati in giù…)

Για τούς Τούρκους σκλάβους στις ενετικές γαλεάσες σημειώστε την επιστολή προς τον Φραντσέσκο Ντουόντο, στο Sen. Mar, Reg. 40, φύλλα 140-141 (174-175), «προς τον διοικητή των μεγάλων γαλερών» (al capitanio delle galie grosse), έγγραφο με ημερομηνία 31 Ιανουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571). Όσο για το κόστος των σκλάβων, στις 23 Αυγούστου (1572) η τιμή ήταν πια και πάλι «από είκοσι δουκάτα και κάτω» (da ducati vinti in giù) [Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 124 (146) και σημειώστε Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 112, σελ. 174].

[←108]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 52 (74), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 5 Ιανουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571) και πρβλ. στο ίδιο την επιστολή τής ίδιας ημερομηνίας προς τον Δον Ζουάν τής Αυστρίας. Τέσσερις προσφορές για να εξοπλίσουν φούστες ήρθαν επίσης από τέσσερις Καντιώτες (από τον Χάνδακα) [Sen. Mar, Reg. 40, φύλλα 132-133 (166-167), έγγραφο με ημερομηνία 3 Ιανουαρίου 1572].

[←109]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 56-57 (78-79), «προς τον ναυτικό γενικό διοικητή» (al capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 19 Ιανουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571) και για την αποφαστικότητα τής Γερουσίας να διαθέσει εκατό γαλέρες στον ναυτικό εξοπλισμό τής συμμαχίας, πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 66 (88).

[←110]: Στο ίδιο, Reg. 78, φύλλα 57-58 (79-80).

[←111]: Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 279, 297, σελ. 585-86, 631-52, ιδιαίτερα σημειώστε Stirling-Maxwell, Don John of Austria, I, 472, Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 68, 96, 99, 113, 121, 125, σελ. 115-16, 151, 158, 175-76, 186, 192.

[←112]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 60-61 (82-83), έγγραφα με ημερομηνία 31 Ιανουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571).

[←113]: Πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 61 (83), «προς τον πρεσβευτή μας (Λεονάρντο Κονταρίνι) στον Δον Ζουάν» (all’ambassator (Leonardo Contarini) appresso Don Giovanni), έγγραφο με ημερομηνία 31 Ιανουαρίου.

[←114]: Στο ίδιο, Reg. 78, φύλλο 62 (84), από επιστολή τής 9^ης Φεβρουαρίου προς τον Σεμπαστιάνο Βενιέρ.

[←115]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 62 (84), «προς τον γενικό επιστάτη στη Δαλματία, που ορίστηκε ως ναυτικός γενικός διοικητής» (al proveditor general in Dalmatia designato capitanio general da mar), έγγραφο με ημερομηνία 5 Φεβρουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571). Για την εκλογή τού Φοσκαρίνι σημειώστε επίσης Sen. Mar, Reg. 40, φύλλο 144 (178) με ημερομηνία 5 Φεβρουαρίου και για εκείνη τού Αλβίζε Γκριμάνι στο ίδιο, Reg. 40, φύλλο 145 (179), έγγραφα επίσης με ημερομηνία 5 Φεβρουαρίου. Το έγγραφο τής αποστολής τού Γκριμάνι, με ημερομηνία 13 Φεβρουαρίου 1572, παρέχεται στο Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 64-66 (86-88) και εκείνο τού Φοσκαρίνι, με ημερομηνία 23 Φεβρουαρίου, υπάρχει στο ίδιο, φύλλα 68-71 (90-93).

[←116]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 69 (91).

[←117]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 62-63 (84-85), επιστολή τής 9^ης Φεβρουαρίου προς Βενιέρ, που αναφέρθηκε πιο πάνω, και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 76-77 (98-99), 79-80 (101-102), 82 (104).

[←118]: Sen. Mar, Reg. 40, φύλλα 147-148 (181-182), έγγραφο με ημερομηνία 9 Φεβρουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571) και πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 63 (85), ad finem, για τον εξοπλισμό των δέκα γαλερών. Στις 11 Ιουνίου 1577 ο Σεμπαστιάνο Βενιέρ θα εκλεγόταν δόγης τής Βενετίας ως διάδοχος τού Αλβίζε Μοτσενίγκο.

[←119]

Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 310, σελ. 656-59 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 316, σελ. 667-69. Paolo Tiepolo, «Seconda relazione di Roma, letta in Senato il 3 maggio 1576», στο Eugenio Alberi (επιμ.), Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά II, τομ. IV (1857), 233-34. Sereno, Commentari, βιβλίο iv, σελ. 266, ο οποίος είναι καλά πληροφορημένος, αλλά προφανώς δεν είχε δει το κείμενο τής διομολόγησης. Όσο για το πεζικό στο Κάπο ντ’ Οτράντο, ο Sereno σημειώνει ότι θα πληρώνονταν κανονικά, «για να σταθμεύουν στο Κάπο ντ’ Οτράντο και να μεταφέρονται με ταχύτητα όπου υπήρχε ανάγκη» (per farli stare al Capo d’ Otranto per traghettarli con prestezza ove il bisogno fosse).

Πρβλ. Serrano, La Liga de Lepanto, I (1918), 153-54. Τα Triboli ήσαν μικρά ξύλινα εμπόδια με καρφιά (chevaux-de-frise), για χρήση εναντίον επίθεσης ιππικού.

[←120]

Jos. Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, iii (Πέστη, 1828, ανατυπ. Γκρατς, 1963), 599-600, μεταφρ. J.-J. Hellert, Hist. de l’empire ottoman, vi (Παρίσι, 1836), 432-33 και πρβλ. Stirling-Maxwell, Don John of Austria, I, 468, A. C. Hess, «The Battle of Lepanto and its Place in Mediterranean History», Past and Present, LVII (Noε. 1972), 54. Bernard Lewis, The Muslim Discovery of Europe, Νέα Υόρκη και Λονδίνο, 1982, 43-44.

Στις 5 Ιανουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571), ο βαΐλος Μπάρμπαρο ανέφερε προς τον δόγη ότι οι Τούρκοι είχαν έτοιμες 45 γαλέρες στο νερό, 11 παλιές γαλέρες και 14 νέες στη στεριά, οκτώ στο ναυπηγείο (cantier), 11 έξω (fuori) και οκτώ φούστες, σύνολο 97 σκαφών (ο Barbaro τα υπολογίζει σε 96). Άλλες 102 γαλέρες λεγόταν ότι βρίσκονταν τότε υπό κατασκευή σε διάφορα μέρη στην Ανατολία και στην «Ελλάδα», όπου ο Μπάρμπαρο τοποθετεί τη Βάρνα [Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλο 244].

[←121]: Charrière, Négociations, iii, 250-52, επιστολή γραμμένη στην Ισταμπούλ στις 23 Μαρτίου 1572.

[←122]: Charrière, Négociations, iii, 261-62.

[←123]: Charrière, Négociations, iii, 269. Σύμφωνα με τον Sereno, Commentari, σελ. 270, ο Ουλούτζ-Αλή επέβλεπε την κατασκευή 130 γαλερών στην Ισταμπούλ, «από πράσινη ξυλεία και μικρής αντοχής» (benche di materia verde e di poca durata). Δεν έπρεπε να υπάρχει απόλυτη εμπιστοσύνη στον ντε Νοαίγ, για το οποίο βλέπε πιο κάτω σε αυτό το κεφάλαιο, περιοχή σημ. 173-174.

[←124]

Charrière, Négociations, ΙΙI, 271-73, 276. Αν και ο Ντιέγκο Γκουζμάν ντε Σίλβα, ο Ισπανός πρεσβευτής στη Βενετία, διαβεβαίωνε τον Χουάν ντε Θουνίγκα ότι η Σινιορία ήταν σταθερά προσκολλημένη στην Ιερά Συμμαχία, ο Θουνίγκα αμφέβαλλε για κάποιο διάστημα. Γύρω στα τέλη Μαρτίου (1572) ο Γκουζμάν ντε Σίλβα φαινόταν να αλλάζει γνώμη, όπως έγραφε ο Θουνίγκα στον Φίλιππο Β΄ στις 29 Μαρτίου:

«…Λέγονται πολλά στη Ρώμη, ότι οι Ενετοί προσπαθούν να κάνουν συμφωνία. … Αυτή τη βδομάδα νομίζω ότι [ο Γκουζμάν ντε Σίλβα] φοβάται και δίνει κάποια προσοχή σε αυτή τη φήμη και ότι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι οι Γάλλοι, αν είναι δυνατό, θα φροντίσουν γι’ αυτή τη συμφωνία…».

(Se ha dicho mucho por Roma que Venecianos tratan de acordio. … Esta semana me parece que va temiendo que dan alguna oreja a esta platica, y de que franceses procuran quanto es posible este acordio no ay ninguna duda…)

Και αν οι Τούρκοι άνοιγαν την πόρτα για την ειρήνη, οι Ενετοί θα έμπαιναν πιθανώς, λόγω τής σοβαρής αρρώστιας τού Πίου Ε’ [Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 339, σελ. 716-17].

[←125]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 70 (92), από το έγγραφο τής αποστολής τού Τζάκομο Φοσκαρίνι ως ναυτικού γενικού διοικητή, με ημερομηνία 23 Φεβρουαρίου 1572 (ενετική χρονολόγηση 1571) και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 81 (103), επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Φοσκαρίνι με ημερομηνία 17 Απριλίου 1572.

[←126]

Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλα 315-16 με αρχική αρίθμηση:

«…Λαμβάνοντας υπόψη την αμέτρητη δύναμη και το πλήθος τής τερατώδους τουρκικής ισχύος, η οποία δεν αγνοούμε ότι κάθε φορά προκαλεί οικτρούς κινδύνους και ταλαιπωρίες στους περισσότερους χριστιανούς, θεωρούμε ότι είναι πολύ κατάλληλο και πρόσφορο, αν μπορέσουν οι χριστιανοί να έχουν μεγαλύτερο αριθμό στρατιωτών και στρατιωτικού εξοπλισμού, για να αγωνιστούν εναντίον τής αύξησης τής εχθρικής αγριότητας. Είναι πιο εύκολο να ελπίζουμε ότι οι επιτυχίες μας, με τη βοήθεια τού Θεού, θα οδηγήσουν σε πιο ευτυχισμένες ημέρες και ότι το δύσκολο επιθυμητό αποτέλεσμα θα έρθει με μεγάλο φόβο και απώλειες.	(…Considerantes immanem Turcarum potentiam infinitamque multitudinem, qua potissimum res Christianorum omni tempore miserabiliter perculisse atque afflixisse non ignoramus, magnopere idoneum et opportunum esse censemus, si Christiani maiori quo fieri poterit militum numero bellicoque apparatu contra hostilem ferociam insurgere conabuntur, sic enim facilius sperandum est felicia nostra capta adiuvante Domino fore in dies feliciora atque optatum exitum gravi cum hostium formidine ac pernicie habitura.
Έτσι κηρύσσουμε σε όλους τούς πιστούς και καθέναν ξεχωριστά ευσεβέστατο και δικαιότατο πόλεμο, για την υπόθεση και τη δόξα τού Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού και τη σωτηρία τού χριστιανικού ονόματος, όπως όλοι βλέπετε ανοιχτά, τυπώνοντας αυτή την προειδοποίηση, απαίτηση και ενθάρρυνση, για να προειδοποιήσουμε, απαιτήσουμε και παροτρύνουμε με την παρούσα. Παρακαλούμε καθέναν να βοηθήσει είτε προσωπικά είτε με τις ικανότητές του σε αυτόν τον ιερότατο πόλεμο….	Itaque decrevimus omnes et singulos fideles ad piissimum iustissimumque bellum, ubi de Jesu Christi Domini et Salvatoris nostri causa et gloria Christianique nominis salute, sicut omnes aperte vident, inprimis agitur monere, requirere, et enixe hortari prout monemus, requirimus, et hortamur per praesentes ut unusquisque sanctissimum hoc bellum vel personis vel facultatibus adiuvare velit….
Επίσης σε εκείνους που δεν θα φτάσουν εκεί προσωπικά, αλλά με δικά τους μόνο έξοδα, σύμφωνα με τα μέσα και την κατάστασή τους, θα στείλουν κατάλληλους άνδρες, οι οποίοι θα βρίσκονται εκεί παραμένοντας δικοί μας στρατιώτες, όμοιοι με εκείνους που παραμένουν με έξοδα άλλων, όμως με τα δικά τους άτομα υφίστανται τούς κινδύνους και τούς κόπους τού πολέμου, και τέλος για εκείνους που από καλά πράγματα συμφώνησαν να βρίσκονται κοντά στον Θεό και για ευγεή σκοπό θα σκοτωθούν, γεμάτοι από όλες τις αμαρτίες τους, για τις οποίες με συντετριμμένη καρδιά και εμφάνιση εξομολογήθηκαν, όπως οι Ρωμαίοι ποντίφηκες, οι πριν από εμάς, στους σταυροφόρους που αναχωρούσαν για το ταξίδι στους Αγίους Τόπους, χορηγούμε σταθερά συγχώρεση και άφεση αμαρτιών, για να ξεκινήσουν την πορεία τους ικανοποιημένοι και ευλογημένοι. Επιπλέον, εκείνοι που θα ξεκινήσουν για αυτόν τον δίκαιο πόλεμο, από τη στιγμή που θα βγουν, μπαίνουν κάτω από την προστασία τού ευλογημένου Πέτρου και τη δική μας…. Γράφηκε στη Ρώμη, στον Άγιο Πέτρο, κλπ. στις 12 Μαρτίου 1572, κατά το έβδομο έτος».	(Necnon eis, qui non in personis propriis illuc accesserint, sed suis tantum expensis iuxta facultatem et qualitatem suam viros idoneos destinaverint donec milites nostri ibi fuerint commoraturos et illis similiter qui licet alienis expensis, propriis tamen personis, belli laborem et pericula sustinuerint, ac demum eis qui de bonis sibi a Deo collatis congruam ad id portionem benigne erogaverint, plenissimam et amplissimam omnium peccatorum suorum, de quibus corde contriti et ore confessi fuerint, et eandemmet quam Romani pontifices, praedecessores nostri, crucesignatis proficiscentibus ad subsidium Terrae Sanctae concedere solid fuerunt veniam, remissionem, et absolutionem tenore praesentium indulgemus et elargimur. Bona insuper proficiscentium ad bellum huiusmodi ex quo profecti fuerint sub beati Petri et nostra protectione suscipimus…. Datum Romae apud Sanctum Petrum, etc. die 12 Martis 1572, anno septimo).

[←127]

Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλα 320-21, με υπόμνημα εισηγμένο στο ίδιο από τούς Πάολο Τιέπολο και Τζιοβάννι Σοράντσο, τούς Ενετούς πρεσβευτές στη Ρώμη, για τη διαχείριση των κεφαλαίων:

«Παρακαλούμε την Αγιότητά σας, εμείς οι πρεσβευτές τής Βενετίας, να ευαρεστηθεί να γράψει σε όλους τούς μητροπολίτες στην Ιταλία να ζητήσουν χρήματα για το νοσοκομείο που πρέπει να μεγαλώσει στην Κέρκυρα, το οποίο πρέπει να εξυπηρετεί όλους τούς χριστιανικούς στόλους, φροντίζοντας να έρθουν τα χρήματα στα χέρια τού μητροπολίτη τους και να σταλούν ή στη Βενετία στον αιδεσιμότατο νούντσιο ή στον πατριάρχη ή εδώ στον κύριο ταμία, και εκείνα τού βασιλείου τής Νάπολης να έρθουν στο Οτράντο στα χέρια τού σεβασμιώτατου αρχιεπίσκοπου, με εντολή να σταλούν στον βαΐλο στην Κέρκυρα».

(Supplicamo la Santità vostra, noi ambasciatori di Venetia, che sia contenta far scriver a tutti li metropolitani in Italia che facciano cercar per l’ hospital che si deve ampliar a Corfu, il quale ha da servire per tutte le armate Christiane, facendo che li denari capitino in mano di loro metropolitani, et siano mandati o in Venetia al reverendissimo nuntio o al patriarca overo qui al signor thesorier, et quelli del regno di Napoli siano fatti capitar a Otranto in mano del reverendissimo arcivescovo con ordine che li mandi al bailo in Corfu.)

[←128]: Πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 85, 87, σελ. 136, 139.

[←129]: Sen. Secreta, Reg. 78. φύλλα 75-76 (97-98), «προς τον κύριο Λεονάρντο Κονταρίνι, ιππότη, πρεσβευτή στον εξοχότατο άρχοντα Δον Ζουάν» (a Ser Lunardo Contarini cav., ambassator presso all’ illustrissimo Signor Don Gioianni), έγγραφο με ημερομηνία 15 Μαρτίου 1572. Ο Ενετός εκπρόσωπος Πλάτσιντο Ραγκατσόνι παρέμεινε στη Μεσσίνα, για να κάνει ό,τι ήταν αναγκαίο. Ο Δον Ζουάν είχε πάει στο Παλέρμο.

[←130]: Sec. Brevia, Reg. 20, φύλλο 352, «προς αγαπημένο μας γιο ευγενή νεαρό άνδρα Μικέλε Μπονέλλι, γενικό διοικητή τού πεζικού όλου τού εκκλησιαστικού μας στόλου» (dilecto filio nobili adolescenti Michaeli Bonello omnium peditum classis nostrae ecclesiasticae capitaneo generali), έγγραφο με ημερομηνία 27 Απριλίου 1572. Για τον παπικό διορισμό και άλλου συγγενούς, τού Έρκολε Γκιζλιέρι, σε προφανώς προσοδοφόρο αξίωμα στη Μπολώνια, βλέπε στο ίδιο, φύλλο 354, σημείωμα με ημερομηνία 28 Απριλίου.

[←131]: Serrano, Correspondencia diplomática, iv, αριθ. 353, σελ. 731-732 και πρβλ. Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 36, φύλλο 127, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση: «την Πέμπτη 1η Μαΐου 1572, στη Ρώμη στον Άγιο Πέτρο περίπου στις 5 μ.μ. ο πάπας Πίος Ε’ αναχώρησε από αυτή τη ζωή» (Die Ι ovis prima Maii 1572 Romae apud Sanctum Petrum hora cirriter XX Pius Papa V ab hac luce migravit). Σημειώστε επίσης Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 613-15.

[←132]

Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 83-84 (105-106), «προς τον πρεσβευτή στην Ισπανία» (all’ambassator in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 7 Μαΐου 1572 και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 84-85 (106-107), επιστολές τής ίδιας ημερομηνίας προς τον Δον Ζουάν και τον Ενετό πρεσβευτή, ο οποίος φαίνεται ότι βρισκόταν ακόμη στη Μεσσίνα.

Για τις προσπάθειες τού Ιερού Κολλέγιου, «κυρίως για τις υποθέσεις αυτής τής Αγίας εκστρατείας εναντίον των Απίστων» (massime negli affari di questa santa spedizione contro gl’ Infedeli) βλέπε την επιστολή με ημερομηνία 6 Mαΐου από τούς καρδινάλιους Τζιοβάννι Μορόνε και Τζιρολάμο Σιμοντσέλλι προς τον Κόσιμο Α΄ Μέδικο, στο Guglielmotti, Storia della marina pontificia, VI, 292-95. Ο Δον Ζουάν τής Αυστρίας είχε τον Καθολικό στόλο σε τάξη στη Μεσσίνα, οι Ενετοί ήσαν έτοιμοι στην Κέρκυρα και η Αγία Έδρα περίμενε και χρειαζόταν επειγόντως τις γαλέρες τής Τοσκάνης.

[←133]: Πρβλ. Renzo U. Montini, Le Tombe dei Papi, Ρώμη, 1957. αριθ. 226, σελ. 332-37.

[←134]: Sereno, Commentari, σελ. 268-69 και πρβλ. Guglielmotti, Storia della marina pontificia, vi, 298-99.

[←135]: Sereno, Commentari, σελ. 270-71. Serrano, La Liga de Lepanto, I (1918), 203-7.

[←136]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 82 (104), «προς τον γενικό διοικητή Φοσκαρίνι» (al capitanio general Foscarini), έγγραφο με ημερομηνία 3 Μαΐου 1572 και πρβλ. την επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Venier, στο ίδιο, φύλλα 79^–80 (101-102 ) με ημερομηνία 12 Απριλίου.

[←137]: Ο Serrano, La Liga de Lepanto, Ι, 294-95 παρέχει το κείμενο τής επιστολής τού Φιλίππου Β΄ προς τον Δον Ζουάν, γραμμένης στη Μαδρίτη στις 17 Μαΐου 1572. Πρβλ. Fernandez Duro, Armada española, II, 170 και εξής, Pastor, Gesch d. Päpste, VIII (1923), 236-37 και βλέπε ιδιαίτερα την αναφορά τού Λεονάρντο Ντονάντο προς τον δόγη και τη Γερουσία, επίσης γραμμένη στη Μαδρίτη στις 17 Μαΐου, στο Brunetti και Vitale, La Corrispondenza da Madrid, ii (1963), αριθ. 167, σελ. 473-76 και σημειώστε, στο ίδιο, αριθ. 168 και εξής, 172 και εξής. Ο δούκας τής Σέσσα καθυστερούσε από αρρώστια στο Βαγιαδολίδ [αριθ. 175, σελ. 491].

[←138]: Serrano, La Liga de Lepanto, i, 296-97.

[←139]: Serrano, i, 298 και εξής.

[←140]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 96 (118), 105-111 (127-133), έγγραφα με ημερομηνία 12 Ιουνίου 5 και 7 Ιουλίου. 1572, το παρατιθέμενο απόσπασμα είναι από το φύλλο 106.

[←141]: Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 113-114 (135-136), «προς τον πρεσβευτή στον γαληνότατο Καθολικό βασιλιά» (all’ambassator appresso il serenissimo Re Catholico), έγγραφο με ημερομηνία 7 Ιουλίου 1572 και σημειώστε Brunetti και Vitale, La Corrispondenza da Madrid, ii, αριθ. 180 και εξής, σελ. 500 και εξής.

[←142]: Charrière, Négociations, iii, 363a.

[←143]

Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 111-113 (133-135), «προς τον πρεσβευτή στην Καθολική Μεγαλειότητα» (all’ambassator presso la Maestà Catholica). Η μακρά καθυστέρηση στη Μεσσίνα πολλαπλασίαζε τις δυσκολίες για τον παπικό και τον ενετικό στόλο

«…και αισθάνονται όλες οι πλευρές ότι ο εχθρικός στόλος έχει γίνει ήδη πολύ μεγάλος και ισχυρός, ώστε αν έχει την πρόθεση να περάσει τον αριθμό των 150 γαλερών, θα αποβεί σε βάρος των νησιών μας τής Τήνου και των Κυθήρων, που θα συνοδεύεται από καταστροφή και λεηλασία, παραμένοντας στο έλεος των εχθρών όλα τα άλλα νησιά και εδάφη μας, όλοι οι άνθρωποί μας σε απόλυτη απόγνωση, αντί τής σωτηρίας που περίμεναν φέτος ύστερα από μια τέτοια νίκη, θα βλέπουν επίσης να γίνεται ο Τούρκος πιο δυνατός, να επιβλέπει τούς τόπους του, να ξεθωριάζουν χωρίς διάθεση μπροστά στους υπηκόους του, να παίρνονται μακρυά οι δικοί μας, να καταπιέζουν τούς χριστιανούς που παραμένουν για να ξεσηκωθούν υπέρ τού δικού μας στόλου, μάς έχει κάνει τέτοια δουλειά, που μπορεί να φανταστεί κανείς πολύ μεγάλη, λαμβάνοντας υπόψη το κακό όχι για τη Δημοκρατία μας, αλλά για τη βλάβη και ατίμωση τού χριστιανικού ονόματος….».

(…et sentendo da ogni parte l’armata inimica fatta già molto grossa et potente che s’ intendeva passar il numero de 150 galee venir a danni dell’ isole nostre de Tine et di Cerigo, attender a rovinarle et depredarle, restar in preda dell’ inimici tutte l’altre isole et terre nostre, tutti i nostri populi in estrema disperatione in luogo del solevamento che aspettavano l’anno presente dopo una tanta vittoria, vedendo parimente farsì il Turco più gagliardo, presidiar i luoghi suoi, spengersi inanzi senza contrasto dar animo a suoi sudditi, levarlo a nostri, reprimere quei Christiani che stavano per solevarsi in favor delle nostre armate, ci ha apportato quel travaglio che si possa imaginar maggiore, considerato il maleficio non pur della Republica nostra ma il detrimento et ignominia del nome Christiano….)

[←144]: Brunetti και Vitale, La Corrispondenza da Madrid, ii, αριθ. 185, σελ. 508-13, επιστολή τού Ντονάντο προς τον δόγη και τη Γερουσία, με ημερομηνία 16 Ιουλίου 1572 και πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλο 125 (147), επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Δον Ζουάν με ημερομηνία 31 Αυγούστου (σε απάντηση επιστολής που είχε στείλει στον δόγη στις 22 Ιουλίου). Η Γερουσία είχε ακόμη κάθε ελπίδα ότι ο Δον Ζουάν βρισκόταν καθ’ οδόν «για να βρει την εχθρική αρμάδα και να την πολεμήσει και για να κάνει αυτές τις άλλες επιχειρήσεις, στις οποίες θα τον εμπνεύσει ο Κύριος ο Θεός…» (a ritrovar l’armata inimica per combatterla et per far quelle altre imprese che dal Signor Dio saranno inspirate…).

[←145]: Η επιστολή τού Φιλίππου Β΄ προς τον Δον Ζουάν, γραμμένη στη Μαδρίτη στις 4 Ιουλίου 1572, παρέχεται στο Serrano, La Liga de Lepanto, i, 363-70.

[←146]

Πρβλ. την περιγραφή τού εξομολογητή τού Δον Ζουάν, τού Φραγκισκανού Miguel Servia, Relación de los sucesos de la armada de la Santa Liga, στα Documentos inéditos, XI (1847, ανατυπ. 1964), 372, που λέει ότι ο Κολόννα έφυγε από τη Μεσσίνα στις 7 Ιουλίου με 12 παπικές, 18 ισπανικές και 26 ενετικές γαλέρες. O Sereno, Commentari, σελ. 276 επίσης χρονολογεί την αναχώρηση τού Κολόννα από τη Μεσσίνα στις 7 Ιουλίου και τού δίνει 54 γαλέρες, 13 παπικές, 23 ενετικές και «18 τού βασιλιά». O Camillo Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572», Archivio della R. Società romana di storia patria, XVI (1893), 399-412 δίνει τις 6 Ιουλίου ως ημερομηνία τού απόπλου τού Κολόννα από τη Μεσσίνα, με 13 παπικές, 19 ενετικές και 22 ισπανικές γαλέρες. Είναι αλήθεια ότι σε επιστολή του προς τον Γρηγόριο ΙΓ’ γραμμένη στη Μεσσίνα στις 3 Ιουλίου [στο ίδιο, σελ. 411-12] ο Κολόννα λέει ότι ο Δον Ζουάν «μας έχει δώσει 22 γαλέρες» με τον Ζιλ ντε Αντράντε ως διοικητή τους, αλλά δεν είναι σαφές αν έφυγε πραγματικά από τη Μεσσίνα με αυτό τον αριθμό ισπανικών γαλερών [πρβλ. στο ίδιο, σελ. 415]. Οι πηγές μάς παρέχουν ανόμοια στοιχεία κάθε είδους για την εκστρατεία τού 1572, ιδιαίτερα μικρές διαφορές στη χρονολόγηση των γεγονότων.

Πρβλ. Longo, «Successo della guerra», Arch. stor. italiano, παράρτημα στον τόμο IV (1847), αριθ. 17, σελ. 35 και εξής, Stirling-Maxwell, Don John of Austria, i, 481-82, ανακριβή όπως συχνά, Manfroni, Storia della marina italiana (1897), σελ. 511-12, Serrano, La Liga de Lepanto, ii (1919), 17-18. Οι Ισπανοί θεωρούσαν τον πόλεμο με τη Γαλλία ως πιθανότητα [Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572», σελ. 395 και εξής, 402], ενώ για την επιθυμία των Τούρκων να βάλουν τούς Γάλλους στον πόλεμο εναντίον τής Ισπανίας, σημειώστε Charrière, Négociations, iii, 287 και εξής, επιστολή τού Φρανσουά Ντε Νοαίγ προς τον Κάρολο Θ’, γραμμένη στην Ισταμπούλ στις 31 Ιουλίου 1572.

[←147]: Servia, στα Documentos inéditos, XI, 372 και πρβλ. Manfroni, «La lega cristiana nel 1572», Archivio della R. Società romana di storia patria, XVI (1893), 412-20.

[←148]: Πρβλ. Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572», Archivio della R. Società romana di storia patria, XVI, 417, 421, 422, 427-32, Servia, στα Documentos inéditos, XI, 372-73, Charrière, Négociations, iii, 294 και εξής, Sereno, Commentari, σελ. 279-80, 284-85, Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 21-32. Για την ικανότητα τού Κολόννα να θυμάται λάθος τις ημερομηνίες, πρβλ. πιο πάνω, Κεφάλαιο 22, σημείωση 25. Από τη Ζάκυνθο ο Κολόννα είχε στείλει τον Ματουρέν ντε Λεσκώ, πιο γνωστό ως «Ρομέγκας», με δύο ενετικές γαλέρες σε αποστολή ανίχνευσης. Ο τελευταίος επέστρεψε στις 4 Αυγούστου και ενώθηκε με τη χριστιανική αρμάδα στο νησί τού Τσιρίγο (Κύθηρα), αναφέροντας ότι ο Ουλούτζ-Αλή βρισκόταν στο λιμένιο οχυρό τής Μονεμβασίας [Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572», σελ. 430, 431]. Ο Sereno μάς παρέχει σχεδόν την ίδια πληροφορία.

[←149]: Servia, στα Documentos inéditos, XI, 373-75. Sereno, Commentari, σελ. 285-86. Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 35-40. Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572», σελ. 33 και εξής. Παρεμπιπτόντως ο Bart. Sereno διοικούσε γαλέρα στην εκστρατεία τού 1572.

[←150]: Servia, στα Documentos inéditos, XL, 376-77. Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 41-46.

[←151]: Servia, στα Documentos inéditos, XI, 377-78 και βλέπε Serrano, La Liga de Lepanto, ii, έγγραφο με αριθ. VIIΙ, σελ. 372-73, αγανακτισμένη επιστολή από τον Δον Ζουάν προς τον Κολόννα, γραμμένη στην Κέρκυρα στις 26 Αυγούστου 1572. Για την αυξανόμενη μνησικακία τού Δον Ζουάν απέναντι στον Κολόννα και για τη δυσαρέσκεια τού τελευταίου βλέπε Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572», σελ. 438-45. O Manfroni, ο οποίος πάντοτε υπερασπίζεται τον Κολόννα, απεικονίζει τη συμπεριφορά τού Δον Ζουάν ως μάλλον παιδαριώδη, ζητώντας (ανάμεσα σε άλλα πράγματα) από τούς Κολόννα και Φοσκαρίνι να επιστρέψουν σε όλη τη διαδρομή μέχρι την Κέρκυρα, παρά να συμφωνήσει να τούς συναντήσει στη Ζάκυνθο. Ο Serrano υπερασπίζεται πάντοτε τούς Ισπανούς.

[←152]: Πρβλ. Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 47-51, 59 και εξής.

[←153]: Servia, στα Documentos inéditos, XI, 378-82. Sereno, Commentari, σελ. 294-306. C. Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572», Archivio della R. Società romana di storia patria, XVI (1894), 23-38. Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 92 και εξής, 110 και εξής και πρβλ. Longo, «Successo della guerra», Archivio storico italiano, παράρτημα στον τόμο IV (1847), αριθ. 17, σελ. 41-42 και εξής. Ο Longo ήταν Ενετός δημοσιολόγος. Η εργασία του είναι αντι-ισπανική και γενικά μικρής αξίας.

[←154]: Servia, στα Documentos inéditos, XI, 382-88. Sereno, Commentari, βιβλία iv-v, σελ. 308-28. Manfroni, «La Lega cristiana nel 1572», Archivio della R. Società romana di storia patria, XVII (1894), 38-54, με επιλογές από επιστολές τού Κολόννα και πρβλ. Stirling-Maxwell, Don John of Austria, i, 484-501, ιδιαίτερα Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 110 και εξής, 128-50 και εξής και Braudel, La Méditerranée, ii (1966), 409-14.

[←155]: Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 147-48 και πρβλ. στο ίδιο, παραρτ. αριθ. xiii σελ. 381-83, επιστολή τού Δον Ζουάν προς Φίλιππο Β΄, γραμμένη στη Φόσσα ντι Σαν Τζιοβάννι στις 24 Οκτωβρίου 1572.

[←156]: Arch. Segr. Vaticano, Lettere di principi, τομ. XXIV, φύλλα 138-39 και πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 157, σελ. 250, επιστολή τού νούντσιου Τζιανναντόνιο Φακκινέττι προς τον καρδινάλιο Τολομέο Γκάλλι, υπουργό εξωτερικών τού Γρηγορίου ΙΓ’, γραμμένη στη Βενετία στις 26 Ιουλίου.

[←157]: Gaetano Cozzi, «Un Documento sulla crisi della ‘Sacra Lega’: Le Confidenze del Padre Francisco Toledo all’avogadore di comun Nicolò Barbarigo (ottobre 1572)», Archivio veneto, XCI (σειρά V, τομ. 67), 76-96, ιδιαίτερα σελ. 81 και εξής, 90, 95.

[←158]: Βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 21, σελ. 938 και για την εκλογή τού Ερρίκου Ανδεγαυού (Anjou) ως βασιλιά τής Πολωνίας, πρβλ. τις επιστολές τού βαΐλου Μπάρμπαρο από το Πέρα στις αρχές τού Ιουλίου 1573, στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη [Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 478-81, 486].

[←159]: Cod. Urb. lat. 1043, φύλλο 230, «από Βαρσοβία στις 4 Μαΐου 1573» (di Varsovia li 4 Maggio 1573). σημειώστε στο ίδιο, φύλλα 251 και εξής, 266 και πρβλ. Charrière, Négociations, iii, 303 και εξής, 342 και εξής.

[←160]: Πρβλ. K. M. Setton, «Lutheranism and the Turkish Peril», Balkan Studies, iii (Θεσσαλονίκη, 1962), 133-68 και Carl Göllner, «Die Türkenfrage im Spannungsfeld der Reformation», Südost-Forschungen, XXXIV (1975), 61-78.

[←161]: Πρβλ. Jacques Pannier, «Calvin et les Turcs», Revue historique, CLXXX (1937), 268-86.

[←162]: Βλέπε τη ζωηρή περιγραφή τού Filippe Erlanger, Le Massacre de la Saint-Barthélemy, Παρίσι και Μαγιέν, 1960, ιδιαίτερα σελ. 157 και εξής, 252 και εξής, μεταφρ. Patrick O’ Brian, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, 1962, σελ. 156 και εξής, 240 και εξής και για το υπόβαθρο των γεγονότων σημειώστε N. M. Sutherland, The Massacre of St. Bartholomew and the European Conflict, 1559-1572, Λονδίνο και Μπάζινγκστοκ, 1973.

[←163]: Πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 423-26. Ο ντε Νοαίγ είχε φτάσει στην Ισταμπούλ στις 13 Μαρτίου 1572 και έφυγε από την πόλη στις 20 Σεπτεμβρίου σύμφωνα με τον βαΐλο Μπάρμπαρο [Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 261, 330].

[←164]

Charrière, Négociations, iii, 312-17, ο οποίος παρέχει τα κείμενα τής επιστολής τού Ντε Νοαίγ στις 28 Νοεμβρίου προς τον Κάρολο Θ’, τής (χωρίς ημερομηνία) επιστολής του προς την Αικατερίνη των Μεδίκων και τής (χωρίς ημερομηνία) επιστολής τού Σελήμ Β΄ προς τον Κάρολο. Ο κύριος λόγος τής αναχώρησης τού Ντε Νοαίγ από την Ισταμπούλ, εσπευσμένης αναχώρησης, ήταν ο φόβος του για την απόφαση τού Καρόλου Θ’ «να αναλάβει την κατοχή τού Αλγεριού» για τον αδελφό του, τον Ερρίκο τού Ανζού. Ο Γάλλος ελπίζει ότι ο Σελήμ θα παραιτιόταν από το Αλγέρι, έτσι ώστε να μπορούσαν να το υπερασπιστούν εναντίον τής Ισπανίας.

Η τουρκική απάντηση ήταν ότι αν και ο σουλτάνος θα ήθελε να ικανοποιήσει τον Κάρολο και τον Ερρίκο, ο ίδιος δεν μπορούσε να παραιτηθεί από το Αλγέρι, όπως ακριβώς δεν μπορούσε να παραιτηθεί από την Ισταμπούλ. Τα δόγματα τού Ισλάμ το απαγόρευαν [Charrière, III, 293-94, 298-99, επιστολές τού Ντε Νοαίγ προς τον Κάρολο, γραμμένες στην Ισταμπούλ στις 8-14 Αυγούστου και στις 4 Σεπτεμβρίου 1572]. Η ανησυχία τού Ντε Νοαίγ για την «υπόθεση τού Αλγεριού» (l’affaire d’alger) πέρασε με τον θάνατο τού Σίγκισμουντ Αύγουστου και την πιθανή εκλογή τού Ερρίκου ως βασιλιά τής Πολωνίας [πρβλ. στο ίδιο, σελ. 345].

[←165]: Charrière, Négociations, iii, 355, 359, επιστολή τού Ντε Νοαίγ προς την Αικατερίνη των Μεδίκων, γραμμένη στην Ισταμπούλ στις 6 Μαρτίου 1573.

[←166]: Charrière, Négociations, iii, 361 και εξής, επιστολή τού Ντε Νοαίγ προς τον Κάρολο Θ’, γραμμένη στην Ισταμπούλ στις 8 Μαρτίου 1573 και σημειώστε Alberto Tenenti, «La Francia, Venezia e la Sacra Lega», στο C. Benzoni (επιμ.), Il Mediterraneo nella seconda met à del 500 alla luce di Lepanto, Φλωρεντία, 1974, ιδιαίτερα σελ. 405-7.

[←167]

Μπορεί να βρει κανείς βιαστικά γραμμένες περιλήψεις αποσπασμάτων των επιστολών τού Μαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο προς τον δόγη και το Συμβούλιο των Δέκα στα Estratti di lettere al Conseglio de X con la Zonta del bailo Barbaro in Costantinopoli, che concluse la famosa pace dopo la Guerra di Cipro, il tutto con la maggior fedeltà cavato dalla publica Segreta στη Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 410 (8711), 41 φύλλα, όπου ο τίτλος έχει ληφθεί από την επικεφαλίδα στο φύλλο 29. Όπως όμως αναφέρθηκε συχνά πιο πάνω, τα πλήρη κείμενα των επιστολών τού Μπάρμπαρο προς τον δόγη και το Συμβούλιο των Δέκα διασώζονται στη Marciana, MSS. It. VII, 390-91 (8872-73).

Ήταν στις 19 Σεπτεμβρίου 1572 όταν το Συμβούλιο των Δέκα κατεύθυνε τον Μπάρμπαρο να ρυθμίσει ειρήνη με τούς Τούρκους (σχεδόν στη μέση τής τρίτης εκστρατείας των Χριστιανών στην Ανατολική Μεσόγειο), για το οποίο βλέπε την επιστολή τού Μπάρμπαρο στις 13 Ιανουαρίου 1573 (ενετική χρονολόγηση 1572), που παρέχεται στη Marciana, MS. It. VII, 391 (8873), φύλλο 372 και πρβλ. τα Estratti di lettere al Conseglio de X, φύλλο 29. Μπορεί κανείς να ακολουθήσει στο κείμενο των επιστολών τού Μπάρμπαρο [MS. Ital. VII, 391 (8873), φύλλα 372-414 και σε μικρότερη έκταση στα Estratt i, φύλλα 29 και εξής] τις διαπραγματεύσεις του, κυρίως μέσω τού «ραββίνου» Σαλαμόν Ασκενάζι με τον Μεχμέτ Σόκολλι κατά τη διάρκεια τού Ιανουαρίου, τού Φεβρουαρίου και των αρχών Μαρτίου (1573). Ο επίσκοπος τού Νταξ είχε μάλιστα αναμιχθεί ο ίδιος στις διαπραγματεύσεις, πράγμα το οποίο αποδεχόταν πρόθυμα ο Μπάρμπαρο: «Εισάγοντας τον ίδιο Νταξ στη σύναψη, έτσι ώστε η συνθηκολόγηση να μπορεί να εισαγάγει την αρχή τού χριστιανικότατου βασιλιά» (introducendo lo stesso Aix (Dax) alla conclusione acciò nella capitolatione si possa inserir l’autorità del re Christianissimo) [στο ίδιο, φύλλο 37 και πρβλ. MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 395-396 και αλλού].

Αποτέλεσμα ήταν η «διαρκής ειρήνη» τού 1573, που κόστισε στη Βενετία 300.000 δουκάτα και ορισμένες εδαφικές παραχωρήσεις. Ο Μπάρμπαρο παρέχει τούς όρους τής ειρήνης [MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 414-417]. Σε όχι μικρότερη έκταση η ειρήνη ήταν αποτέλεσμα τής αποτελεσματικής μεσολάβησης τού Ασκενάζι μεταξύ Μεχμέτ Σόκολλι και Μπάρμπαρο. Στις 3 Απριλίου 1573 η Γερουσία διέταξε να ενημερωθεί ο Γρηγόριος ΙΓ’ για «τη σύναψη ειρήνης» (la conclusione della pace) [Estratti, φύλλα 39-40]. Θα ήταν δύσκολο να προσδιοριστεί πόσα είχε δαπανήσει η Βενετία στον πόλεμο, αλλά παρά τις επιστολές τού επισκόπου τού Νταξ φαίνεται να υπάρχει κάποια αλήθεια στη διαδεδομένη αναφορά, «ότι ο στόλος τού Τούρκου το επόμενο έτος θα είναι πιο ισχυρός από ποτέ, αποτελούμενος από 400 σκάφη» (che l’armata del Turco nell’anno venturo sarebbe più poderosa che mai, composta di 400 vele) [φύλλο 40] και ότι οι Ενετοί θα ήσαν ευτυχείς με την ειρήνη.

[←168]: Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 216, σελ. 377-79, επιστολή τού Φακκινέττι προς τον καρδινάλιο Γκάλλι, γραμμένη στη Βενετία στις 17 Ιανουαρίου 1573 και βλέπε στο ίδιο, αριθ. 217 και εξής.

[←169]: Πρβλ. Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 249-52, 257-58.

[←170]: Serrano, La Liga de Lepanto, ii, παραρτ. αριθ. xxii, σελ. 407-10 και πρβλ. Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 229, σελ. 405-6.

[←171]: Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 249 και σημειώστε στο ίδιο, σελ. 301 και εξής για τις ισπανικές αμφιβολίες για την ενετική αξιοπιστία.

[←172]: Serrano, ό. π. και πρβλ. Pastor, Hist. Popes, XIX, 331-33 και Gesch. d. Päpste, ix, 241-42.

[←173]: Η τουρκο-ενετική συνθήκη, με την επικύρωση τού Σελήμ Β΄ (στα ιταλικά), παρέχεται στο J. Dumont, Corps universel diplomatique, V-l (Άμστερνταμ και Χάγη, 1728), αριθ. ciii, σελ. 218-19, όπου ο κυπριακός φόρος υποτέλειας παρέχεται λανθασμένα ως 80.000 δουκάτα στη σελ. 218b, αλλά σωστά ως 8.000 στη σελ. 219a.

[←174]: Πρβλ. πιο πάνω, σημείωση 123.

[←175]: Charrière, Négociations, iii, 362, σημείωση. Για την ανακατασκευή τής τουρκικής αρμάδας μετά τη Ναύπακτο πρβλ. Robert Mantran, «L’ écho de la bataille de Lépante à Constantinople», στο G. Benzoni (επιμ.), Il Mediterraneo nella seconda metà del’ 500 alla luce di Lepanto, Φλωρεντία. 1974, ιδιαίτερα σελ. 250 και εξής.

[←176]

Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλο. Στις 6 Απριλίου 1573, «έχοντας συναφθεί ειρήνη μεταξύ τού γαληνότατου Άρχοντα Τούρκου και τής Σινιορίας μας» (essendosi conclusa la pace fra ‘l serenissimo Signor Turco et la Signoria nostra).

Ο Αντρέα Μπαντοέρ ονομάστηκε πρεσβευτής στην Πύλη, με το συνηθισμένο επίδομα «διακοσίων χρυσών δουκάτων τον μήνα για τις δαπάνες του, χωρίς υποχρέωση απόδοσης λογαριασμού» (per sue spese ducad dusento d’ oro al mese senza obligo di mostrarne conto) [στο ίδιο].

Την ίδια μέρα o δόγης και η Γερουσία έγραφαν στον Σελήμ Β΄ [στο ίδιο]:

«Από τις αξιότιμες επιστολές τής αυτοκρατορικής σας Μεγαλειότητας, μαθαίνουμε με ικανοποίηση τού πνεύματός μας για τη σύναψη τής ειρήνης, που υπογράφηκε ανάμεσα σε εσάς και τη Σινιορία μας μέσω τού αγαπημένου μας ευγενούς Μαρκ Αντόνιο Μπάρμπαρο, επιτρόπου, βαΐλου μας, εγκατεστημένου στην Υψηλή σας Πύλη, με τούς όρους και τούς τρόπους που περιλαμβάνονται σε αυτές τις επιστολές σας, έτσι ώστε με κάθε ειλικρίνεια επιβεβαιώνουμε ότι όπως οι περασμένες επιτυχίες υπήρξαν μεγάλη απογοήτευση, με τον ίδιο τρόπο αυτή η επανασυμφιλίωση και ειρήνη μάς έφερε ικανοποίηση.

(Dalle honoratissime lettere di vostra imperial Maestà habbiamo con satisfattione dell’animo nostro intesa la conclusione della pace firmata tra lei et la Signoria nostra col mezo del dilettissimo nobel nostro Marc’ Antonio Barbaro, procurator, bailo nostro residente alla sua Sublime Porta con le conditioni et modi in esse sue lettere contenuti, onde con ogni sincerità le affirmamo chè si come li successi passati ci sono stati di grande dispiacere, così questa reconciliatione et pace ci ha apportato contento.

Η ειρήνη αυτή, την οποία επιβεβαίωσε η αυτοκρατορική σας Μεγαλειότητα, θα τηρείται πλήρως από εμάς και από όλους τούς εκπροσώπους και αντιπροσώπους μας, με τόση ειλικρίνεια και καθαρότητα πνεύματος, με όση είμαστε βέβαιοι ότι θα τηρείται και από εσάς και από τούς εκπροσώπους και αντιπροσώπους τής αυτοκρατορικής σας Μεγαλειότητας. Στα σύνορα και αλλού θα τηρείται και θα εφαρμόζεται στο σύνολό της ομοίως από την πλευρά σας, ως αναζήτηση τής δικαιοσύνης και σύμφωνα με τη μεγάλη καλοσύνη σας, για τη διατήρηση τής αρχαίας φιλίας που είχαμε με τούς γαληνοτάτους προκατόχους σας, όπως πληρέστερα θα σάς εκθέσει δια ζώσης ένας πρέσβης μας [Μπαντοέρ], τον οποίο έχουμε ήδη εκλέξει και προορίσει για την αυτοκρατορική σας Μεγαλειότητα, τα έτη τής οποίας να είναι πολλά και ευτυχισμένα. +156, 4, 6».

La qual pace facemo certa vostra imperial Maestà che da noi et da tutti li ministri et rappresentanti nostri sarà interamente osservata et con quella sincerità et candidezza d’animo, colla quale ci rendiamo certi che dallei et dalli ministri et rappresentanti di vostra imperial Maestà alli confini et altrove sarà in ogni sua parte medesimamente osservata et eseguita come ricerca la giustitia, et conviene alla grande bontà sua per conservar l’antica amicitia che habbiamo havuta colli serenissimi suoi predecessori, sì come più a pieno le sarà esposto con la viva voce d’ uno nostro ambasciatore, quale habbiamo già eletto et destinato a vostra imperial Maestà, li anni della quale siano molti et felicissimi. +156, 4, 6.)

Παρόμοια επιστολή, επίσης με ημερομηνία 6 Απριλίου, στάλθηκε στον Μεχμέτ πασά, «πρώτο βεζύρη τού γαληνότατου Άρχοντα Τούρκου» (primo visir del serenissimo Signor Turco) [στο ίδιο], εκφράζοντας την ικανοποίηση τής Σινιορίας για την ανανέωση τής ειρήνης με την Πύλη,

«…ειρήνη η οποία, όπως μάς ενημέρωσε ο προαναφερθείς βαΐλος [Mαρκ’ Αντόνιο Μπάρμπαρο], ακολουθείται μέσω των έργων και τής μεγάλης εξουσίας τής εξοχότητάς σας, για τα οποία ευχαριστούμε πολύ για την καλή διάθεσή σας και για τη μεγάλη αγάπη, την οποία ανά πάσα στιγμή και ειδικά σε αυτή τη συνθήκη έχετε επιδείξει απέναντί μας…. +156, 4, 6».

(… la quale pace, sì come siamo avisati dal’ predetto bailo, è seguita mediante l’opera et la grande auttorità di vostra Magnificencia, per il che la ringratiamo grandemente della buona voluntà sua et della grand’affettione ch’ella in ogni tempo et specialmente in questo negocio ha demostrato verso di noi…. +156, 4, 6.)

Παρεμπιπτόντως ο ραββί Σάλαμον παρέμεινε χρήσιμος πληροφοριοδότης όσον αφορά τις τουρκικές υποθέσεις [σημειώστε, στο ίδιο, την επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Αλβίζε Γκριμάνι, τον Ενετό επόπτη (provveditore) στη Δαλματία, με ημερομηνία 2 Οκτωβρίου 1573, ενώ για τον Σάλαμον βλέπε την επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Αντόνιο Τιέπολο, τον διάδοχο τού Μπάρμπαρο ως βαΐλο στην Ισταμπούλ, με ημερομηνία 1 Σεπτεμβρίου 1574, καθώς και αλλού]. Ο Σάλαμον βρισκόταν στη Βενετία το καλοκαίρι τού 1574. Για το «ραββί», προφανώς τίτλο τιμής, πρβλ. επίσης Bibl. Nazionale Marciana, MS. It. VII, 410 (8711), φύλλα 30, 31-32, 33, 34, 35 και εξής και MS. It. VII, 391 (8873) passim, επιστολές τού Μπάρμπαρο, ο οποίος τον ονομάζει «il dottor Rabi Salamon Ascanazi» [π.χ., φύλλο 224^. και πρβλ. φύλλο 110: «Rabi Salamon medico»]. Σε μια περίπτωση, όταν είχε συναφθεί η ειρήνη, ο Σάλαμον συγκίνησε πολύ τον Μπάρμπαρο λέγοντάς του με συνασθηματικούς τόνους,

«ότι ολόκληρο το εβραϊκό έθνος αισθάνεται υποχρεωμένο σε αυτή την άριστη Δημοκρατία [Βενετία], γιατί πραγματικά σε κανένα μέρος τού κόσμου δεν αντιμετωπίστηκε καλύτερα…»

(che tutta la natione hebrea si sente obligatissima a quell’eccellentissima Republica, poichè veramente in niuna parte del mondo ella è stata meglio trattata…)

[στο ίδιο, φύλλο 439, επιστολή προς τον δόγη γραμμένη στο Πέρα στις 7 Μαΐου 1573].

[←177]: Αν και ο Πριούλι είχε εκλεγεί «πρεσβευτής μας στον γαληνότατο Καθολικό βασιλιά στη θέση τού αγαπημένου μας ευγενούς Λεονάρντο Ντονάντο» (ambassator nostrο al serenissimo Re Catholico in luogo del diletto nobile nostro Lunardo Donado) [η αποστολή του, με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1572, υπάρχει στο Sen. Secreta, Reg. 78, φύλλα 128-129 (150-151)], ο Ντονάντο δεν επέστρεψε σε ενετικό έδαφος μέχρι τον Νοέμβριο τού 1573 [Brunetti και Vitale, La Corrispondenza da Madrid, ii, αριθ. 289, σελ. 748, επιστολή τού Ντονάντο προς τον δόγη και Γερουσία, γραμμένη στην περιοχή τής Βερόνα στις 12 Νοεμβρίου 1573].

[←178]: Sen. Secreta, Reg. 79, φύλλα 14-15 (35-36), «προς τούς πρεσβευτές στην Ισπανία» (alli ambassatori in Spagna), έγγραφο με ημερομηνία 3 Απριλίου 1573, όπου η επιστολή στελνόταν στους Ντονάντο και Πριούλι ύστερα από ψηφοφορία στη Γερουσία με αποτέλεσμα υπέρ (de leteris) 153, κατά (de non) 3, λευκά (non sinceri) 18.

[←179]

Brunetti και Vitale, La Corrispondenza da Madrid, ii, αριθ. 262, σελ. 677-80, επιστολή των Ντονάντο (Ντόνα) και Πριούλι προς τον δόγη και τη Γερουσία, γραμμένη στη Μαδρίτη στις 17 Απριλίου 1573 και σημειώστε Serrano, La Liga de Lepanto, ΙΙ, 332-33 και παραρτ. αριθ. XXVΙΙ, σελ. 418-19.

Ο Φίλιππος αντιμετώπισε τα νέα τής λιποταξίας των Ενετών από τη συμμαχία πολύ πιο ήρεμα από τον Γρηγόριο ΙΓ’, ο οποίος έχασε εντελώς την ψυχραιμία του, όταν ο Πάολο Τιέπολο προπάθησε να δικαιολογήσει την ειρήνη με τούς Τούρκους [Serrano, στο ίδιο, ii, 285-90. Pastor, Gesch. d. Päpste, ix (1923), 242-43]. Σημειώστε ιδιαίτερα Stella, Nunziature di Venezia, X, αριθ. 247, σελ. 441-42, επιστολή τού καρδινάλιου Γκάλλι προς τον Φακκινέττι, γραμμένη στη Ρώμη στις 7 Απριλίου 1573 και βλέπε την περιγραφή τού ίδιου τού Τιέπολο, την οποία αργότερα διάβασε στη Γερουσία (στις 3 Μαΐου 1576), στο Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά II, τομ. IV (1857), 235 και εξής.

Σύμφωνα με τον Τιέπολο [στο ίδιο], o Γρηγόριος ΙΓ’, μαθαίνοντας για την ειρήνη,

«στράφηκε γεμάτος θυμό, σηκώθηκε από εκεί που καθόταν, άρχισε έξαλλος να με απομακρύνει από αυτόν…. Ακύρωσε την επιδότηση των 500.000 σκούδων που είχε χορηγήσει ο Πίος Ε’. Απομάκρυνε ό,τι είχε μπορέσει να συλλέξει από το υπόλοιπο τής επιδότησης και των προηγούμενων φόρων δεκάτης. Ανακάλεσε τη δωρεά των 100.000 σκούδων από τα έσοδα τού κλήρου, επιβάλλοντας την επιστροφή των χρημάτων που είχαν ήδη συγκεντρωθεί γι’ αυτόν το λογαριασμό…»

(s’ accese tutto d’ira, si levò di dove sedeva, si mise sulle furie e mi discacciò da lui…. Annullò il sussidio dei 500.000 scudi da Pio V concesso; levò che si potessero riscuoter i residui del sussidio e decime passate; rivocò il donativo dei 100.000 scudi dei beni del clero, con astringere che si restituissero i danari già per questo conto riscossi…).

Ο Γρηγόριος κατήγγειλε την ενετική κυβέρνηση σε επίσημη συνεδρίαση τού εκκλησιαστικού συμβουλίου στις 8 Απριλίου [Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 36, φύλλο 138]. Πρβλ. Longo, «Successo della guerra», Arch. stor. italiano, παραρτ. στον τόμο IV (1847), αριθ. 17, σελ. 51-52.

[←180]: Serrano, La Liga de Lepanto, ii, 285.

[←181]

Πρβλ. Cod. Urb. lat. 1043, φύλλο 238, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση, «από Βιέννη στις 22 Απριλίου» (di Vienna de 22 Aprile):

«Από άνθρωπο που ήρθε από την Κωνσταντινούπολη με μεγάλη επιμέλεια, εκτός από την ακριβή πληροφορία που έφερε με σαφήνεια για την ειρήνη μεταξύ των Ενετών αρχόντων και τού Τούρκου, γίνεται γνωστό ότι ο Τούρκος έχει σε διάταξη ετοιμότητας περισσότερες από 270 γαλέρες, από τις οποίες λίγα λείπουν για να μπορέσουν να βγουν, καθώς και ότι στη στεριά δεν αναφέρεται κάποια κίνηση. Αναφέρεται επίσης, γεγονός που έχει ελεγχθεί, ότι ο Σούφι έχει πεθάνει και ότι ο μεγαλύτερος γιος βρίσκεται σε ένοπλη εκστρατεία όχι εναντίον τού Τούρκου, αλλά εναντίον τού μικρότερου αδελφού του, που φαίνεται ότι έχει απομείνει κληρονόμος τού βασιλείου…»

(Per un homo venuto di Costantinopoli in molta diligenza oltra al raguaglio che s’ è havuto distintamente della pace tra i Signori Venetiani et il Turco s’ è inteso che ‘l Turco havea in ordine meglio che 270 galere alle quali poco mancava per poter uscire fuori, et che per terra non si parlava d’alcuno movimento. S’ intendeva parimente l’essersi verificato che ‘l Soffi sia morto, et che ‘l figlio maggiore sia in campagna armato non contra il Turco, ma si bene contra suo fratello minore, qual parea che fusse stato lasciato herede del regno…)

και πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 255, 258. Σημειώστε επίσης, φύλλο 265, «από Ραγούσα στις 17 Ιουνίου 1573» (di Ragusa li 17 di Giugno 1573):

«Από επιστολές από την Κωνσταντινούπολη στις 28 τού περασμένου μήνα (28 Mαΐου) γίνεται αντιληπτό ότι ο Πιαλή πασάς βγήκε με 140 γαλέρες, εκτός από εκείνες που αναλαμβάνουν συνήθως τη φρούρησή τους, οι οποίες πρέπει να είναι περίπου 15. Ο Αλή, δηλαδή ο Οκκιαλή, παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη με πενήντα αφοπλισμένες και προσπαθεί επιμελώς να τις εξοπλίσει, για να βγει στη συνέχεια και να ενωθεί με τις «άλλες…».

(Per lettere di Constantinopoli delli 28 del passato s’ è inteso che Piali Bassà è uscito fuori con 140 gallere oltre a quelle che sono ordinariamente alle loro guardie, che devono essere da 15 in circa. Ali, ch’ è Occhiali, è restato in Constantinopoli con cinquanta disarmate, et usava diligentia in armarle per uscir poi fuori per unirse con l’altre…)

Την 1^η Φεβρουαρίου 1573 (ενετική χρονολόγηση 1572), ο βαΐλος Μπάρμπαρο είχε αναφέρει στον δόγη ότι η τουρκική αρμάδα ήταν έτοιμη και επρόκειτο να αποπλεύσει με τον Πιαλή πασά. Ο τελυταίος είχε πει σε κάποιον, ο οποίος το είχε μεταφέρει στον Μπάρμπαρο, ότι αν και η δύναμη τού σουλτάνου ήταν τέτοια, που μπορούσε να εμφανίσει 500 γαλέρες, «ο Ουλούτζ-Αλή είχε όμως πει ότι τριακόσιες θα ήσαν αρκετές και θα υπήρχαν επίσης δεκαέξι γαλεάσες (maone) και σαράντα πλοία (navi), ενώ αυτή τη χρονιά οι δυνάμεις του δεν θα τρέπονταν σε φυγή (όπως το 1572)» [MS. It. VII, 391 (8873), φύλλο 378]. Στην πραγματικότητα, όταν η αρμάδα απέπλευσε από την Ισταμπούλ την 1^η Ιουνίου, την αποτελούσαν περίπου 155 γαλέρες, πέντε γαλεάσες (maone) και 25 ή 30 άλλα σκάφη [στο ίδιο, φύλλα 460-461].

[←182]

Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. ΙΙI, χωρίς αρίθμηση φύλλο, απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 6 Μαΐου 1573. H αποστολή τού Μπαντοέρ ως πρεσβευτή στον Άρχοντα Τούρκο έχει ημερομηνία 9 Ιουνίου (1573) και καταλαμβάνει έξι φύλλα στο προαναφερθέν μητρώο.

Για την επιθυμία να κάνουν ειδικά δώρα στον Σελήμ Β΄ και στον Μεχμέτ Σόκολλι, σημειώστε την πρόταση που έγινε στη Γερουσία στις 22 Mαΐου [στο ίδιο]:

«…ότι δηλαδή, σύμφωνα με την υπόμνηση τού προαναφερθέντος βαΐλου μας Μπάρμπαρο, θα είναι πολύ πιο εύκολη η απελευθέρωση εκείνων που είναι αιχμάλωτοι στη Λευκωσία, την Αμμόχωστο και σε άλλους τόπους, καθώς επίσης και για τα πλοία και σκάφη μας αυτού τού πολέμου»

(… acciò che secondo ‘l ricordo del predetto bailo nostro Barbaro sia tanto più facile la liberatione di quelli pregioni fatti in Nicosia et in Famagosta et in altri luoghi et anco sopra le nave et navilii nostri nella presente guerra)

[η δήλωση αυτή, παρά το γεγονός ότι στην πραγματικότητα διαγράφτηκε από το τελικό κείμενο τής απόφασης, απεικονίζει τον σκοπό τής Γερουσίας].

[←183]: Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλα]. H αποστολή τού Τιέπολο στην Ισταμπούλ ήταν γενικά ειρηνική. Τον διαδέχθηκε ως βαΐλος ο Τζιοβάννι Κορρέρ, τού οποίου η αποστολή, με ημερομηνία 16 Απριλίου 1575, γεμίζει έξι (χωρίς αρίθμηση) φύλλα [στo Deliberationi Constantinopoli, Reg. IV].

[←184]: Στο ίδιο, χωρίς αρίθμηση φύλλα, επιστολές τού δόγη και τής Γερουσίας με ημερομηνία 21 Νοεμβρίου 1573 και 24 Μαρτίου 1574 και αλλού.

[←185]

Πρβλ. Il vero ragguaglio della presa di Biserta, con l’ ultimo avviso del successo di Tunisi, et la sententia data contra al re Muley Hamida…, Ρώμη: Gli Heredi d’antonio Blado, stampatori camerali, 1573. Ο βαΐλος Μπάρμπαρο είχε πληροφορήσει τον δόγη σε επιστολή με ημερομηνία 2 Απριλίου 1570, ότι τα νέα τής κατάληψης τής Τύνιδας από τον Ουλούτζ-Αλή είχαν μόλις φτάσει στην Ισταμπούλ: «Αυτές τις ημέρες ήρθε εδώ γαλιότα από το Αλγέρι, σταλμένη από τον Ουλούτζ Αλή, τον μπεηλερμπέη αυτού τού τόπου, με νέα ότι είχε καταλάβει την Τύνιδα και είχε ανατρέψει τον βασιλιά της…» (Questi giorni gionse qui una galeotta venuta d’algier mandata da Uluzali, beglerbei di quel loco, con nova d’ haversi lui impatronito di Tunesi, et scacciato quel Rey…). [MS. It. VII, 390 (8872), φύλλα 351^–352. Πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 350 και MS. It. VII, 391 (8873), φύλλα 1-2, που επαναλαμβάνει την επιστολή τής 2ας Απριλίου].

Η κατοχή τής Τύνιδας ήταν σημαντική για τα σχέδια των Τούρκων για την ακτή τής Μπαρμπαριάς και όταν ο Δον Ζουάν κατέλαβε την πόλη, αποφάσισαν αμέσως να την ανακτήσουν και στη συνέχεια να κρατηθούν σε αυτήν.

[←186]: Nuoi Avisi venuti di Μessina, Napoli, e Roma, dove s’ intende l’ ordine che ha tenuto l’altezza di Don Giovanni per soccorrer la Goletta…, Μπολώνια, 1574, αναφορές από τη Ρώμη και τη Λα Γκολέττα με ημερομηνία 22 Αυγούστου 1574.

[←187]: Πρβλ. το άρθρο τού A. C. Hess, που αναφέρθηκε πιο πάνω (σημείωση 120), «The Battle of Lepanto and its Place in Mediterranean History», Past and Present, LVII (1972), 53-73 και για την πορτογαλική καταστροφή στο Αλκαζαρκιβίρ στις 4 Αυγούστου 1578 βλέπε Henry de Castries, Les Sources inédites de l’ histoire du Maroc de 1530 à 1845, σειρά I, μέρος 1, τομ. I (Παρίσι, 1905), αριθ. ci–cxiii, σελ. 381-677. Το Μαρόκο βρίσκεται μακρυά από την Ισταμπούλ και πρέπει να σημειωθεί ότι γλώσσα τής χώρας είναι η αραβική, όχι η τουρκική. Tο μαροκινό σουλτανάτο έτεινε πάντοτε προς οριμένη ανεξαρτησία από την Πύλη. Σημειώστε τα έγγραφα που σκιαγραφούν τις μαροκινές σχέσεις με την Αγγλία στο Letters from Barbary, 1576-1774, μεταφρ. J. F. P. Hopkins, Οxford University Press, 1982, αριθ. 1-20, σελ. 1-18, με ημερομηνίες από 1576 μέχρι 1669.

[←188]: Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Αντόνιο Τιέπολο με ημερομηνία 27 Μαΐου 1574.

[←189]: Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλα, έγγραφα με ημερομηνία 19 Ιουνίου και 14 Αυγούστου 1574, ενώ για την προταθείσα ανταλλαγή αιχμαλώτων σημειώστε επίσης την επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον βαΐλο Τιέπολο με ημερομηνία 28 Οκτωβρίου, καθώς και διάφορες άλλες επιστολές στο μητρώο.

[←190]: Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. IV, χωρίς αρίθμηση φύλλο, επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας (εν μέρει κρυπτογραφημένη) προς τον βαΐλο στην Ισταμπούλ με ημερομηνία 18 Μαρτίου 1575. Η πραγματοποίηση τής ανταλλαγής αιχμαλώτων πήρε μεγάλο διάστημα. Βλέπε το εγγραφο τής αποστολής που ανατέθηκε από το Κολλέγιο (με εξουσιοδότηση από τη Γερουσία) στον Ζουάν Κονταρίνι, «εκλεγμένο για την πραγματοποίηση τής ανταλλαγής των σκλάβων» (eletto al far il concambio d’i schiavi) [στο ίδιο, έγγραφο με ημερομηνία 9 Ιουλίου 1575 και σημειώστε άλλα σχετικά κείμενα σε αυτό το αρχείο]. Τούρκοι αιχμάλωτοι ανταλλάσσονταν από καιρό σε καιρό με χριστιανούς, «που βρίσκονται σκλάβοι στην Κωνσταντινούπολη σε αντίξοες συνθήκες αιχμαλωσίας» (che si ritrovano schiavi in Constantinopoli in durissima captività) [στο ίδιο, απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 25 Μαρτίου 1578]. Για τις διαπραγματεύσεις τις σχετικές με την απελευθέρωση σημαντικών Τούρκων αιχμαλώτων, οι οποίοι στάλθηκαν από τη Ρώμη στο Φέρμο (κοντά στην Αδριατική ακτή, νότια τής Αγκώνας) τον Μάρτιο τού 1575, βλέπε M. Rosi, Alcuni Documenti Relativi Alla Liberazione Dei Principali Prigionieri Turchi Presi a Lepanto, Ρώμη, 1898, παραρτ., έγγραφα vi και εξής, σελ. 58 και εξής. Η κατάλληλη συντήρηση των Τούρκων αιχμαλώτων αποτελούσε κατά κάποιο τρόπο οικονομικό πρόβλημα.

[←191]: J. Dumont, Corps universel diplomatique, V-l (1728), αριθ. cXXIII, σελ. 244-47.

[←192]

Dumont, Corps universel diplomatique, V-2 (Άμστερνταμ και Χάγη, 1728), αριθ. XLVΙΙΙ, σελ. 78-80. H συνθήκη επικυρώθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 1606 από τον αυτοκράτορα Ροδόλφο, ο οποίος κυβερνούσε τώρα ονομαστικά μόνο μέχρι τον θάνατό του το 1612 [πρβλ. στο ίδιο, αριθ. XLIV-XLV, σελ. 68-73]. Για τη σημασία τού πολέμου επί τής οθωμανικής κοινωνίας και των ενόπλων δυνάμεων τού σουλτάνου, σημειώστε το ενδιαφέρον άρθρο τού Halil Inalcik, «The Socio-Political Effects of the Diffusion of Firearms in the Middle East», στο V. J. Parry και M. E. Yapp (επιμ.), War, Technology and Society in the Middle East, Λονδίνο, 1975, σελ. 199-202 και πρβλ. Parry,«La Manierede combattre», στο ίδιο, σελ. 227 και εξής.

Για τις αυστρο-τουρκικές διαπραγματεύσεις από τις 24 Οκτωβρίου μέχρι τις 11 Νοεμβρίου στο «Ζιτβατόροκ», στην εκβολή τού μικρού ποταμού Ζίτβα (Zsitva), βλέπε το σημαντικό άρθρο τού G. Bayerle, «The Compromise at Zsitvatorok», Archivum Ottomanicum, vi (1980), 5-53. Η «συνθήκη» ή συμβιβασμός έπρεπε να διαρκέσει για είκοσι χρόνια, ο αυτοκράτορας έπρεπε να δίνει στον σουλτάνο 200.000 φλουριά σε μετρητά, ο ετήσιο φόρος υποτέλειας προς την Πύλη ακυρωνόταν για πάντα, ενώ και οι δύο ηγεμόνες θα αναγνώριζαν πια ο ένας τον άλλο ως «αυτοκράτορα». Παρά τα διάφορα κείμενα τής λεγόμενης συνθήκης και τις συνεχιζόμενες αξιώσεις των σουλτάνων για παγκόσμια κυριαρχία και διαιτησία, τουλάχιστον ο μακροχρόνιος πόλεμος οδηγήθηκε σε τέλος και οι Ούγγροι, στων οποίων τα εδάφη είχε γίνει ο πόλεμος, γλύτωσαν από περαιτέρω καταστροφή, τουλάχιστον για κάποιο διάστημα. Για την επικύρωση τού αυστριακού κειμένου από τον αυτοκράτορα Ρούντολφ, βλέπε Dumont, ο. π., V-2, αριθ. XLVIII, σελ. 79-80.

[←193]: Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. iii, χωρίς αρίθμηση φύλλα.

[←194]: Braudel, La Méditerranée, ii (1966), 437 και εξής, μεταφρ. Reynolds, ii (1973), 1150 και εξής και πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, ix (1923), 258-60. Bλέπε επίσης S. A. Skilliter, «The Hispano-Ottoman Armistice of 1581», στο C. E. Bosworth (επιμ.), Iran and Islam, in Memory of the Late Vladimir Minorsky, Εδιμβούργο, 1971, σελ. 491-515. Οι τέσσερις πρώτες τουρκο-ισπανικές εκεχειρίες έχουν ημερομηνίες 7 Φεβρουαρίου 1578, 21 Μαρτίου 1580, 4 Φεβρουαρίου 1581 (συμφωνήθηκε την 1^η Ιανουαρίου;) και Ιανουαρίου 1584. Ήσαν όλες για ένα χρόνο, εκτός από εκείνη τού 1581, που έπρεπε να ισχύει για τρία χρόνια.

[←195]

Πρβλ. Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. IV, χωρίς αρίθμηση φύλλο, επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον βαΐλο στην Ισταμπούλ, με ημερομηνία 25 Νοεμβρίου 1579:

«Μάθαμε από τις επιστολές σας στις 12 τού περασμένου μήνα, σίγουρα με δική μας λύπη, για το παράξενο περιστατικό που οδήγησε στον θάνατο τού υπέροχου Μεχμέτ, τού πρώτου πασά, τον οποίο διαδέχθηκε, με εκλογή που έγινε, ο γαληνότατος κύριος, ο υπέροχος Αχμέτ πασάς, ενώ πιστέυουμε ότι θα χαρεί η εξοχότητά του με το περιδέραιο που στέλνουμε και με τη μορφή που βλέπετε στο εσώκλειστο αντίγραφο…»,

(Havemo inteso dalle lettere vostre di 12 del passato certamente con dispiacer nostro il strano accidente seguito della morte del magnifico Mehemet, primo bassà, al qual essendo successo per elettion fatta da quel serenissimo Signore il magnifico Acmat Bassà, ne è parso di rallegrarsi con sua Magnificentia con le alligate che vi mandamo et nella forma che vederete per la occlusa copia…)

επιστολές τις οποίες ο βαΐλος έπρεπε να παραδώσει,

«συνοδευόμενες από εκείνο το είδος τής χειρονομίας που είναι κατάλληλο σε αντίστοιχες περιπτώσεις, ώστε να βεβαιωθεί αυτός ο υπέροχος πασάς για τη μεγάλη μας αγάπη προς το πρόσωπό του και για την εκτίμηση πορέφουμε προς την ευγενέστατη ποιότητά του…. + 151, 16, 10».

(accompagnandole con quella sorte di officio che è conveniente in simil occasione per far ben certo esso magnifico bassà della grande nostra affettione verso la sua persona et della stima che facemo delle nobilissime qualità sue….+151, 16, 10.)

Η Γερουσία έστειλε επίσης [στο ίδιο] κολακευτικές επιστολές στον Αχμέτ πασά, με ημερομηνία 21 Νοεμβρίου. Ο Νικκολό Μπαρμπαρίγκο, ο βαΐλος στην Ισταμπούλ προς τον οποίο απευθυνόταν η επιστολή τής Γερουσίας στις 25 Νοεμβρίου, είχε πεθάνει στις ή πριν τις 8 Νοεμβρίου [πρβλ. στο ίδιο, επιστολές τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Ενετό γραμματέα στην Πύλη, με ημερομηνίες 12 Δεκεμβρίου 1579 και 15 Φεβρουαρίου 1580 (ενετική χρονολόγηση 1579)].

[←196]: Πρβλ. Stephan Fischer-Galati, «Revolutionary Activity in the Balkans from Lepanto to Kuchuk Kainardji», Südost-Forschungen, XXI (1962), 194-213, ο οποίος εκ παραδρομής (lapsu calami) λανθασμένα συνδέει τον Μεχμέτ Σόκολλι με την τουρκική πολιορκία τής Βιέννης το 1683 [στο ίδιο, σελ. 206 και βλέπε ιδιαίτερα την εργασία τού Peter Bartl, Der Westbalkan zwischen spanischer Monarchie und osmanischem Reich, Βισμπάντεν, 1974, passim, που αναφέρεται πιο κάτω στη σημείωση 206]. Πρβλ. επίσης Angelo Tamborra, «Dopo Lepanto: Lo Spostamento della lotta antiturca sul fronte terrestre», στο Gino Benzoni, Il Mediterraneo nella seconda metà del’ 500 alla luce di Lepanto, ιδιαίτερα σελ. 379 και εξής.

[←197]: Πρβλ. Lucien-Louis Bellan, Chah Abbas I; sa vie, son histoire, Παρίσι, 1932, κεφάλαια vi-x. Η Πύλη αποδέχτηκε την ειρήνη τού Σαράμπ με τούς Πέρσες. Έχει ημερομηνία 26 Αυγούστου 1618 [στο ίδιο, σελ. 241].

[←198]: Tα άρθρα που προέρχονται από το βρεταννικό περιοδικό Past and Present (1952-62) [αναδημοσιευμένα στο Trevor Aston (επιμ.), Crisis in Europe, 1560-1660, Νέα Υόρκη, 1965], λένε πολλά για την παρακμή τής Ισπανίας, αλλά τίποτε απολύτως για την Οθωμανική αυτοκρατορία, μια από τις κυρίαρχες δυνάμεις στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια τής εξεταζομένης περιόδου. Για την παρακμή τής Βενετίας απέναντι στην Τουρκία σημειώστε F. Braudel, P. Jeannin, J. Meuvret και R. Romano στο Aspetti e cause della decadenza economica veneziana nel secolo XVII, Βενετία: Fondazione Cini, 1961, σελ. 36 και εξής και πρβλ. τις παρατηρήσεις τού Omer Lutfi Barkan στο ίδιο, σελ. 275 και εξής. Ο πόλεμος τής Κύπρου συνετέλεσε για κάποιο διάστημα σε μεγάλο πλεονέκτημα τής Ραγούσας, για το οποίο βλέπε Jorjo Tadić στο ίδιο, σελ. 250 και εξής.

[←199]: G. F. Abbott, Under the Turk in Constantinople, Λονδίνο, 1920, σελ. 281. Αν και προσωπικά επιθυμούσε την ειρήνη, ο Ισπανός υπουργός Ολιβάρες δεν εύρισκε εναλλακτική στον πόλεμο λύση.

[←200]: Έχω παραλείψει από αυτό το κεφάλαιο μεγάλο τμήμα με προφητείες για τον τουρκικό χαμό, τις οποίες μπορεί να δημοσιεύσω κάπου αλλού.

[←201]

Για το συναισθηματικό ξέσπασμα στη Βενετία, πρβλ. Publica Letitia della miracolosa vittoria ottenuta dalle armate Christiane contra quella del Turco…., που τυπώθηκε στη Βενετία στις 19 Οκτωβρίου, ακριβώς τη μέρα που έφτασαν τα νέα στη Βενετία και ανατυπώθηκε στη Μάντουα στις 25 Οκτωβρίου:

«…Στις 19 Οκτωβρίου η γαλέρα Τζουστινιάνα … έφερε τα νέα αυτής τής θαυμάσιας νίκης, για την οποία μπορούσες να δεις να συγκεντρώνεται με θόρυβο από όλους τούς δρόμους πολύ μεγάλος αριθμός ανθρώπων στον Άγιο Μάρκο, σε τέτοιο πλήθος, που δεν μπορούσες να πας από τον ένα τόπο στον άλλο, ενώ τόσο μεγάλος ήταν ο θόρυβος από τις φωνές, τούς κανονιοβολισμούς και τις καμπάνες, που δεν μπορούσε να ακουστεί ούτε λέξη από εκείνα που έλεγε κάποιος…» κλπ.

(…Alli 19 Ottobrio la galera Giustiniana… diede nova di questa maravigliosa vittoria, per la quale si vedeva tumultuosamente in tutte le strade concorer numero infinito di gente a San Marco in tanta quantitade che non si poteva dar luoco l’ uno a l’altro, et tale era il strepitto delle voci, dell’arteglierie, et delle campane che non si udiva a pena quel che alcuno dicesse…)

B λέπε επίσης E. H. Gombrich, «Celebrations in Venice of the Holy League and of the victory of Lepanto», στο Studies in Renaissance and Baroque Art presented to Anthony Blunt…, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, 1967, σελ. 62-68, ο οποίος νομίζει ότι «τα καλά νέα (έφτασαν) στη Βενετία στις 9 Οκτωβρίου, δύο μέρες μετά τη ναυμαχία» [στο ίδιο, σελ. 63a].

[←202]: Για τον θρίαμβο τού Κολόννα πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 597-99.

[←203]: Oratione di M Antonio Mureto, dottore et cittadino romano, recitata per ordine del Popolo Romano dopo ‘l ritorno in Roma de l’ illustrissimo et eccellentissimo Signor Marc’ Antonio Colonna, da la felicissima vittoria di mare contra Turchi, tradotta di latino in volgare, Ρώμη: Gli Heredi di Antonio Blado, stampatori camerali, 1572(;).

[←204]: Πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, VIII (ανατυπ. 1958), 606-10. Giulio Lorenzetti, Venice and Its Lagoon, Ρώμη, 1961, σελ. 259, 269, 270, 271. 280, 283, 308, και αλλού και για την Καπέλλα ντελ Ροζάριο σημειώστε στο ίδιο, σελ. 353. Anna Pallucchini, «Echi della battaglia di Lepanto nella pittura veneziana del 500», στο Benzoni (επιμ.), Il Mediterraneo nella seconda metà del’ 500 alla luce di Lepanto, σελ. 270-87, με αρκετές εικόνες. Πρβλ. τα άρθρα των Ζygmunt Abrahamowicz, Manlio Cortelazzo και Carlo Dionisotti στο ίδιο, σελ. 30-31, 121-26, 127 και εξής, ενώ για τα μετάλλια που κόπηκαν σε ανάμνηση τής Ναυπάκτου βλέπε το άρθρο τού Giovanni Gorini στο ίδιο, σελ. 153-62. Στις 7 Οκτωβρίου 1971, στην 400ή επέτειο τής ναυμαχίας, ο ιταλικός πολεμικός στόλος (Marina Militare Italiana) τοποθέτησε αναμνηστική πλάκα στο μικρό παλάτι (palazzo), που θεωρείται ότι ήταν το σπίτι τού Βενιέρ στο Κάμπο Σάντα Μαρία Φορμόζα.

[←205]: Senato, Deliberationi Constantinopoli, Reg. IV, χωρίς αρίθμηση φύλλο, επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Ενετό κόμη τού Τράου (Τρογκίρ) με ημερομηνία 19 Μαρτίου 1579: υπήρχε υποψία ότι ο αρχιδιάκονος τού Τράου είχε πάει στη Σένια «για να διενεργήσει πληρωμές εξ ονόματος τού πάπα σε ορισμένο αριθμό Ούσκοκ…» (per dar paga in nome del Pontefice a certo numero di Uscocchi… ).

[←206]: Dumont, Corps universel diplomatique, V-2, αριθ. XL- XLIII, σελ. 64-68, όπου το σημείωμα αφορισμού τής 17^ης Απριλίου 1606 αποκαλείται λανθασμένα βούλλα. Pastor, Hist. Popes, XXV, 111 και εξής και Gesch. d. Päpste, XII (1927), 82 και εξής. Για την αντι-τουρκική πολιτική τού Κλήμεντος Η’ (1592-1605), βλέπε Peter Bartl, Der Westbalkan zwischen spanischer Monarchie und osmanischem Reich. Zur Türkenkriegsproblematik an der Wende vom 16. sum 17. Jahrhundert, Βισμπάντεν, 1974, σελ. 43 και εξής, 81 και εξής, 99 και εξής.

[←207]: Pastor, Hist. Popes, XXV, 142 και Gesch. d. Päpste, XII (1927), 103. Ο Γρηγόριος ΙΓ’ είχε ορίσει ως μέρα τής γιορτής τής Σάντα Μαρία ντελ Ροζάριο την πρώτη Κυριακή τού Οκτωβρίου επειδή, το 1571, η 7^η ήταν η πρώτη Κυριακή τού μήνα, η μέρα κατά την οποία έγινε η ναυμαχία τής Ναυπάκτου.

[←208]: Πρβλ. Pastor, Hist. Popes, XXV, 170-83 και Gesch. d. Päpste, XII (1927), 122-31.

[←209]: Πρβλ. Wm. Miller, Essays on the Latin Orient, Καίμπριτζ, 1921, ανατυπ. Άμστερνταμ, 1964, σελ. 193-98, 383-85. R. C. Anderson, Naval Wars in the Levant, 1559-1853, Πρίνσετον, 1952, σελ. 121-84. Παρά την παράδοση τού Χάνδακα, η Βενετία διατηρούσε ακόμη τα τρία παράκτια οχυρά τής Γραμβούσας, τής Σούδας και τής Σπιναλόγκας.

[←210]: Πρβλ. Max Braubach, Prinz Eugen von Savoyen, 5 τόμοι, Μόναχο, 1963-65, i, 115 και εξής, εργασία η οποία δεν είναι μόνο βιογραφία τού Ευγένιου τής Σαβοΐας, αλλά διπλωματική και στρατιωτική ιστορία τής Ευρώπης από τα μέσα τής δεκαετίας τού 1680 μέχρι τα μέσα τής δεκαετίας τού 1730.

[←211]

Comte Léon de Laborde, Athènes aux XVe, XVIe, et XVIIe siècles, 2 τόμοι, Παρίσι, 1854, II, 158, 162 και πρβλ. Wm. Miller, «The Venetian Revival in Greece, 1684-1718», English Historical Review, XXXV (1920), 343 και εξής, ανατυπ. στο Essays on the Latin Orient (1921, ανατυπ. 1964), σελ. 407 και εξής. James M. Paton, The Venetians in Athens, 1687-1688, Καίμπριτζ, Mασσ., 1940, T. E. Mommsen, «The Venetians in Athens and the Destruction of the Parthenon in 1687», American Journal of Archaeology, XLV (1941), 544-56.

Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης θα βρει τα πρωτότυπα των επιστολών τού Φραντσέσκο Μοροζίνι (καθώς και αντίγραφα) από τις 20 Σεπτεμβρίου 1687 μέχρι τις 19 Μαΐου 1688 (με τη μεταγενέστερη εισαγωγή επιστολής γραμμένης στον Κόλπο τής Ναυπάκτου στις 26 Ιουλίου 1687), στο Arch. di Stato di Venezia, Senato, Provveditori da terra e da mar, Filza 1120: Armata, Capitano general, da 20 Settembre 1687 sin 19 Maggio 1688: Francesco Morosini, Cavaliere, Procurator. Εκτεταμένη συλλογή επιστολών τού Μοροζίνι, αντίγραφα φτιαγμένα σχεδόν όλα από το ίδιο χέρι, είναι επίσης προσπελάσιμη στο ίδιο, Filza 949: lettere del general da mar dall’arcipelago 1686 a 1688, με ημερομηνίες από 9 Σεπτεμβρίου 1686 μέχρι 19 Μαΐου 1688, όπου και οι δύο «φάκελλοι» (filze) τελειώνουν με αντίγραφα τής ίδιας επιστολής. Οι σελίδες είναι χωρίς αρίθμηση και στις δύο συλλογές.

Σε μακροσκελή επιστολή προς τον δόγη Μαρκ’ Αντόνιο Τζουστινιάν γραμμένη «στη γαλέρα, στο Πόρτο Λεόνε, στις 10 Οκτωβρίου 1687» (di galera, Porto Lion, 10 Ottobre, 1687), ο Μοροζίνι περιέγραφε την άφιξη τού ενετικού στόλου στον Πειραιά (alle rive d’atene in Porto Lion) το πρωί τής 21^ης Σεπτεμβρίου. Ο βομβαρδισμός τής Ακρόπολης άρχισε το πρωί στις 23 τού μηνός, «με δύο πυροβολαρχίες, η μία με έξι κανόνια και η άλλη με τέσσερα ολμοβόλα, για να τυραννήσουν τούς πολιορκημένους» (con due batterie, l’ una di sei pezzi di cannone e l’altra di quattro mortari da bombe a tormentar gl’assediati). Τελικά,

«τότε, με τη βολή βλημάτων με τα οποία ο έφορος, ο κόμης Σαν Φελίτσε [δηλαδή ο Αντόνιο Μουτόνι, που ήταν διοικητής των πυροβολητών], συνέχιζε να μαστιγώνει το εσωτερικό τού βάρβαρου τόπου, είχε την ικανοποίηση να δει, μεταξύ άλλων, την πτώση μιας τυχερής [!] βολής το βράδυ τής 26ης, που έβαλε φωτιά σε απόθεμα μεγάλης ποσότητας μπαρουτιού, ενώ η φλόγα δεν μπορούσε πια να σβήσει, κινούνταν αργά και επί δύο ολόκληρες ημέρες καταβρόχθιζε την περιοχή, προκαλώντας σημαντική ζημιά και άγρια δυστυχία»

(col getto poi delle bombe continuatosi a flagellar dal sopraintendente Conte S. Felice l’ interno del barbaro luogo, s’ hebbe il contento di vederne fra le altre a cader una la sera di 26 con fortunato colpo (!), mentre acceso un deposito di buona quantità di polvere, non potè più estinguersi la fiamma che andò serpendo e per due intieri giorni divorando l’ habitato coll’apportarle notabili danni e crucciose mestitie).

Πέντε μέρες αργότερα οι Τούρκοι είχαν υψώσει τη λευκή σημαία τής παράδοσης (bandiera bianca), τούς επιτράπηκε να κατέβουν στην πόλη και στις 5 Οκτωβρίου οι περισσότεροι από αυτούς στάλθηκαν με δικά τους έξοδα στη Σμύρνη με πλοία αγγλικά, γαλλικά και τής Ραγούσας:

«Έπεσε έτσι στη δύναμη τού σεβαστού κράτους τής Γαληνότητάς σας» (Caduta così in potere dell’augusto Dominio di Vostra Serenità), όπως έγραφε ο Μοροζίνι στον δόγη,

«ομοίως το φρούριο τής Αθήνας, τόσο ένδοξο και διάσημο, μαζί με τη διάσημη πόλη του μεγάλης περιμέτρου, η οποία, στολισμένη με εμφανή έργα και αρχαιότητες, απομεινάρια περίφημης και πασίγνωστης φήμης, αναπτύσσεται προς κάθε κατεύθυνση περισσότερο από τρία μίλια…»

(anco la fortezza tanto illustre e rinomata d’atene colla sua famosa città d’ampia circonferenza che, ornata di cospicue fabriche et antiche, vestigii di celebri et erudite memorie, gira tutta via più di tre miglia…)

[από την πρωτότυπη επιστολή που υπογράφεται από τον Μοροζίνι, στο ίδιο, Filza 1120, έγγραφο με αριθ. 125].

Πρβλ. Léon de Laborde, Documents inédits ou peu connus sur l’ histoire et les antiquités d’athènes…, Παρίσι, 1854, σελ. 170 και εξής, ο οποίος έχει δημοσιεύσει ελαττωματικό κείμενο από μεταγενέστερο αντίγραφο τής επιστολής (όχι εκείνο στη Filza 949), που νομίζει ότι έπρεπε να έχει ημερομηνία «πιθανώς 4 ή 5 Οκτωβρίου» (probablement du 4 au 5 octobre).

[←212]: Για τις περίπλοκες διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στην ειρήνη τού Κάρλοβιτς και για τούς όρους τής συνθήκης, «της πιο παράξενης απ’ όλες, με την Τουρκία κλεισμένη εδώ από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις» (der merkwürdigste aus allen bis hieher mit der Türkey von europäischen Mächten geschlossen), βλέπε Jos. Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, vi (Πέστη, 1830, ανατυπ. Γκρατς, 1963), 661-78 και για την τουρκο-ενετική συμφωνία στο ίδιο, ιδιαίτερα σελ. 666, 669-71, 672-73, 675-76, μεταφρ. J.-J. Hellert, Hist. de l’empire ottoman, XII (Παρίσι, 1838), 452-75 και για τη Βενετία στο ίδιο, ιδιαίτερα σελ. 458-59, 463-65, 467-68, 471-72. Για λεπτομερή περιγραφή, με πλούσια τεκμηρίωση τής βραχύβιας κατοχής τής Χίου από τη Γαληνοτάτη βλέπε Philip F. Argenti, The Occupation of Chios by the Venetians (1694), Οξφόρδη, 1935.

[←213]: Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, vi, 459 και εξής, 490-98, μεταφρ. Hellert, XII, 212 και εξής, 228-41, M. Braubach, Prinz Eugen von Savoyen, I (1963), 135-37, A. D. Alderson, The Structure of the Ottoman Dynasty, Οξφόρδη, 1956, ανατυπ. Ουέστπορτ, Κοννέκτικατ, 1982, σελ. 65-66.

[←214]: Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, vi, 507 και εξής, 515 και εξής, 543 και εξής, μεταφρ. Hellert, XII, 252 και εξής, 264 και εξής, 296 και εξής και για την πτώση τού Βελιγραδίου πρβλ. Braubach, Prinz Eugen von Savoyen, i, 143-44, ενώ για εκείνη τής Βούδα (Πέστης) σημειώστε Pastor, Gesch. d. Päpste, XIV-2 (1030), 826-29.

[←215]: Για περιπλοκές που είχαν σχέση με σύνορα και όρια, πρόσβαση σε νερό και μύλους, δικαιώματα ναυσιπλοΐας, ανταλλαγή αιχμαλώτων, εμπορικά και θρησκευτικά ζητήματα και τη φρούρηση τού Παναγίου Τάφου βλέπε Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, vi, 664-69, 673 και εξής, μεταφρ. Hellert, XII, 455-63, 468 και εξής. Για τη μάχη τής Ζέντα βλέπε ιδιαίτερα Braubach, Prinz Eugen von Savoyen, I. 254-61 και για την συνθήκη τού Κάρλοβιτς στο ίδιο, σελ. 269-70.

[←216]: Για τα σημειωμένα με το σημείο τού σταυρού (signum cruris, σταυροπηγιακά) μοναστήρια πρβλ. Τόμο I, σελ. 46-47.

[←217]: Dumont-Rousset, Supplement au Corps universel diplomatique, II-1 (Άμστερνταμ και Χάγη, 1739), αριθ. ccviii, σελ. 459-61 και II-2 (1739), αριθ. xxviii, σελ. 37-38, έγγραφα με ημερομηνίες 25 Ιουλίου-8 Αυγούστου 1700 και 14 Νοεμβρίου 1703.

[←218]: Στο ίδιο, 11-2, αριθ. lxi, lxx, σελ. 78-79, 89-90, έγγραφα με ημερομηνίες Απριλίου 1710 και Απριλίου 1712.

[←219]: Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, vii (Πέστη, 1831, ανατυπ. Γκρατς, 1963), 173-84, μεταφρ. Hellert, XIII (Παρίσι, 1839), 262-77.

[←220]

Πρβλ. σημείωση 222 πιο κάτω, ενώ για τη σταδιοδρομία τού Σούλενμπουργκ βλέπε το άρθρο τού Ρ. Zimmermann στο Allgemeine Deutsche Βiographie, xxxii (1891, ανατυπ. Βερολίνο, 1971), 667-74. Ο Σούλενμπουργκ γεννήθηκε στις 8 Αυγούστου 1661 στο Έμντεν (Emden) και πέθανε στη Βερόνα στις 14 Μαρτίου 1747. Δύο μεγάλοι τόμοι αντιγράφων των επιστολών του προς τον δόγη, σχετικές αποφάσεις τής Γερουσίας, σχέδια για τη στρατολόγηση στρατιωτών, στοιχεία σχετικά με την ανάπτυξη και την οργάνωση των δυνάμεων τής Δημοκρατίας στη στεριά και τη θάλασσα, απαιτήσεις σε πυροβολικό και πολεμοφόδια, αποθέματα προμηθειών, γαλέτα (biscotto) για τούς στρατιώτες και τροφή (foraggio) για τα άλογά τους, νοσοκομεία και καταλύματα για τη διαμονή των στρατιωτών (ospedali e quartieri per la conservatione de soldati), οικονομικά στοιχεία, οι απαιτούμενες οχυρώσεις στην Κέρκυρα, τη Δαλματία και αλλού, όλα αυτά και πολλά άλλα υπάρχουν στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη [Bibl. Nazionale Marciana, MSS. It. VII, 1210-11 (9026-27), η οποία περιέχει έγγραφα με ημερομηνίες από τις 3 Δεκεμβρίου 1715 μέχρι τις 30 Οκτωβρίου 1733. Παρεμπιπτόντως ο Σούλενμπουργκ κλείνει ένα υπόμνημα προς τον δόγη, γραμμένο στη Βενετία στις 26 Νοεμβρίου 1729, «με την παλιά αλλά σοφή συμβουλή: Αν θέλεις την ειρήνη, να προετοιμάζεσαι για πόλεμο» (con quello antico ma saggio consiglio: Chi desidera la pace, si prepari alla guerra) [στο ίδιο, τομ. II, φύλλο 6].

Ο Σούλενμπουργκ, το όνομα τού οποίου παρέχεται επίσης ως Ματτίας Γιόχαν, ήταν πολύ γνωστός κατά την εποχή του ως ένθερμος συλλέκτης ζωγραφικών έργων και προστάτης των καλλιτεχνών στη Βενετία. Οι καταγραφές τής σταδιοδρομίας του διασώζονται μερικώς στο Niedersachsisches Staatsarchiv τού Αννόβερου. Πρβλ. την έρευνα τής Alice Billion για τη συλλογή τού Σούλενμπουργκ [«From Schulenburg’s Gallery and Records», The Burlington Magazine, CXII, αριθ. 806 (Mάιος, 1970), 297-303] και τη συνοπτική σημείωση για τη σταδιοδρομία του από τον Antonio Morassi, «Un Ritratto del Maresciallo Schulenburg dipinto da Antonio Guardi», Arte veneta, vi (Βενετία, 1952), 88-91.

[←221]: Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, vii, 194 και εξής, 203-8, 212-15, 218-21, μεταφρ. Hellert, XIII, 292 και εξής, 306-14, 319-24, 328-32 και βλέπε Braubach, Prinz Eugen von Savoyen, iii (1964), 302-29, ιδιαίτερα σελ. 316 και εξής για τη μάχη τού Πετερβαρντάιν και την πτώση τού Τέμεσβαρ και σελ. 347-61 για την πολιορκία, τη μάχη και τη νίκη στο Βελιγράδι.

[←222]: Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, vii, 227-37 και για τα άρθρα τής συνθήκης τού Πασσάροβιτς που έχουν σχέση με τη Βενετία πρβλ. στο ίδιο, σελ. 231-33, 234, 235, μεταφρ. Hellert, XIII, 341-55 και σχετικά με τη Βενετία, σελ. 346-48, 350, 351-52 και πρβλ. Braubach, Prinz Eugen von Savoyen, iii, 370-77.