Σημειώσεις Κεφαλαίου 17

[←1]

Massarelli, Diarium septimum, στο Sebastian Merkle (επιμ.), Concilium Tridentinum, II (Φράιμπουργκ ιμ Μπράισγκαου, 1911), 354-37. Lodovico Bondoni de Branchi («Firmanus»), Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 518. Antonio Guido, De obitu Pauli IV et conclavi cum electione Pii IV, στο ίδιο, ii, 606-11, ο οποίος αρχίζει την περιγραφή του με τον θάνατο τού Παύλου Δ΄ στις 18 Αυγούστου (1559). Ο Massarelli δεν λέει σχεδόν τίποτε για το κογκλάβιο τού 1559, καταγράφοντας απλώς την εκλογή τού Τζιανάντζελο ντε Μέντιτσι ως Πίου Δ΄ στις 25-26 Δεκεμβρίου. Η περιγραφή τού κογκλάβιου από τον Firmanus, στο Merkle, ii, 518-31 είναι ιδιαίτερα πολύτιμη, λόγω τού γεγονότος ότι ως τελετάρχης ήταν αυτόπτης μάρτυρας ψηφοφοριών και γεγονότων. Ο Guido καταγόταν από τη Μάντουα ή από κάπου κοντά. Ήταν παρών κατά τη διάρκεια τουλάχιστον μέρους τού κογκλάβιου ως νομομαθής ή ως κογκλαβιστής τού Έρκολε Γκονζάγκα, τού καρδινάλιου τής Μάντουα [πρβλ. Merkle, ii, σελ. cxxxvi].

Η εκτεταμένη εργασία τού Οnofrio Panvinio, De varia Romani Pontificis creatione libri X (Cod. Monacenses 147-52), τής οποίας το δέκατο και τελευταίο βιβλίο (όπως έχουμε ήδη σημειώσει) περιγράφει τα κογκλάβια τού Ιούλιου Γ’, τού Μαρκέλλου Β΄, τού Παύλου Δ΄ και τού Πίου Δ΄ [Cod. Monacensis 152], είναι η πιο σημαντική πηγή [στο ίδιο, φύλλα 311^–385, 409^–427], δίνοντας όλες τις ψήφους από την πρώτη ψηφοφορία μέχρι την εξηκοστή όγδοη καθώς και περιγραφή τής εκλογής τού Πίου (είμαι ευγνώμων στον καθηγητή Hans Εberhard Mayer που μού έδωσε μικροφίλμ τού χειρογράφου). Αφού ταξίδεψε στη βόρεια Ιταλία και στη Γερμανία, ο Πανβίνιο επέστρεψε στη Ρώμη στις 12 Σεπτεμβρίου 1559. Ο καρδινάλιος Αλεσσάντρο Φαρνέζε δεν ήταν πρόθυμος να δεχτεί τον Πανβίνιο στο κογκλάβιο, «όταν όλοι [οι πατέρες] έλπιζαν ότι θα δημιουργηθεί πάπας» (quum illico omnes [patres] egressuros pontifice creato speraret). Ο Πανβίνιο παρέμεινε όμως στη Ρώμη για περισσότερο από τρεις μήνες και όταν πλησίαζαν τα Χριστούγεννα ο Φαρνέζε δέχτηκε τελικά τον Πανβίνιο στο κογκλάβιο (στις 24 Δεκεμβρίου),

«στο οποίο έμπαιναν κι άλλοι πολλοί θρησκευτικοί άνδρες, για να ακούσουν τις ιδιωτικές εξομολογήσεις των καρδιναλίων και κογκλαβιστών τη γιορτινή μέρα των Χριστουγέννων» [Merkle, ii, 577-78].

(quod multi religiosi viri tum introducebantur, qui privatas cardinalium et conclavistarum confessiones ob diei natalis celebritatem audirent)

Δηλαδή ο Πανβίνιο, που ήταν Αυγουστινιανός μοναχός, εισήλθε στο κογκλάβιο μαζί με άλλους θρησκευτικούς για να ακούει εξομολογήσεις τα Χριστούγεννα.

Για αυτές και άλλες πηγές, πρβλ. Pastor, Hist. Popes, xv, 1-2, σημείωση και παραρτ. αριθ. 1, σελ. 381-89 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 11-12 και παραρτ. αριθ. 1, σελ. 621-27. H πιο πολύτιμη ειασαγωγή στις πηγές παραμένουν τα «Prolegomena» τού Seb. Merkle στο Conc. Trident., II.

Το κογκλάβιο τoυ 1559 δεν απέτυχε να προσελκύσει την προσοχή των λογίων: Carlo Bromato (Bartolommeo Carrara), Storia di Paolo IV, 2 τόμοι, Ραβέννα, 1748-53, ii, βιβλίο XII, σελ. 582-87. George Duruy, Le Cardinal Carlo Carafa, Παρίσι, 1882, σελ. 308-14. Alphonse de Ruble, Le Traité de Cateau- Cambresis, Παρίσι, 1889, σελ. 101-17. Theodor Müller, Das Konklave Pius IV. (1559), Γκότα, 1889. Ricardo de Hinojosa, Felipe II y el conclave de 1559, Μαδρίτη, 1889. B. Sagmüller, Die Papstwahlbullen und Das Staatliche Recht Der Exklusive, Τύμπινγκεν, 1892, σελ. 43-84. René Ancel, «La disgrâce et le procès des Carafa: Conclave de 1559: Role du cardinal Carafa», Revue Benedictine, XXIV (1907), 503-9. Paul Herre, Papsttum und Papstwahl im Zeitalter Philipps II., Λειψία, 1907, ανατυπ. Άαλεν, 1973, σελ. 33-64, βασισμένο κυρίως στην εργασία τού Th. Müller. Romeo de Maio, Alfonso Carafa, Cardinale di Napoli (1540-1565), Πόλη Βατικανού, 1961, σελ. 79-87 και παραρτ. αριθ. 11-13, σελ. 213-15. Το βιβλίο τού De Maio είναι πολύ πολύτιμο αλλά με απρόσεκτη διόρθωση τυπογραφικών δοκιμίων.

[←2]

Franz Ehrle και Hermann Egger, Die Conclavepläne: Beiträge zu ihrer Entwicklungsgeschichte, Biblioteca Apost. Vaticana, 1933, σελ. 17. 30-31, με εικόνα αριθ. V.

[←3]

Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 338-39. Όπ ως αναφέρει ο Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 531, «Οι ημέρες τού κογκλάβιου, μαζί με την είσοδο και την έξοδο, υπολογίστηκαν σε 113 ημέρες» (Dies conclavis, cum ingressu et exitu, computati fuerunt 113 dies).

[←4]

O Panvinio, De creatione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 586, γραμμές 16-19, προσδιορίζει τούς επτά, οι οποίοι δεν ήρθαν ποτέ στη Ρώμη για το κογκλάβιο: τούς Γάλλους καρδινάλιους Κλωντ ντε Ζιβρύ, Αντουάν ντε Μωντόν, Σαρλ τής Λωρραίνης, Σαρλ ντε Μπουρμπόν και Οντέ ντε Σατιγιόν (ο οποίος θα ανακηρυσσόταν αιρετικός και θα έχανε όλα τα επιδόματα και τα αξιώματα τού επισκόπου και τού καρδιναλίου στις 31 Μαρτίου 1563), τον Ισπανό καρδινάλιο Φρανσίσκο ντε Μεντόζα υ Μπομπαντίγια και τον πρίγκηπα Ερρίκο, τον καρδινάλιο τής Πορτογαλίας. Πρβλ. Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, ii, 339, γραμμές 36-42 και βλέπε γενικά Theodor Müller, Das Konklave Pius IV. (1889), σελ. 67 και εξής, ο οποίος σημειώνει ότι από τούς σαρανταοκτώ καρδινάλιους που συμμετείχαν στο κογκλάβιο (τη μια ή την άλλη στιγμή) δύο ήσαν Γερμανοί, δύο Ισπανοί, επτά Γάλλοι και τριανταεπτά Ιταλοί, όπου από την τελευταία αυτή ομάδα δεκατέσσερις ήσαν από τη Ρώμη και τα παπικά κράτη, έξι από τη Νάπολη και τη Σικελία, τέσσερις από την Τοσκάνη, τρεις από το Μιλάνο, ανά δύο από τη Βενετία, τη Γένουα και τη Φερράρα και ανά ένας από τη Μάντουα, το Πεδεμόντιο, το Ουρμπίνο και την Πιατσέντσα.

Γόνοι οικογενειών ηγεμόνων και γιοι φτωχών πατέρων, οι καρδινάλιοι που συγκροτούσαν το κογκλάβιο τoυ 1559 ήσαν πολύ πιο ετερόκλητο πλήθος απ’ ό,τι συνήθως, κυρίως λόγω των προαγωγών τού Παύλου Δ΄. Ο Ζαν Μπερτράν, καρδινάλιος αρχιεπίσκοπος τού Sens, ήταν ογδόντα ετών. Ο μικρανηψιός τού Παύλου Δ΄, ο Αλφόνσο Καράφα, καρδινάλιος τής Νάπολης, ήταν δεκαεννέα. Από τούς καρδινάλιους στο κογκλάβιο δεκατρείς είχαν προαχθεί από τον εκλιπόντα πάπα. Ως συνήθως, είχαν κρατηθεί κελλιά για μερικούς από τούς απόντες καρδινάλιους. Η περιοχή προς τα δεξιά στη Σιξτίνα, βλέποντας προς το ιερό, είχε αφεθεί άδεια για το άνοιγμα τής πόρτας (locus vacuus propter portam sacristiae). Το κελλί τού Κάρλο Καράφα (αριθ. 53) βρισκόταν αμέσως αριστερά τού ιερού στη Σιξτίνα, ενώ ο Τζιαννάντζελο ντε Μέντιτσι καταλάμβανε το διπλανό κελλί (αριθ. 52).

[←5]

Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 340. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 526-27.

[←6]

Cod. lat. Monacensis 152, φύλλα 320-385, αναφερόμενο από Merkle, Conc. Trident., ii, σελ. cxxxiii και βλέπε Pastor, Hist. Popes, xv, 381-89 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 621-27.

[←7]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 519. Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1559, αριθ. 37 και πρβλ. R. de Hinojosa, Felipe II y el conclave de 1559 (1889), σελ. 40 και εξής, ο οποίος αναφέρει ανακριβώς ότι όταν άνοιξε το κογκλάβιο στις 5 Σεπτεμβρίου, υπήρχαν διαθέσιμοι σαραντατέσσερις καρδινάλιοι για την εκλογή.

[←8]

Panvinio, De creatione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 579-80. Οι πηγές διαφωνούν όταν επιδιώκουν να προσδιορίσουν τούς Ιταλούς οπαδούς τής γαλλικής ή τής ισπανικής παράταξης. Οι αριθμοί των ψήφων που έπαιρνε ο ένας υποψήφιος ή ο άλλος στη μια ψηφοφορία μετά την άλλη συχνά διαφέρουν, ακόμη και όταν αναφέρονται από άτομα παρόντα στο κογκλάβιο.

[←9]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 519-20: «… και εξαφανίστηκε ο ποντίφηκας» (… et evanuit pontifex) και πρβλ. Antonio Guido, De electione Pii IV, στο ίδιο, ii, 612-13, ο οποίος περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο ο ντε λα Κουέβα σχεδόν εκλέχτηκε πάπας από λάθος.

[←10]

Ribier, Lettres et mémoires d’Estat, II, 832-34, επιστολές των ντ’ Έστε και Γκυζ προς τον Φραγκίσκο Β΄ και τού Γκυζ προς τον καρδινάλιο Σαρλ τής Λωρραίνης και τον δούκα Φρανσουά, με ημερομηνία 27 Σεπτεμβρίου 1559. Guido, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 613, ο οποίος εξηγεί ότι η φημολογούμενη προθυμία τού Καράφα να ψηφίσει τον Τουρνόν (πράγμα που δεν είχε πρόθεση να κάνει) είχε τρομοκρατήσει εκείνους οι οποίοι είχαν διαβεβαιώσει τον Τουρνόν για τις ψήφους τους, ώστε να μην τού τις δώσουν, γιατί παρά τις λεγόμενες υποσχέσεις τους δεν ήθελαν για πάπα τον Γάλλο καρδινάλιο.

[←11]

Μάλιστα ο Αλφόνσο Καράφα έγραφε ότι

«αυτοί [οι υποστηρικτές τού Γκονζάγκα] δεν θα είναι σε θέση να ενώσουν μαζί σε αυτή την εκλογή περισσότερες από 20 ψήφους, ενώ οι δικές μας θα είναι 26…» [παραπομπή πιο κάτω],

(eglino non poterno unire insieme a questa elettion più di XX voti et li nostri furno XXVI…)

που ήταν περίεργος τρόπος να το θέσει, δεδομένου ότι δεν γινόταν ψηφοφορία σε «δια λατρείας» (in adoratio) ανακήρυξη, αν και όντως ακολουθούσε ψηφοφορία ύστερα από την αποδοχή πάπα δια βοής, προκειμένου να παραμένει σωστή η καταγραφή και να αποτρέπονται τυχόν προβλήματα, ιδιαίτερα ένα αντιληπτό σχίσμα.

Ο Ισπανός πρεσβευτής Φρανσίσκο ντε Βάργκας τοποθετεί επίσης σαρανταέξι καρδινάλιους στο κογκλάβιο στις 25 Σεπτεμβρίου, αλλά παρέχει εικοσιδύο «ψήφους» υπέρ τής δια «λατρείας» (adoratio) ανακήρυξης τού Γκονζάγκα [Döllinger, Beiträge zur politischen, kirchlichen und Culturgeschichte, i, αριθ. 70, σελ. 265, για την οποία εργασία βλέπε πιο κάτω, σημείωση 18].

[←12]

Η επιστολή τού Αλφόνσο Καράφα στις 11 Οκτωβρίου (1559) προς τον μαρκήσιο Αντόνιο ντι Μοντεμπέλλο υπάρχει στο Arch. di Stato di Mantova, Βusta 1931 και έχει δημοσιευτεί από τον Romeo de Maio, Alfonso Carafa, Cardinale di Napoli (1961), παραρτ. αριθ. 12, σελ. 213-14. Ο πατέρας τού Αλφόνσο, ο Αντόνιο ντι Μοντεμπέλλο, ενδιαφερόταν πολύ για την εκλογή τού Γκονζάγκα, για τον οποίο πίστευε ότι πιθανότατα θα προστάτευε τα συμφέροντα τής οικογένειας Καράφα.

[←13]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 520. Ribier, Lettres et mémoires d’Estat, ii, 834-35, επιστολή τού Λουί ντε Γκυζ προς τούς αδελφούς του Σαρλ και Φρανσουά, γραμμένη από το κογκλάβιο στις 27 Σεπτεμβρίου (1559). Guido, De electione Pii IV, στο Merkle, ii, 614-15. Δεδομένου ότι ο Έρκολε Γκονζάγκα ήταν υπεύθυνος για τη δολοφονία τού Πιερλουίτζι Φαρνέζε, τού πατέρα των Αλεσσάντρο και Ρανούτσιο, ο τελευταίος δεν ήταν πιθανό να υποστηρίξει την υποψηφιότητα τού Γκονζάγκα για τη θέση τού πάπα.

[←14]

Guido, στο Merkle, Conc. Trident. II, 615.

[←15]

Ribier, II, 834. Τα νέα τού θανάτου τού Παύλου Δ΄ (στις 18 Αυγούστου 1559) είχαν φτάσει στο Παρίσι στις 27 Αυγούστου [Rawdon Brown και G. C. Bentinck, Cal. State Papers…, Venice, vii (Λονδίνο, 1890), αριθ. 95, σελ. 122]. Οι καρδινάλιοι Λορέντσο Στρότσι, Λουί ντε Γκυζ και Ζαν Μπερτράν βρίσκονταν καθ’ οδόν προς Ρώμη στις 6 Σεπτεμβρίου. Ο Τζιοβάννι Μτσιέλ, ο Ενετός πρεσβευτής στο Παρίσι, έγραφε στον δόγη και τη Γερουσία ότι είχε μάθει ότι οι εντολές που είχε ο Λουί ντε Γκυζ ήσαν «ότι… τού έχει ανατεθεί στη νέα εκλογή πάπα να κάνει ό,τι μπορεί για τον Ιππόλιτο ντ’ Έστε, τον καρδινάλιο τής Φερράρας και να χρησιμοποιήσει όλη τη δύναμή του για να ήττηθεί ο καρδινάλιος τού Κάρπι [Ροντόλφο Πίο]. Ότι ως δεύτερο υποψήφιο πρέπει να υποστηρίξει τον Φρανσουά ντε Τουρνόν και ως τρίτο τον Έρκολε Γκονζάγκα, τον καρδινάλιο τής Μάντουα…. Ως τέταρτο, ο καρδινάλιος [Λουί, όχι Σαρλ] ντε Γκυζ έπρεπε να προτείνει τον καρδινάλιο [Φραντσέσκο] Πιζάνι, ως πέμπτο τον [Τιμπέριο] Κρίσπο και ως έκτο τον [Τζιρολάμο Καποντιφέρρο, καρδινάλιο του] Σαν Τζιόρτζιο. Δεν αναφέρονται άλλοι καρδινάλιοι».

O Μιτσιέλ σημειώνει επίσης ότι, κατά τη γνώμη τού καρδινάλιου Σαρλ τής Λωρραίνης, ο κόσμος είχε κουραστεί και βαρεθεί «να βλέπει πάπες χωρίς κύρος και με χαμηλή καταγωγή». Για την ευημερία τής Αγίας Έδρας ο Λωρραίν έλεγε ότι «είναι αναγκαίο να κάνουν πάπα έναν πρίγκηπα, ώστε να έχει κύρος όχι μόνο απέναντι στους άλλους καρδινάλιους, αλλά και απέναντι στους άλλους ηγεμόνες» [στο ίδιο, vii, αριθ. 96, σελ. 123]. Όπως έχει σημειωθεί στο προηγούμενο κεφάλαιο, ο Rawdon Brown μπερδεύει συστηματικά τούς αδελφούς Σαρλ και Λουί ντε Γκυζ. Ο Σαρλ, όχι ο Λουί, ήταν ο καρδινάλιος τής Λωρραίνης.

[←16]

Πρβλ. Leon Marlet, Le Comte de Montgomery (1530-1574), Παρίσι, 1890, σελ. 9-18. Για την ιδιαιτέρως αυξημένη σημασία τού οίκου των Γκυζ μετά τον θάνατο τού Ερρίκου Β΄ σημειώστε A. Desjardins (και Giuseppe Canestrini), Négociations diplomatiques de la France avec la Toscane, iii (Παρίσι, 1865), 404 και εξής: «Ο καρδινάλιος [Κάρολος] τής Λωρραίνης είναι πάπας και βασιλιάς στη Γαλλία» (Le cardinal [Charles] de Lorraine est pape et roi en France), κλπ.

[←17]

Για τούς Έρκολε Γκονζάγκα και Ιππόλιτο ντ’ Έστε σημειώστε Josef Šusta, Die römische Curie und das Conzil von Trient unter Pius IV., 4 τόμοι, Βιέννη, 1904-14, i, εισαγωγή, σελ. xliii και εξής, lxxviii–lxxxi. Αυτοί οι τέσσερις τόμοι εγγράφων με τις σημειώσεις τού Šusta έχουν για χρόνια παράσχει το απαραίτητο υπόβαθρο για τη διπλωματική και δογματική ιστορία τής τρίτης και τελικής περιόδου τής συνόδου τού Τρεντ (1561-1563). Για τον ντ’ Έστε και το κογκλάβιο τού 1559, πρβλ. Heinrich Lutz, «Kardinal Ippolito II. d’Este (1509 1572)», στο Reformata Reformanda: Festgabe für Hubert Jedin, I (1965), 521-22.

[←18]

Guido, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 614, γραμμές 10-11. Οι επιστολές τού Βάργκας προς τον Φίλιππο Β΄, που έχουν σχέση με το κογκλάβιο, υπάρχουν στο J. J. I. von Döllinger, Beiträge zur politischen, kirchlichen und Culturgeschichte der sechs letzten Jahrhunderte, I (Ρέγκενσμπουργκ, 1862), αριθ. 70-83, σελ. 265-328, με ημερομηνία από 27 Σεπτεμβρίου μέχρι 28 Δεκεμβρίου 1559. Στην πρώτη του επιστολή, με ημερομηνία 27 Σεπτεμβρίου [στο ίδιο, αριθ. 70, σελ. 265], ο Βάργκας λέει ότι είχε φτάσει στη Ρώμη «πριν από τρεις ημέρες» (llegue aqui tres dias ha), αλλά μετρά συμπεριληπτικά. Για τον Βάργκας, τον οποίο έχει γνωρίσει στη Σύνοδο τού Τρεντ, πρβλ. Hinojosa, Felipe II y el conclave de 1559, σελ. 59 και εξής.

[←19]

Müller, Das Konklave Pius IV., ιδιαίτερα σελ. 126-36 και πρβλ. Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 73, σελ. 275 και αλλού, για την άχρηστη ευγένεια τού Βάργκας προς τον Γκονζάγκα.

[←20]

Brown και Bentinck, Cal. State Papers…, Venice, vii, αριθ. 111, σελ. 133 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 115. Ο Φίλιππος Β΄ προφανώς δεν ήθελε να δει να εκλέγεται πάπας ο καρδινάλιος Πέδρο Πατσέκο. Πρβλ. Giovanni Soranzo, «Relatione di Spagna (1565)», στο Eugenio Alberi (επιμ.), Relazioni degli Ambasciatori veneti al Senato, σειρά I, τομ. V (Φλωρεντία. 1861), 96.

[←21]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 521. Guido, De electione Pii IV, στο ίδιο, ii, 615-16 και πρβλ. Vargas στο Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 70, σελ. 267.

[←22]

Alvise (Luigi) Mocenigo, «Relazione di Roma (1560)», στο Eugenio Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti al Senato, σειρά IΙ, τομ. IV (1857), σελ. 44-45. Σε επιστολή στις 5 Νοεμβρίου (1559) προς τον Φίλιππο Β΄, ο Βάργκας πιστοποιούσε τις αποφασιστικές, ίσως υπερβολικές, προσπάθειές του για εκλογή ισπανόφιλου πάπα, διαβεβαιώνοντας τον Φίλιππο,

«ότι από τότε που γεννήθηκα, σε καμία υπόθεση, ούτε σε όλες μαζί στις οποίες έχω εργαστεί, δεν χρησιμοποίησα τόση επιμέλεια και τον καλύτερο δυνατό τρόπο, όπως σε αυτήν κι έτσι θα κάνω μέχρι το τέλος και νομίζω ότι, αν δεν προστάξει ο Θεός, θα συμβεί ώστε, αντίθετα με εκείνο που είναι επιθυμητό και προορισμένο, θα τερματίσω τη ζωή μου με αυτό!» [Döllinger, Beiträge, Ι, αριθ. 75, σελ. 289].

(que desde que nascí en cosa ninguna, ni en todas juntas jamás he trabajado, ni usado de tanta diligencia y buena manera posible, como en esta, y ansí haré hasta la fin y creo que si lo, que Dios no mande, sucediese contrario de lo que se desea y pretende, se me acabaría la vida con ello!).

[←23]

Ancel, «La disgrâce et le procès des Carafa», Revue Benedictine, XXIV (1907), 504.

[←24]

(…sed a nemine observata): Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 521-22. Tην αναμόρφωση τού κογκλάβιου είχε κυρίως προκαλέσει η διαμαρτυρία των «θεματοφυλάκων τής πόλης» (cοnservatores Urbis) προς τούς καρδινάλιους (στις 4 Οκτωβρίου), λόγω τής επί εβδομάδες διάρκειας τού κογκλάβιου και των αυξανόμενων αναταραχών στην πόλη. Αν και είχαν αντικρουστεί από τον αρχιμανδρίτη τού Κολλεγίου, τον ντυ Μπελλαί, οι θεματοφύλακες είχαν εκφράσει αγανάκτηση,

«ότι καταλάβαιναν ότι αυτοί [δηλαδή οι καρδινάλιοι] έστελναν αγγελιοφόρους και επιστολές στους βασιλείς, ιδιαίτερα σε εκείνους από τούς οποίους θα μπορούσαν να μάθουν το όνομα».

(quod eos ad reges nuntios et litteras misisse intelligebant, ex quibus quem ii potissimum nominarent cognoscere possent)

Οι καρδινάλιοι, έλεγαν οι θεματοφύλακες, δεν πρόσεχαν τη δική τους εξουσία και αξιοπρέπεια και υποτάσσονταν στην κρίση και τη δύναμη άλλων [Guido, De electione Pii IV, στο ίδιο, ii, 617]. Υπήρξε παρόμοια δημόσια διαμαρτυρία στις 27 Νοεμβρίου [Firmanus, στο ίδιο, ii, 526].

Ο δυστυχής ντυ Μπελλαί ταλαιπωρούνταν λειτουργώντας ως εφημέριος. Όταν στις 13 Οκτωβρίου ο Βάργκας απευθύνθηκε στους καρδινάλιους στο κατώφλι (in sportello) τού κογκλάβιου, ο ντυ Μπελλαί τού απάντησε «σε γλώσσα ημιγαλλική και ιταλική, χωρίς κεφάλι και ουρά» (in lingua semigallica et italica absque capite et caudal) [Firmanus, στο ίδιο, ii, 523].

[←25]

Πρβλ. τις επιστολές τoυ Βάργκας προς τον Φίλιππο Β΄ στους Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 71 75, σελ. 269-88 και Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 137-43 και εξής, που ακολουθεί ο Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 29-31, ο οποίος είναι παράλογα κακομεταφρασμένος στο Hist. Popes, xv, 27-28, γιατί ποτέ δεν έγραψε ότι «ο Βάργκας είχε αποτρέψει τον Σφόρτσα από βοήθεια προς τούς Κάρπι και Πατσέκο… (!)», αφού το γερμανικό κείμενο λέει ακριβώς το αντίθετο. Πάλι ο Pastor, VII, 34 λέει ότι στις 11 Οκτωβρίου ο Καράφα έδωσε στον Σφόρτσα τέσσερις ημέρες για να διακόψει τη σύνδεσή του με τούς Γάλλους. Αλλιώς οι Καράφα και οι οπαδοί τους θα ενώνονταν οι ίδιοι με τούς Γάλλους και θα έκαναν πάπα τον Τουρνόν. Η αγγλική μετάφραση, από παράξενο λάθος, δεν βγάζει νόημα, αφού σύμφωνα με αυτήν ο Καράφα έδωσε στον Σφόρτσα, στον ηγέτη τής ισπανικής παράταξης, τέσσερις ημέρες για να «διακόψει τη συμμμαχία του με τούς Ισπανούς», αλλιώς ο Καράφα θα ενωνόταν με τούς Γαλλους για να κάνουν πάπα τον Τουρνόν! [Hist. Popes, xv, 33]. Πρβλ. Müller, ό. π., σελ. 149, 159-60.

[←26]

Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 145-47 και βλέπε Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 72-75, σελ. 272, 275, 280, 285 και αλλού. Ακόμη και ο βλοσυρός Βάργκας είχε ενοχληθεί από την έκταση τού μίσους που εκδήλωνε ο Σφόρτσα εναντίον τού Φαρνέζε και τού Καράφα και ιδιαίτερα εναντίον τού δεύτερου:

«ότι τα πάθη μεταξύ τού Καμεράριου, τού Φαρνέζε και τού Καράφα αυξάνονται κάθε ώρα, με φοβερή δυσπιστία και εχθρότητα» [στο ίδιο, I, αριθ. 75, σελ. 282, έγγραφο με ημερομηνία 5 Νοεμβρίου 1559].

(como las pasiones entre el Camarlengo, Farnés y Carrafa han ido cresciendo cada hora con una terrible desconfianza y enemistad)

Στην ίδια επιστολή ο Βάργκας έγραφε,

«Τέλος ο Καμεράριος δεν τολμά να αποσπαστεί από τον καρδινάλιο Φερράρας και τούς Γάλλους απ’ όσα έχουν ειπωθεί και επειδή σκέφτεται ότι με αυτόν τον τρόπο ο Φαρνέζε και ο Καράφα θα ενωθούν με άλλους και θα κάνουν πάπα χωρίς αυτόν» [στο ίδιο, σελ. 288].

(Finalmente el Camarlengo no se osa despegar de Ferrara y Franceses por lo ya dicho y porque en haciendolo le paresce que Farnés y Carrafa se juntarán con otros y harán Papa sin él)

[←27]

Döllinger, Beiträge, I. αριθ. 75, σελ. 282-83, επιστολή τού Βάργκας προς Φίλιππο Β΄ στις 5 Νοεμβρίου (1559).

[←28]

Για τον έλεγχο από τον Καράφα «εννέα ή δέκα βέβαιων ψήφων» πρβλ. επιστολή τού Βάργκας στις 27 Σεπτεμβρίου στο Döllinger, Beiträge, I, αριθ. 70, σελ. 266, ενώ για την εχθρότητα μεταξύ Φαρνέζε και Γκουίντο Ασκάνιο Σφόρτσα στο ίδιο, I, αριθ. 71, σελ. 269, έγγραφο με ημερομηνία 28 Σεπτεμβρίου.

[←29]

Ribier, Lettres et mémoires d’Estat, ΙΙ, 837-38. Ruble, Le Traite de Cateau-Cambresis, σελ. 115. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 155.

[←30]

Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 75, σελ. 285-89, επιστολή τού Βάργκας προς Φίλιππο Β΄ στις 5 Νοεμβρίου και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 77, σελ. 298, έγγραφο με ημερομηνία 29 (όχι 30) Νοεμβρίου. O Πέδρο ντε Ριβέρα, δούκας τού Αλκαλά, είχε έρθει στη Νάπολη ως αντιβασιλέας τον Ιούνιο (1559), για το οποίο σημειώστε Seripando, Commentarii, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 458, γραμμή 13, Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 157 και εξής.

[←31]

Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 77, σελ. 294, επιστολή με ημερομηνία 29 (όχι 30) Νοεμβρίου 1559 και βλέπε Guido, De electione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., II, 619, εγγραφή στις 8 Νοεμβρίου. O Γκονζάγκα είχε την υποστήριξη των δουκών ανηψιών του, τού Γκουϊντομπάλντο Β΄ ντέλλα Ρόβερε τού Ουρμπίνο και τού Γκουλιέλμο Γκονζάγκα τής Μάντουα. Ο Ουρμπίνο είχε αγανακτήσει πολύ με τη χλιαρή υποστήριξη (ή μάλλον παράνομη αντίθεση) τού Βάργκας προς τον Γκονζάγκα. Πρβλ. Cal. State Papers…. Venice, vii, αριθ. 117, σελ. 137. Ο Φίλιππος Β΄ δεν ήθελε να γίνει πάπας ο Γκονζάγκα, αλλά απέκρυπτε την επιθυμία του. Πρβλ. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 135-36, 175-76 και αλλού.

[←32]

Ribier, Lettres et mémoires d’Estat, ii, 838-39, επιστολή των ντ’ Έστε και Γκυζ προς τον Φραγκίσκο Β΄ «από το κογκλάβιο στη Ρώμη, 20 Νοεμβρίου (1559)» (du conclave à Rome, 20 Novembre (1559) και τού Φραγκίσκου Β΄ προς Γκυζ, γραμμένη στο Μπλουά στις 6 Δεκεμβρίου. Για τη ραγδαία αναβίωση και διάχυση των παπικών ελπίδων τού ντ’ Έστε βλέπε Guido, De electione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 622-23 και Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 77, σελ. 305-7 και σημειώστε Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 245-47.

[←33]

Πρβλ. Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 77, σελ. 301-2, επιστολή τού Βάργκας προς τον Φίλιππο Β΄, με ημερομηνία 29 (όχι 30) Νοεμβρίου 1559:

«…Αυτό που γίνεται με μεγάλη μυστικότητα, μού είπε ο Φαρνέζε, είναι ότι ο Καράφα, όντας τόσο ισχυρός στο κογκλάβιο, είναι υπεροπτικός και τόσο αυστηρός, ώστε να μην τολμούν να μιλήσουν και ότι σε κάθε περίπτωση θέλει να έχει τον πάπα τού χεριού του, ενώ για τον σκοπό αυτόν διατηρεί συνομιλίες με τη Φερράρα και τούς Γάλλους και τούς βάζει όλους στον φόβο, ιδιαίτερα τον ταμία (Καμερλένγκο)…» και πρβλ. στο ίδιο, Ι, 305.

(…Lo que a propósito de esto en mucho secreto me ha dicho Farnés es que Carrafa, como se vee tan poderoso en Conclave, está sobervio y tan riguroso, que no le osan hablar y que en todas maneras quiere hacer Papa de su mano, y que para este efecto entretiene las pláticas con Ferrara y Franceses, y pone a todos en miedo, specialmente al Camarlengo…)

[←34]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 526 και για τις επικίνδυνα ανθυγιεινές συνθήκες στις αίθουσες τού κογκλάβιου, πρβλ. Guido, De electione Pii IV, στο ίδιο, ii, 621, εγγραφή στις 19 Νοεμβρίου.

[←35]

O Kόσιμο Α΄ Μέδικος δεν είχε αυταπάτες για τη σημασία τού Καράφα, αλλά φοβόταν την πονηριά τού ντ’ Έστε και τη φιλοδοξία τού Φαρνέζε. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 162-64.

[←36]

Guido, De electione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 620-21. Bromato, Storia di Paolo IV, II, βιβλίο XII, σελ. 584.

[←37]

Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 77, σελ. 296 και εξής. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 147, 167-74. Pastor, Hist. Popes, xv, 36 και εξής και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 36 και εξής.

[←38]

Guido, De electione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 621.

[←39]

Πρβλ. Τόμο 1, σελ. 117-18.

[←40]

Guido, De electione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 623-26. Πρβλ. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 182-85 και Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 12-44.

[←41]

Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 78-79, σελ. 308-9:

«… Συμφώνησα, χωρίς να δώσω την ευκαιρία σε κανένα να διατυπώσει όρο, όπως μού είχε γράψει η Μεγαλειότητά σας…»,

(…acordé sin dar parte a persona formar un capitulo, como que Vuestra Magestad me lo escribìa…)

αναφερόμενο επίσης από Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 183 και Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 44. Πρβλ. επίσης Döllinger, I, αριθ. 81, σελ. 316, επιστολή με ημερομηνία 21 Δεκεμβρίου 1559.

[←42]

Guido, De electione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 626. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 528. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 186-8.

[←43]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 528.

[←44]

Guido, De electione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 626-27, εγγραφή με ημερομηνία 15 Δεκεμβρίου. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 528, εγγραφή στις 14 Δεκεμβρίου. Pastor, Hist. Popes, xv, 48-49, σημείωση και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 45-46, σημείωση, επιστολή στις 15 Δεκεμβρίου από Κούρτσιο Γκονζάγκα προς τον καστελλάνο τής Μάντουα, περιγράφοντας γεγονότα στο κογκλάβιο. Αν και γενικά σε συμφωνία, οι πηγές τής εποχής διαφέρουν σημαντικά στην αφήγηση των λεπτομερειών.

[←45]

Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 77, σελ. 294, 295, επιστολή τού Βάργκας προς τον Φίλιππο Β΄ με ημερομηνία 29 (όχι 30) Νοεμβρίου 1559, με αναφορά στην υποψηφιότητα τού Πατσέκο:

«Το ίδιο βράδυ δοκίμασα τον ταμία [Σφόρτσα] για τον καρδινάλιο Πατσέκο, διατυπώνοντας την επιθυμία τής Μεγαλειότητάς σας ότι τον προτιμάτε από όλους…».

(La misma noche traté con el Camarlengo (Sforza) lo del Cardenal Paceco, diciendole la voluntad de vuestra Magestad, y de como le anteponía a todos…).

[←46]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 528-29, εγγραφές για 18 Δεκεμβρίου 1559. Guido, De electione Pii IV, στο ίδιο, ii, 628-29. Bollinger, Beiträge, i, αριθ. 81, σελ. 317-22. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 213-16. Pastor, Hist. Popes, xv, 50-53 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 46-48.

[←47]

Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 79, σελ. 312-13, επιστολή τού Βάργκας προς τον Φίλιππο Β΄ με ημερομηνία 12 Δεκεμβρίου 1559 και πρβλ. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 187-89.

[←48]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident.,. II, 529-30. Vargas στον Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 81, σελ. 317, επιστολή με ημερομηνία 21 Δεκεμβρίου 1559:

«… έρχεται μεγάλος κίνδυνος και πολύ περισσότερο για να μείνουν όλα έτσι, αφού φαίνεται ότι συγκλίνουν ήδη σε μία γραμμή που τούς προτείνεται…».

(…se corría grande peligro, y mas por estar todos de manera que paresce que concurrirían ya en un leño, que se les propusiese…)

[←49]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 530.

[←50]

Panvinio, De creatione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 578. Ενώ o Φιρμάνους αποκαλεί τον Μέντιτσι de Medicis, οι Πανβίνιο και Γκουίντο χρησιμοποιούν τη λατινική μορφή Medices, γενική Medicis.

[←51]

Döllinger, Beiträge, 1, αριθ. 74, σελ. 278, επιστολή τού Βάργκας προς τον Φίλιππο Β΄ με ημερομηνία 18 Οκτωβρίου 1559, όσον αφορά την ανάληψη εκ μέρους τού Μέντιτσι τού έργου,

«αντιτιθέμενος σε κάποια λόγια τού Μέντιτσι, τα οποία είχε ανταλλάξει πριν από λίγες ημέρες με τον Αουγκούστα [τον Όττο φον Τρούκσες, καρδινάλιο-επίσκοπο τού Άουγκσμπουργκ], για να επιτρέψουν ο πάπας και η Σύνοδος, αν συμφωνούν, τον γάμο των κληρικών τής Γερμανίας και την κοινωνία και με τα δύο είδη, για τα οποία υπήρχαν πολλές φήμες στο κογκλάβιο»,

(…oponiendo a Medicis ciertas palabras que pocos días antes había pasado con Augusta sobre el dispensar por el Papa y concilio, si paresciese convenir, en el conjugio de los clérigos de Alemania y comunión sub utraque specie, de que en Cónclave hubo mucho rumor)

για το οποίο πρβλ. Hinojosa, Felipe II y el cónclave de 1559, σελ. 69-70, Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 151-53, Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 34.

Ο Αλφόνσο Καράφα ήταν αντίθετος με τον Μέντιτσι,

«τον οποίο τότε ο Παύλος Δ΄ δεν εκτιμούσε καθόλου ως άνθρωπο, αλλά συνήθιζε να τον αποκαλεί πολύ ασήμαντο, άχρηστο και, όπως λέγεται, cerebrellinum» [Panvinio, De creatione Pii IV, στο Merkle, ii, 582, γραμμές 2-5].

(tum quod Paulus IIII nunquam hominem laudasset, sed leviusculum, vanum et ut dicitur cerebrellinum appellare solebat)

O Παύλος δεν ενέκρινε επίσης τον ύπουλο τρόπο (ex non bonis artibus), με τον οποίο ο Μέντιτσι είχε αποκτήσει την αρχιεπισκοπή τού Μιλάνου.

[←52]

Panvinio, De creatione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 581-82. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 188-90, 218-23. Hinojosa, Felipe II y el conclave de 1559, σελ. 97-99. Pastor, Hist. Popes, xv, 55-60 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 50-53.

[←53]

Πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 52-53.

[←54]

Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 223-24.

[←55]

Panvinio, De creatione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 583.

[←56]

Hinojosa, Felipe II y el conclave de 1559, σελ. 98.

[←57]

Αlvise (Luigi) Mocenigo, «Relatione di Roma (1560)», στο Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά II, τομ. IV (1857), 61:

«Πρώτα μπορώ να πω ότι ο πάπας είναι 62 περίπου ετών, κανονικού αναστήματος, ούτε παχύς ούτε λεπτός, και πολύ όμορφης εμφάνισης. Έδειχνε πολύ επιρρεπής στην ουρική αρθρίτιδα και την καταρροή όταν ήταν καρδινάλιος και μπήκε στο κογκλάβιο μισοάρρωστος, ενώ σχεδόν πάντοτε παρέμενε στο κρεβάτι, αλλά αφότου έγινε πάπας ανέκαμψε πολύ καλά, έτσι ώστε να μπορώ να πιστεύω ότι θα ζήσει μερικά χρόνια».

(Prima dunque io dico che il Pontefice è di 62 anni in circa, di grandezza comune, non grassò ne magro, e di assai grazioso aspetto; mostravasi assai mai disposto di gotta e catarro essendo cardinale, ed entrò in conclave mezzo ammalato, e sempre quasi vi stette in letto, ma di poi fatto pontefice par si sia assai ben riavuto, onde si può credere che sia per viver qualche anno.)

[←58]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 530.

[←59]

Panvinio, De creatione Pii IV, στο Merkle, Conc. Trident., IΙ, 583-86. Guido, De electione Pii IV, στο ίδιο, ii, 630-32, τού οποίου η περιγραφή περιλαμβάνει διάφορα αποσπάσματα κατά λέξη ίδια με εκείνα τού Panvinio. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 530-31, εγγραφές για 25 και 26 Δεκεμβρίου 1559:

«Και όταν καθένας είχε γνωστοποιήσει την επιλογή του, όλοι οι καρδινάλιοι που είχαν πάει να κοιμηθούν σηκώθηκαν και βγήκαν από τα κελλιά τους. Παρά το γεγονός ότι αυτό το συμπέρασμα ήταν οριστικό, παρ’ όλα αυτά, για μεγαλύτερη ασφάλεια, για να αποφευχθεί ο αποκλεισμός, θέλησαν να τον επιβεβαιώσουν δια λατρείας, ενώ το επόμενο πρωί μέσω ψηφοφορίας τον επέλεξαν και τον επιβεβαίωσαν και πάλι» [Firmanus, ii, 530].

(Et cum iam omnibus electio facta publicata esset, omnes cardinales qui dormitum iverant surrexerunt e cubiculo, et cum licet conclusio certa esset, attamen ad maiorem cautelam, ne exclusio tentaretur, voluerunt eum confirmare per viam adorationis, et in mane sequenti per viam scrutinii illum denuo eligere et confirmare)

Πρβλ. Ribier, Lettres et mémoires d’Estat, ii, 840-42. Döllinger, Beiträge, Ι, αριθ. 83, σελ. 324, επιστολή τού Βάργκας προς τον Φίλιππο Β΄, με ημερομηνία 29 Δεκεμβρίου 1559. Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1559, αριθ. 36, 38. Arch. Segr. Vaticano, Acta Consistorialia coram Pio Quarto, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλο 68, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση. Bromato, Storia di Paolo IV, ii, βιβλίο xii, σελ. 586-87. Müller, Das Konklave Pius IV., σελ. 323-27. Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 54-56. Romeo de Maio, Alfonso Carafa, Cardinale di Napoli (1961), σελ. 85-87.

[←60]

Ο Τζιαντζάκομο ντε Μέντιτσι, ο οποίος είχε τρομοκρατήσει τις περιοχές βόρεια τού Μιλάνου από το 1523 μέχρι τo 1532 ως καστελλάνος τού Μούσσο, ακριβώς πιο κάτω από τη Γκραβεντόνα, στη δυτική ακτή τής λίμνης τού Κόμο, είχε υποχρεωθεί από τον Φραντσέσκο Σφόρτσα, δούκα τού Μιλάνου, να εγκαταλείψει τις εδαφικές του κτήσεις και να αποδεχτεί τον άδειο τίτλο τού μαρκησίου τού Μαρινιάνο. Για την πρώιμη σταδιοδρομία του πρβλ. τη βιβλιογραφική μονογραφία τού Solone Ambrosoli, Giangiacomo de’ Medici, castell ano di Musso (1523-1532): Saggio bibliografic o, Μιλάνο, 1895, ο οποίος καταγράφει περίπου 400 εργασίες, πολλές από τις οποίες λένε λίγα για τον Τζιαντζάκομο και μερικές από τις οποίες είναι χωρίς αξία. Από την άλλη πλευρά ο R. Beretta, «Gian Giacomo de’ Medici in Brianza (1527-1531)», Archivio storico lombardo, 5^η σειρά, XLIII-1 (1916), 53-120 έχει γράψει ένα πολύτιμο άρθρο. Έχουμε ασχοληθεί πιο πάνω με τη διοίκηση τού Τζιαντζάκομο στον πόλεμο εναντίον των Σιενέζων.

Ο Τζιαντζάκομο είχε πεθάνει (στις 8 Νοεμβρίου 1555) τέσσερα χρόνια πριν από την εκλογή τού αδελφού του, τού Τζιανάντζελο. Τολμηρός, ιδιοτελής και γενικά πετυχημένος στρατιώτης, «από μερικούς αποκαλείται τύραννος και πειρατής» (dagli uni chiamato tiranno e pirata), όπως λέει ο Beretta, ό. π., σελ. 53, «από άλλους εξυψώνεται ως ήρωας» (dagli altri esaltato come un eroe). Eίχε βοηθήσει τον αδελφό του να ξεκινήσει την εκκλησιαστική σταδιοδρομία, η οποία τον οδήγησε τελικά στον παπικό θρόνο. Για τις σχέσεις των δύο ντε Μέντιτσι βλέπε Pastor, Hist. Popes, xv, 6 και εξής, 82, με προσθήκες και αλλαγές στο Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 58-70 και για τον θάνατο τού Τζιαντζάκομο σημειώστε Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Urb. lat. 1038, φύλλο 103:

«Ο μαρκήσιος τού Μαρινιάνο χάθηκε από αυτή τη ζωή στις 9 τού μηνός [δηλαδή στις 9 Νοεμβρίου 1555] από την ασθένεια του να μην είναι σε θέση να ουρήσει, επειδή σταματά να λειτουργεί η κύστη, έχοντας αφήσει, όπως ακούγεται, 500.000 δουκάτα σε μετρητά, ένα μέρος εδώ [στη Ρώμη], ένα μέρος στη Γένουα και ένα μέρος κοντά του» και πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 108.

(Al Marchese di Marignano manchò di questa vita alli 9 del presente del mal di non poter urinare, dove gli creppò la vescica—ha lassato, per quanto s’ intende, 500.000 ducati di contanti, parte qui (a Roma), parte a Genova, et parte appresso di lui.)

[←61]

Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 139-40.

[←62]

Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 83, σελ. 325-26.

[←63]

Arch. Segr. Vaticano, Acta Consistorialia coram Pio Quarto, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλο 70:

«Την Τετάρτη 31 Ιανουαρίου 1560 έγινε μυστικό εκκλησιαστικό συμβούλιο στην ίδια Αίθουσα των Αμφίων [δηλαδή στην Camera Paramentorum Inferiori, όπου στις 12 Ιανουαρίου ο Πίος Δ΄ πραγματοποίησε το πρώτο του εκκλησιαστικό συμβούλιο] και σε αυτό συμμετείχαν οι σεβασμιώτατοι καρδινάλιοι, οι οποίοι συμμετείχαν και κατά το παρελθόν, με εξαίρεση τούς αιδεσιμώτατους Σάντα Φλόρα [Γκουίντο Ασκάνιο Σφόρτσα] και Γκίζιο [Λουί ντε Γκυζ], οι οποίοι τις τελευταίες ημέρες βρίσκονται μακριά από την πόλη.

(Die Mercurii 31 Januarii 1560 fuit consistorium secretum in eadem Camera Paramentorum, et in eo interfuerunt reverendissimi cardinales qui in preterito interfuerant, exceptis reverendissimis Sanctae Florae et Ghisio, qui elapsis diebus discesserunt ab Urbe.

Σε αυτό το εκκλησιαστικό συμβούλιο ο γαληνότατος κύριός μας δημιούργησε και δημοσιοποίησε τρεις καρδινάλιους, δηλαδή: Τον κύριο Τζιοβάννι Αντόνιο Σερμπελλόνι, επίσκοπο Φολίνιο [ο Σερμπελλόνι είχε γίνει επίσκοπος τού Φολίνιο στις 7 Μαΐου 1557, αφού ο θείος του καρδινάλιος Τζιανάντζελο ντε Μέντιτσι τού είχε παραχωρήσει την επισκοπή], συγγενή του και ιερωμένο, που ήταν παρών. Τον κύριο Κάρλο Μπορρομέο, ανηψιό από την αδελφή του, από το Μιλάνο, που ήταν παρών. Τον Φλωρεντινό κύριο Τζιοβάννι ντε Μέντιτσι, γιο τού δούκα τής Φλωρεντίας, που βρισκόταν στο δέκατο έβδομο έτος τής ηλικίας του, ήταν απών, ενώ δημιούργησε και διάκονους [δηλαδή τον Κάρλο Μπορρομέο που έγινε επίσης καρδινάλιος διάκονος], με τη συναίνεση όλων των αιδεσιμότατων κυρίων καρδιναλίων».

In ipso consistorio serenissimus dominus noster creavit et publicavit tres cardinales, videlicet: Dominum Johannem Antonium Serbellonum, episcopum Fulginatensem, consanguineum suum, presbyterum, praesentem. Dominum Carolum Boromeum, nepotem suum ex sorore, Mediolanensem, praesentem. Dominum Johannem de Medicis, Florentinum filium Ducis Florentiae in septimo decimo aetatis anno constitutum, absentem, diaconos, libenter assentientibus et consentientibus omnibus reverendissimis dominis cardinalibus.)

Πρβλ. Van Gulik, Εubel και Schmitz-Kallenberg, Hierarchia catholica, iii (1923), 37. Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 341. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 531-32. Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1560, αριθ. 92. Οι Σερμπελλόνι ήσαν συγγενείς τού Πίου Δ΄ από την πλευρά τής μητέρας του. Ο Κάρλο Μπορρομέο ήταν ανηψιός του.

[←64]

Ο Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 543, γραμμές 30-31 τοποθετεί τον θάνατο τού Φεντερίκο Μπορρομέο την Τετάρτη 19 Αυγούστου (και το 1562 η 19 Αυγούστου όντως έπεφτε Τετάρτη). Σύμφωνα με τον Firmanus το σώμα του μεταφέρθηκε στις 22 Αυγούστου στην εκκλησία τού Σαν Πιέτρο στο Μοντόριο. Η επόμενη εγγραφή στο ημερολόγιο τού Firmanus είναι όμως στις 23 Νοεμβρίου (1562), όταν τα νέα τού θανάτου τού νεαρού καρδινάλιου Τζιοβάννι ντε Μέντιτσι ανακοινώθηκαν στη Ρώμη. Αν και το 1562 η 19 Nοεμβρίου έπεφτε Πέμπτη, ο Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 93-94 έχει δείξει ότι κάτι εμφανίζεται να έχει πάει στραβά στο ημερολόγιο τού Firmanus και ότι ο Φεντερίκο στην πραγματικότητα φαίνεται να πέθανε στις 19 Νοεμβρίου. Για τον γάμο του με την Βιρτζίνια ντέλλα Ρόβερε, βλέπε Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Conc. Trident., ii, 537-39.

[←65]

Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλα 72, 83: «Ο αιδεσιμότατος κύριος καρδινάλιος Μπορρομέο έγινε τώρα λεγάτος Μπολώνια και Ρομάνια» (Reverendissimus dominus C ardinalis Borromeus, praesens, fuit creatus legatus Bononie et Romandiole).

Πρβλ. Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1560, αριθ. 92 και Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 81, με λάθος ημερομηνία 25 (αντί για 26) Απριλίου για το εκκλησιαστικό συμβούλιο στο οποίο ανατέθηκε στον Κάρλο η λεγατινή αποστολή στη Μπολώνια. Σημειώστε επίσης Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 344, γραμμές 26-30. Στις 26 Απριλίου ανατέθηκαν επίσης λεγατινές αποστολές στους Κριστόφορο Μαντρούτσο, Έρκολε Γκονζάγκα, Ιππόλιτο ντ’ Έστε και Τζούλιο ντέλλα Ρόβερε.

[←66]

Girolamo Soranzο, «Relazione di Roma (1563)», στο Εugenio Alberi (επιμ.), Relazioni degli Ambasciatori veneti al Senato, σειρά II, τομ. IV (1857), σελ. 90-92. Giacomo Soranzo, «Relazione di Roma (1565)», στο ίδιο, σελ. 133-36.

[←67]

Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλα 164, 167:

«Μια μέρα πριν από τις νόνες Ιουνίου [στις 4 Ιουνίου], στις 14 [!] Ιουνίου, έγινε εκκλησιαστικό συμβούλιο στον Άγιο Πέτρο, στο οποίο κατά τον συνήθη τρόπο … [ο ανώτατος ποντίφηκας] άρχισε να εξετάζει την πορεία τού εν λόγω κόμη Φεντερίκο, στον οποίο είχαν εναποτεθεί οι ελπίδες όλων για διαδοχή. Είχε απομείνει μόνο ο καρδινάλιος αδελφός του, στον οποίο ίσως πολλοί άλλοι ποντίφηκες θα έδιναν την άδεια να περάσει στην κοσμική ζωή, όπως πολλοί άλλοι έχουν ήδη κάνει, και δεν θα υπήρχε ούτε προσωρινή κατάσταση για κάποιον ούτε πλήγμα για την Αγία Έδρα. Όμως, είπε, έχουμε την πρόθεση, όπως και ο ίδιος σκοπεύει, να παραμείνει στην ίδια σταδιοδρομία στην οποία βρίσκεται και γι’ αυτόν τον λόγο να αναλάβει ως καρδινάλιος ιερέας, αν συμφωνούν οι πατέρες. Λειτουργώντας με τη χάρη των ιερέων, με τον διακόνων όμως για όσους υποστηρίζουν ότι είναι πιο βολικό, ο ποντίφηκας δήλωσε ότι θα καθίσει ανάμεσά σας, σαν να βρίσκεται στη μέση μεταξύ των δύο βαθμών».

(Pridie nonas Iunias, XIV(!) Junii habitum est consistorium ad Divi Petri, quo de more claudi iusso… [summus pontifex] cursus exorsus obiisse dixit Comitem Federicum, in quo spes omnes successionis suae posuisset, relictum solum cardinalem eius fratrem, quem alii fortasse multi pontifices ad saecularia vota transire fecissent, ut plerique alii iam fecerunt, nec sibi status temporales sive Sedis Apostolicae damno defuturos fuisse. Nos tamen, inquit, intendimus, ut et ipse intendit, in ea vocatione in qua ipse est eum permanere, ideo velle in presbyterum cardinalem illum assumere, si patribus placeret. Presbyteris gratias agentibus, diaconis vero id se aegre ferre asserentibus, pontifex inter vos inquit sedebit – erit tanquam utriusque ordinis medius.)

Ένα κάπως συνοψισμένο κείμενο αυτής τής πράξης τού εκκλησιαστικού συμβουλίου υπάρχει στο J. Šusta, Die römisehe Kurie und das Konzil von Trient unter Pius IV., IV (1914), 68, σημείωση 3 (πρβλ. πιο πάνω, σημείωση 17) και βλέπε Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 95. Aπό τον πρώτο τόμο τού έργου τού Šusta (1904) στον δεύτερο (1909) η ορθογραφία των Curie και Conzil άλλαξε σε Kurie και Konzil.

[←68]

Η βιβλιογραφία για τον Άγιο Κάρολο Μπορομέο (S. Carlo Borromeo) είναι τεράστια, αλλά σημειώστε Pastor, Hist. Popes, xv, 104-22 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 86-99, ενώ για τα κύρια γεγονότα τής σταδιοδρομίας του βλέπε ιδιαίτερα Roger Mols, «Saint Charles Borromée», στο Dictionnaire d’ histoire et de geographie ecclesiastiques, XII (1953), στήλες 486-534 με βιβλιογραφία και στήλες 530-34 και πρβλ. M. de Certeau στο Dizionario biografico degli italiani, XX (1977), 260-69.

[←69]

Arch. di Stato di Modena, Busta 1300/15, αριθ. 60. Στις 20 Φεβρουαρίου 1560 ο Τζιοβάννι Μορόνε, episcopus Albanensis, έγινε προστάτης τής Εκκλησίας τού Σαν Στέφανο στο Βατικανό και τής Αβυσσηνιακής (Abyssini) στη Ρώμη, σημάδι εκτίμησης που συνόδευε την άφεσή του [Arch. Segr. Vaticano, Arm. XLIV, τομ. 10, φύλλο 65, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση και βλέπε στο ίδιο, φύλλα 95^–97, σημειώματα στις 18 Μαρτίου 1560, de absolutione Cardinalis Moroni, προς τον βασιλιά Φερδινάνδο, τον Μαξιμιλιανό, τον Άλμπρεχτ τής Βαυαρίας και τούς βασιλείς Πορτογαλίας, Πολωνίας και Γαλλίας]. Πρβλ. Stephan Ehses, Concilium Tridentinum, VIII (Φράιμπουργκ ιμ Μπράισγκαου, 1919), αριθ. 7, σελ. 11-13. Οι εγγραφές τής δίκης τού Μορόνε για αίρεση δημοσιεύονται τώρα από τούς Massimo Firpo και Dario Marcatto [Ρώμη, 1981 και εξής].

[←70]

Mocenigo, «Relatione di Roma (1560)», στο Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά II, τομ. IV, σελ. 40:

«Θα πω μόνο αυτό, ότι όντας πια απόλυτος ο καρδινάλιος Μορόνε και με μεγάλη φήμη και πειστικότητα απέναντι στον τωρινό πάπα και μεγάλο μέρος των καρδιναλίων, πολλοί πιστεύουν ότι θα συμμετέχει ιδιαίτερα στην παπική θητεία που ξεκινά, λέγοντας ότι ο ποντίφηκας θα έχει έναν άγγελο τού παραδείσου και θα τον χρησιμοποιεί σε όλες τις σημαντικές του υποθέσεις…».

(Questo dirò solamente, che essendo ora assoluto il cardinal Morone, e in gran riputazione e credito appresso il presente pontefice e gran parte de’ cardinali, molti credono che debba aver gran parte nel pontificato futuro, dicendo il pontefice averlo per un angelo di paradiso, e adoperandolo per consiglio in tutte le sue cose importanti…)

Ο Χόσιους (Hosius) ήταν επίσκοπος τής Βάρμια (πολωνικά Warmja, γερμανικά Ermland), που βρισκόταν παλιά στην ανατολική Πρωσσία, αλλά από το 1945 στη βορειοανατολική Πολωνία.

[←71]

Οι Μορόνε και Ναβαγκέρο είχαν διοριστεί λεγάτοι στη σύνοδο, σε γενική συγκέντρωση που έγινε στον Άγιο Πέτρο στις 7 Μαρτίου 1563 [Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλο 157]. Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 242, στο οποίο θα επιστρέψουμε στο επόμενο κεφάλαιο.

[←72]

Soranzo, «Relatione (1563)», στο Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά II, τομ. IV, σελ. 75.

[←73]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident. II, 533 και σημειώστε Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34.161, 74, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση, κείμενο το οποίο παρέχεται στον St. Ehses, Conc. Trident., viii, αριθ. 4, σελ. 8. Ο Σκιπιόνε ντ’ Άρκο έκανε προσφώνηση υπακοής στον πάπα,

«προσθέτοντας πολλά για την εκλογή τής Αγιότητάς του, για την πρόβλεψη των αιρέσεων και τη διατήρηση τής ειρήνης και για ζητήματα σχετικά με τις επιθέσεις των Τούρκων».

(additis multis ad creationem suae Sanctitatis, ad providendum haeresibus et conservandam pacem, et ad impugnandos Turcas pertinentibus)

[←74]

Soranzo, Relatione (1563), στο Alberi, Ambasciatori veneti, σειρά II, τομ. IV, σελ. 82-83. Bλέπε Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 532-33 και Massarelli, Diarium septimum, στο ίδιο, ii, 343 για την απαίτηση τού Πίου Δ΄ για τη διαμονή των επισκόπων και την επιτροπή μεταρρύθμισης τού 1560. Επίσης Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 100-5 με παραπομπές. Για την αύξηση τής Ρώμης (Roma resurgens) υπό τον Πίο Δ΄ πρβλ. Anton Haidacher, Geschichte der Päpste in Bildern: Eine Dokumentation zur Papstgeschichte von Ludwig Freiherr von Pastor, Heidelberg, 1965, σελ. 418-23.

[←75]

Busbecq, Omnia quae extant opera, Βασιλεία, 1740, ανατυπ. Γκρατς, 1968, σελ. 195. Οι ταξιδιώτες στην Ισταμπούλ τού 17^ου αιώνα εντυπωσιάζονταν επίσης από τον τόπο και αποκαρδιώνονταν από τούς δρόμους. Αν και μερικά από τα τζαμιά ήσαν εντυπωσιακά, τα σπίτια ήσαν σε γενικές γραμμές άθλια και προφανώς πάντοτε έπαιρναν φωτιά. Πρβλ. Robert Mantran, Istanbul dans la seconde moitié du XVIIe siècle, Παρίσι, 1962, σελ. 24-35 και passim (Bibliothèque archéologique et historique de l’ Institut français d’ archéologie d’ Istanbul, XII).

[←76]

Döllinger, Beiträge, I (1862), αριθ. 83, σελ. 326-27, επιστολή τού Βάργκας προς Φίλιππο Β΄ με ημερομηνία 29 Δεκεμβρίου 1559 και βλέπε René Ancel, «La disgrâce et le procès des Carafa», Revue Benedictine, XXV (1908), 194 και εξής.

[←77]

Για τον Mark Sittich von Hohenems (Hohenemb) σημειώστε G. Constant, στo Dictionnaire d’ histoire et de géographie ecclésiastiques, II (1914), 786-91.

[←78]

Mocenigo, Relatione (1560), στο Alberi, Ambasciatori veneti, σειρά II, τομ. IV, σελ. 51 και εξής.

[←79]

Πρβλ. R. Brown, Cal. State Papers…, Venice, VI-2 (1881), αριθ. 827, 831, 1058, σελ. 966, 970-71, 1340, έγγραφα με ημερομηνία 6 και 12 Μαρτίου και 9 Οκτωβρίου 1557, στo τελευταίο από τα οποία κείμενα ο Brown συγχέει τον Aldobrandini με τον οικονομικό επίτροπο, ο οποίος στις 7 Οκτωβρίου είχε «τοποθετηθεί στο Κάστρο».

[←80]

Magnum bullarium romanum, iv-2 (Ρώμη, 1745, ανατυπ. Γκρατς, 1965), ad ann. 1560, αριθ. v, σελ. 12-14, «γραμμένη στη Ρώμη, στον Άγιο Πέτρο, το έτος 1560 από την ενσάρκωση τού Κυρίου, στις 3 Απριλίου» (datum Romae apud S. Petrum, anno incarnationis dominicae 1560, tertio nonas Αprilis). Ancel, στο Revue Benedictine, XXV (1908), 204-5.

[←81]

Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 111-12. Pietro Nores, Guerra di Paolo IV, στο Archivio storico italiano, XII (1847), 276, ο οποίος σκιαγραφεί τη λυπητερή σκηνή, καθώς ο Παύλος Δ΄ κειτόταν στο νεκροκρέβατό του:

«Και πρώτα ο καρδινάλιος τής Νάπολης κατηγορήθηκε ότι είχε σηκώσει όλα τα κοσμήματα και μεγάλα χρηματικά ποσά, τα οποία ο πάπας διατηρούσε στο δικό τού δωμάτιο. Αυτή η κατηγορία παρέμεινε για μεγάλο διάστημα στο κάστρο και καταδικάστηκε σε εκατό χιλιάδες σκούδα. Εξακολουθεί να προϋποθέτει ότι με τη συγκατάθεση και γνώση τού ίδιου τού καρδινάλιου τής Νάπολης φτιάχτηκε ένα σημείωμα, που στάλθηκε την ίδια μέρα τού θανάτου τού πάπα υπέρ τού καρδινάλιου τής Πίζας [Σκιπιόνε Ρεμπίμπα], με το οποίο ο πάπας έδινε την κατασχεμένη περιουσία τού Νόφρι Μπαρτολίνο [πέθανε στις 27 Δεκεμβρίου 1555], τού προκατόχου του στην αρχιεπισκοπή τής Πίζας, η οποία είχε περάσει για μικρό διάστημα σε αυτόν, ύστερα από μακρά συζήτηση, που λεγόταν ότι είχε κρατηθεί μυστική…».

(E prima il cardinal di Napoli fu imputato d’aver levato tutte le gioie e gran quantità de denari, che il Papa conservava nella stessa sua camera; imputazione per la quale stette lungo tempo in Castello, e n’ uscì condannato in cento mila scudi. Si presuppose ancora che di consenso e saputa del medesimo cardinale di Napoli si formasse un breve, spedito il giorno medesimo della morte del Papa, a favore del cardinal di Pisa nel quale il Papa donava lo spoglio di Nofri Bartolino, suo predecessore nell’arcivescovado di Pisa, il qual breve fu per ciò, dopo lunga discussione, reputato surretizio…)

[←82]

Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 345. Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλο 85. Ο Δον Ινίγκο ήταν ο τέταρτος κόμης τής Τεντίγια και διοικητής (alcaide) τής Αλάμπρα. Ήταν γιος τού Λούις ντε Μεντόζα, αδελφός τού Δον Ντιέγκο, τού πρεσβευτή τού Κάρολου Ε’ στη Βενετία, στο Τρεντ (το 1545-1546) και στη Ρώμη, για το οποίο σημειώστε Erika Spivakovsky, Son of the Alhambra (1970), σελ. 349, 352, 371, 374-75 και εξής. Μια δεκαετία μετά την αποστολή του στη Ρώμη ο Δον Ντιέγκο ενεπλάκη στην εξέγερση των Μορίσκος στη Γρανάδα.

[←83]

Ancel, στη Revue Benedictine, XXV, 209-10.

[←84]

Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 345. Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλο 86.

[←85]

Για τις πηγές βλέπε πιο κάτω, σημείωση 88. Στις 21 Mαΐου (1560) ο Κάρλο είχε γράψει στον αδελφό τού Τζιοβάννι [Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Vat. lat. 12.086, φύλλο 22]:

«Αν και δεν είμαι ακόμη τόσο καλά ύστερα από την αδιαθεσία μου, ενώ ιδιάιτερα σήμερα ένιωσα πολύ ταραγμένος, παρ’ όλα αυτά ήθελα να πάω στον Κύριό μας [Πίο Δ΄], για να θρηνήσω με την Αγιότητά του το ατυχές συμβάν στον στόλο [δηλαδή τα νέα τής χριστιανικής καταστροφής στη Τζέρμπα είχαν μόλις φτάσει στη Ρώμη, για το οποίο βλέπε πιο κάτω, σημείωση 129], να δω αν θα μπορούσα να καταλάβω κάτι από τον κόμη τής Τεντίγια, και κυρίως να υπενθυμίσω στη Μακαριότητά του την επιθυμία τής εξοχότητάς σας να έρθει να τού στηρίξει τα πόδια, γιατί πρέπει να ασχοληθεί με το συμφέρον του. Αν και για τη δική του εξυπηρέτηση θα κάνω πάντα αυτό που μπορεί να γίνει σε αυτή την περίπτωση, εντούτοις θεωρώ ότι είναι απαραίτητο, να παρεμβαίνει, να μάς βλέπει και να μάς αντιμετωπίζει όλους το ίδιο. Και σε αυτό που μού είπε η Αγιότητά του, ότι η έλευση είναι στη βούληση τής Εξοχότητάς σας, προσδιορίστε τι σκέφτεστε να κάνετε ως προς τον ερχομό και καθορίστε τον χρόνο που θα είμαι εκεί να περιμένω, και μετά βάζω πάνω του τα χέρια, ευλογώντας τον μαρκήσιο και τη δική μου Ντόννα Αντωνία. Από τη Ρώμη στις 21 Μαΐου 1560… [υπογραφή] Υπηρέτης ο καρδινάλιος Καράφα».

(Ancor ch’ io non stia in tutto bene dela mia indispositione et hoggi particularmente mi sentisse assai travagliato, non di meno ho voluto andar da nostro Signore per dolermi con sua Santità del’infortunio occorso a l’armata, e veder s’io potevo intender’ alcuna cosa del Conte di Tendiglia, et principalmente per recordare a sua Beatitudine il desiderio che vostra Eccellenza ha di venir a basargli il piede, perchè dovendosi trattar del interesse suo, se bene per suo servitio io farò sempre quel che possa far lei stessa in questo caso, non di meno mi par che sia necessario ch’ ella ci intervenga et veda et intenda lei stessa il tutto; et a questo sua Santità mi ha detto che il venire sta in arbitrio di vostra Eccellenza—determini hora lei quel che li par da far’ quanto al venir’ e stabilisca il tempo ch’ io là starò aspettando, et in tanto gli baso le mani, benedicendo il marchese e Donna Antonia mia. Di Roma li XXI di Maggio LX… Servitore il Car. Carafa.)

Η επιστολή είναι η πρωτότυπη, απευθυνόμενη «στον επιφανέστατο και εξοχότατο κύριό μου και αξιοσημείωτο αδελφό, τον κύριο δούκα τού Παλιάνο στο Γκαλλέζε» (al illustrissimo et eccellentissimo signore mio et fratello osservatissimo il signor Duca di Paliano a Gallese).

[←86]

Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 346: «…εκείνο τον καιρό [δηλαδή την 1^η Ιανουαρίου 1556, για το οποίο βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 15, περιοχή σημ. 104-105] έφυγε κρυφά από την πόλη [η Δόννα Τζιοβάννα] και τώρα επιστρέφει θριαμβευτικά, επιθυμώντας τόσο μεγάλους θεούς [!]» (…eo tempore ab Urbe clam aufugit, nunc autem ovans revertitur, volentibus sic magnis diis [!]). Δούκας τής Φερράρα ήταν τώρα ο Αλφόνσο Β΄ ντ’ Έστε (πέθανε το 1597). Ο πατέρας του, ο Έρκολε Β΄, είχε πεθάνει στις 3 Οκτωβρίου 1559 [πρβλ. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 522, γραμμές 28-29].

[←87]

Πρβλ. τα σχέδια στο Franz Ehrle και Hermann Εgger, Die Conclavepläne: Beiträge zu ihrer Entwicklungsgeschichte. Bibl. Apost. Vaticana, 1933, εικόνες i-v, που δείχνουν τη θέση των κελλιών των καρδιναλίων κατά τη διάρκεια των κογκλάβιων από το 1549-1550 μέχρι τo 1559, οπότε τα δύο τμήματα τής Sala Ducale ήσαν γνωστά ως Lectorium Magistri (ή Sacri) Palatii και Sala Consistorii Publici, όπου από την τελευταία αίθουσα έμπαινε κανείς στον προθάλαμο τού Μυστικού Εκκλησιαστικού Συμβουλίου και στη συνέχεια στην Aula (ή Locus) Consistorii Secreti.

[←88]

Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 346. Seripando, Commentarii, στο ίδιο, ii, 460. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 534-35. Panvinio, De creatione Pii IV, στο ίδιο, ii, 591-93. Nores, Guerra di Paolo IV, στο Arch. storico italiano, XII (1847), 279-99. Οι Panvinio και Nores καλύπτουν ολόκληρη τη θλιβερή ιστορία των Καράφα, ο Nores με κάποιες λεπτομέρειες. Ο Pastor, Hist. Popes, xv, παραρτ. αριθ. 4-7, σελ. 392-96 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), παραρτ. αριθ. 6-9, σελ. 630-33 παρέχει τα κείμενα τής επιστολής τού Κάρλο Καράφα τής 1^ης Ιουνίου 1560 προς τον αδελφό τού Τζιοβάννι, τής εγγραφής τού εκκλησιαστικού συμβουλίου στις 7 Ιουνίου, τής επιστολής τού Τζιανμπαττίστα Ρικαζόλι στις 7 Ιουνίου προς Κόσιμο Α΄ και τής ανακοίνωσης από Ρώμη (avviso di Roma) στις 8 Ιουνίου. Σημειώστε επίσης Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34. φύλλο 87:

«Πέμπτη 7 Ιουνίου 1560… έγινε εκκλησιαστικό συμβούλιο στον συνήθη τόπο…. Πριν κατέβει ο Ποντίφηκας στο εκκλησιαστικό συμβούλιο, κλήθηκαν με διαταγές του ο αιδεσιμότατος άρχοντας καρδινάλιος Καράφα, εγγονός του, και ο αιδεσιμότατος άρχοντας Αλφόνσο, καρδινάλιος τής Νάπολης, δισέγγονος τού πάπα Παύλου Δ΄, οι οποίοι στάλθηκαν στον Πύργο τού Αγίου Αγγέλου [Καστέλ Σαντ’ Άντζελο]. Στη συνέχεια κατεβαίνοντας η Αγιότητά του στο εκκλησιαστικό συμβούλιο, ανακοίνωσε άλλες δραστηριότητες στους σεβασμιώτατους άρχοντες καρδινάλιους και τελείωσε το εκκλησιαστικό συμβούλιο».

(Die Veneris VII Junii 1560… fuit consistorium in loco solito…. Antequam Pontifex descenderet ad consistorium, vocati fuere eius iussu reverendissimus dominus Cardinalis Carafa, nepos. et reverendissimus dominus Alphonsus, cardinali Neapolitanus, pronepos Pontificis Pauli IV, et missi sunt ad Arcem Sancti Angeli. Descendit postea Sanctitas sua ad consistorium, et de actione rationem reddidit ceteris reverendissimis dominis cardinalibus, et terminavit consistorium.)

Οι ανακοινώσεις από Ρώμη (avvisi di Roma) για τα έτη 1559-1562 υπάρχουν στη Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Urbinas lat. 1039, που ο Pastor έχει χρησιμοποιήσει εκτεταμένα, Cod. Urb. lat. 1038, που καλύπτει τα έτη 1554-1558, cod. 1040 για τα έτη 1565-1568, cod. 1041 για τα έτη 1569-1570 και cod. 1042 για το έτος 1571. Αυτοί οι πέντε τόμοι ανακοινώσεων (avv isi, codd. 1038-42), που φτάνουν στη Ναύπακτο (Λεπάντο), ετοιμάστηκαν κυρίως στη Βενετία για τον πλούσιο τραπεζίτη Ulrich Fugger από το Άουγκσμπουργκ, για το οποίο βλέπε Dom René Ancel, «Etude critique sur quelques recueils d’avv isi: Contribution à l’ histoire du joumalisme en Italie», Melanges d’archéologie et d’ histoire, XXVIII (1908), 115-39 και σημειώστε τον κατάλογο των Codices Urbin ates latini, iii (Ρώμη, 1921), αριθ. 1038 και εξής, σελ. 47 και εξής. Oι πρώτοι τριανταέξι τόμοι των avvisi, με τις περιόδους που καλύπτουν μέχρι τις αρχές τού 17^ου αιώνα, καταγράφονται στο Jean Delumeau, Vie économique et sociale de Rome, ii (1959), 947-48.

Πρωτότυπες ανακοινώσεις (avvisi) τής άνοιξης τού 1559 υπάρχουν στο Cod. Urb. lat. 1.039, απευθυνόμενες «στον εξοχώτατο άνδρα κύριο Ούλριχ Φούγκερ, Άουγκσμπουργκ» (Illustri viro Domino Huldricho Fuggero, Augustae) [φύλλο 33] και για τα έτη 1560-1562 «στον μεγαλοπρεπή και πολύ γενναιόδωρο κύριό μου, τον κύριο Ούλριχ Φούγκερ, Άουγκσμπουργκ» (al magnifico et molto generoso signor mio, il Signor Ulrico Fuccari, Augusta) [φύλλα 217, 221, 239, 241, 242, 244, 246, 249, 253, 257, 260, 266, 271, 275 κλπ., 331, 332, 334, 336, 339, κλπ.]. O τόμος αυτός, όπως σημειώθηκε πιο πάνω, περιέχει λεπτομερείς αναφορές στα κύρια γεγονότα τού 1559-1562, περιλαμβανομένων τής ατίμωσης των Καράφα, τού θανάτου τού Παύλου Δ΄, τής εκλογής τού Πίου Δ΄, τής πολιορκίας τής Τζέρμπα, τής δίκης των Καράφα και σχεδόν οτιδήποτε άλλου συνέβαινε κατά τα πρώτα χρόνια τού Πίου Δ΄. Ο επόμενος τόμος σε αυτή τη σειρά περιέχει μόνο αντίγραφα των ανακοινώσεων (avvisi) και έτσι όχι ενεπίγραφες διευθύνσεις, αλλά (όπως έχει αναφέρει ο Ancel) προέρχονται όλες από τα αρχεία Φούγκερ, όπως προφανώς και οι περισσότερες ανακοινώσεις (avvisi) στους επόμενους τρεις τόμους. Πρβλ. επίσης Cesare d’ Onofrio, «Gli Avvisi di Roma dai 1554 al 1605 conservati in biblioteche ed archivi romani», Palatino: Rivista romana di cultura, vi (1962), 177-83, vii (1963), 18-23. κλπ.

[←89]

Ancel, στη Revue Benedictine, XXV, 213.

[←90]

Στο ίδιο, σελ. 216-17 και βλέπε Romeo de Maio, Alfonso Carafa, Cardinale di Napoli (1961), σελ. 87-92, ο οποίος είναι επικριτικός για τον Πίο Δ΄ και τείνει να υπερασπίζεται τον Αλφόνσο Καράφα.

[←91]

Ancel, στη Revue Benedictine, xxii (1905), 530.

[←92]

Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Vat. lat. 12.086, φύλλα 492 και εξής, πριν στο Arch. Segr. Vaticano, Arm. X, τομ. 197 (βλέπε πιο κάτω, σημείωση 100), το «Βιβλίο τής δίκης» (Liber Jurium), με το κείμενο που παρέχεται στον Pastor, Hist. Popes, xv, παραρτ. αριθ. 8, σελ. 396-401 και Gesch. d. P äpste, vii (ανατυπ. 1957), παραρτ. αριθ. 10, σελ. 633-36. Για τις κατηγορίες εναντίον των Καράφα βλέπε το προηγούμενο κεφάλαιο, σημείωση 79 και για το Liber Jurium πρβλ. στο ίδιο, σημείωση 208. Για το σημείωμα, πλαστό ή όχι, με το οποίο ο Αλφόνσο Καράφα είχε πάρει τα παπικά κοσμήματα και χρήματα στο δικό του κατάλυμα, βλέπε Fabio Gori, «Papa Paolo IV ed i Carafa», Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, ii (1877), 49 και εξής.

[←93]

Bλέπε πιο πάνω, Τόμο iii, Κεφ. 4, περιοχή σημ. 108-111.

[←94]

Ancel, στη Revue Benedictine, XXV, 219-24.

[←95]

Για την «εκτέλεση» τού Καπέτσε πρβλ. Ancel, στη Revue Benedictine, XXIV (1907), 497-501 και Fabio Gori, «Papa Paolo IV ed i Carafa», Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, Ι (1875), 245-56 και II (1877), 47-48, από τα πρακτικά τής δίκης. Ο Gori επίσης παρέχει στο ίδιο, ΙΙ, 262-63 τις εικοσιδύο κατηγορίες που απευθύνονταν εναντίον τού Κάρλο Καράφα, από τις οποίες η 15^η (cap. ΧV) ήταν «συγκέντρωση τού τουρκικού στόλου» (sollicitatio classis Turcarum). Από τούς πέντε φόνους για τούς οποίους κατηγορούνταν, δύο από αυτούς ήσαν οι ονομαζόμενες εκτελέσεις των Καπέτσε και Βιολάντε. Για τις δολοφονίες των Καπέτσε και Βιολάντε πρβλ. Arch. Segr. Vaticano, Miscellanea, Ann. XI, τομ. 114, φύλλα 82 και εξής, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση. Για την «ομολογία» τού Καπέτσε, γραμμένη στη Ρόκκα ντι Σοριάνο το Σάββατο βράδι στις 29 Ιουλίου 1559 βλέπε στο ίδιο, φύλλα 308-309 και πρβλ. φύλλα 339 και εξής.

Ο Μαρκ’ Αντόνιο Μποργκέζε, ο πατέρας τού Καμίλλο (αργότερα πάπα Παύλου Ε’), εκπροσωπούσε τούς Καράφα μαζί με έξι άλλους συνήγορους. Ανέλαβε την υπεράσπισή τους τον Οκτώβριο τού 1560 [για τη σταδιοδρομία τού Μαρκ’ Αντόνιο βλέπε G. de Caro στο Dizionario biografico degli italiani, XII (1970), 598-600] και προσπάθησε να διατηρήσει το κύρος τής «πλήρους αποκατάστασης» (plenaria restitutio) τού Κάρλο, όταν αυτός έγινε καρδινάλιος. Για τις απαντήσεις του στις κατηγορίες εναντίον τού Κάρλο βλέπε Arm. XI, τομ. 114, φύλλα 194-207 και για την έκκλησή του «υπέρ τού επιφανέστατου Δον Τζιοβάννι Καράφα, δούκα Παλλιάνο» (pro illustrissimo Don Joanne Caraffa, duce Palliani), στο ίδιο, φύλλα 266-72.

[←96]

Για τη δολοφονία τής δούκισσας τού Παλιάνο πρβλ. Domenico Gnoli, «Violante Caraffa: Storia del Secolo XVI», Nuova Antologia di scienze, lettere ed arti, XIX (1872), 341-57, 538-55, 799-829, Fabio Gori, «Papa Paolo IV ed i Carafa», Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, ii (1877), 200-6, George Duruy, Le Cardinal Carlo Carafa, Παρίσι, 1882, σελ. 315-18, Alphonse de Ruble, Le Trait de Cateau-Cambresis, Παρίσι, 1889, σελ. 94-98, 124-25, Ancel, στη Revue Benedictine, XXIV, 501-2, Pastor, Hist. Popes, xv, 136-38 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 110-11.

[←97]

Οι κατηγορίες εναντίον των Καράφα σκιαγραφούνται από τον Ancel, στη Revue Benedictine, XXVI (1909), 52-80.

[←98]

Ancel, στη Revue Benedictine, XXVI, 65-66 και βλέπε Heinrich Lutz (επιμ.), Nuntiaturberichte aus Deutshland, I-14 (Τύμπινγκεν, 1971), εισαγωγή, σελ. XXIV-ΧXV και αριθ. 139, σελ. 354, επιστολή τού παπικού νούντσιου Τζιρολάμο Μουτσαρέλλι προς τον Τζιοβάννι Καράφα (που τότε υπηρετούσε στο Βατικανό ως προσωρινός υπουργός εσωτερικών) γραμμένη στις Βρυξέλλες στις 3 Ιουνίου 1556 και ιδιαίτερα στο ίδιο, παραρτ. αριθ. 13, σελ. 420-21, από δήλωση που έστειλε ο Μουτσαρέλλι στον καρδινάλιο Κάρλο Μπορρομέο τον Ιούνιο τού 1560:

«Η αίρεση που αποδιδόταν στον εν λόγω καρδινάλιο[Κάρλο Καράφα]ήταν για το ιερότατο μυστήριο τού θυσιαστηρίου, επειδή λένε ότι όταν βρισκόταν στη Βενετία, όντας ανήλικος, βλέποντας να κουβαλούν το εν λόγω ιερότατο μυστήριο σε πομπή, έκανε το μουνί με τα χέρια του στην κατεύθυνση τού εν λόγω μυστηρίου λέγοντας: “Εγώ δεν πιστεύω, είναι τρελλός εκείνος που πιστεύει!”».

(L’ heresia imputata al sudetto cardinal era circa il santissimo sacramento del altare, perchè dicevano ch’ essend’ esso in Venetia quand’ era in minoribus, et vedendo portare il detto sacratissimo sacramento processionalmente, faceva la fica con le mani verso esso sacramento dicendo, “io non ti credo, pazzo è chi ti crede!”)

Πρβλ. το Processo de Caraffi, στο παράρτημα τής έκδοσης από τον L. Scarabelli τού Pietro Nores, Guerra di Paolo ΙV, στo Arch. storico italiano, XII (1847), 480-81.

Ο Μουτσαρέλλι είχε υπηρετήσει ως νούντσιος στον Κάρολο Ε’ στις Βρυξέλλες από το 1554 μέχρι τo 1556. Ήταν αρχιεπίσκοπος τής Γκόντσα ντι Καμπάνια, μερικά μίλια βορειοδυτικά τής Ποτέντσα, στη νότια Ιταλία, από το 1553 μέχρι τo 1561.

[←99]

Πρβλ. Ancel, στη Revue Benedictine, XXVI, 66-70 και παραπομπές στο Lunz, Nuntiaturberichte στην προηγούμενη σημείωση. Processo de Caraffi στο Arch. stor. italiano, XII, 461-82, Fabio Gori, στo Archivio storico, artistico, archeologico e letterario della città e provincia di Roma, I (1875), 228-33.

[←100]

βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 16, σελ. 678-79. Processo de Caraffi στo Arch. stor. italiano, XII (1847), 483-507. Ancel, στη Revue Benedictine, XXVI, 70-80. Οι κύριες πηγές για τις κατηγορίες που απαγγέλθηκαν εναντίον των Καράφα υπάρχουν στο ονομαζόμενο Liber jurium coram reverendissimo gubernatore… contra illustrisstmos et reverendissimos dominos, cardinales Carolum Carafam, Alphonsum Neapolitanum, κλπ., στη Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Vat. lat. 12.086 (προηγουμένως στα Αρχεία ως Miscellanea, Arm. X, τομ. 197), καθώς και στα πρακτικά που σκιαγραφούνται στο Arch. Segr. Vaticano, Miscellanea, Arm. XI, τομ. 114, Diverse scritture concernenti la causa del Cardinale Carlo Caraffa et altri fatta dal governatore di Roma, vescovo di Savona [Sagona], tanto infavore che contro di essi: Capita quatuordecim articulorum pro parte fisci contra illustrissimum et reverendissimum Don Carolum Cardinalem Caraffam coram reverendissimo domino Hyeronimo episcopo Sagonensi, Urbis gubernatore et commissario super introscriptis delictis productorum: Almae Urbis Caritatis Societas… (Διάφορα γραπτά σχετικά με την υπόθεση τού καρδιναλίου Κάρλο Καράφα και άλλων, που ετοιμάστηκαν από τον κυβερνήτη τής Ρώμης, τον επίσκοπο τής Σαβόνα [Σαγκόνα], πολύ δυσμενή και εναντίον τους: Κεφάλαιο δεκατεσσάρων άρθρων για λογαριασμό τού Υπουργείου Οικονομικών, εναντίον τού λαμπρότατου και αιδεσιμότατου καρδινάλιου κύριου Κάρλο Καράφφα, ενώπιον τού αιδεσιμότατου κυρίου Ιερώνυμου [Τζιρολάμο] επισκόπου Σαγκόνα, κυβερνήτη τής πόλης και επιτρόπου, που παρουσιάστηκαν υπέρ των αναφερομένων σε αυτά κατηγορουμένων. Ετοιμάστηκαν από τη Φιλανθρωπική εταιρεία τής πόλης…). Τα κείμενα αυτά (λέει μια σημείωση ) «βρέθηκαν στο Βεστιάριο» (trovati nella Guardarobba). Tα πρώτα φύλλα αυτού τού τόμου καταρρέουν, λόγω τής διαβρωτικής επίδρασης τού μελανιού. Για τη διευκρίνιση αυτών των κειμένων ο Dom René Ancel αφιέρωσε μεγάλο μέρος τής ερευνητικής του σταδιοδρομίας. Πρβλ. Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 118-19, σημείωση για τις κύριες πηγές για την δίκη των Κάρλο, Αλφόνσο και Τζιοβάννι Καράφα, Φερράντε Γκαρλόνιο και Λεονάρντο ντε Καρντένα.

Ο Κάρλο Καράφα ισχυριζόταν φυσικά ότι είχε ζητήσει βοήθεια από τούς Τούρκους λόγω των προφορικών εντολών που τού είχε δώσει ο Παύλος Δ΄. Επίσης, ενδιαφερόμενος για την ευημερία τής Ιταλίας, δήλωσε στη δίκη του:

«Στο τέλος κράτησα για να πω ότι οι άμυνες δεν μπορούν να γίνουν χωρίς αδίκημα, και ότι αυτό απαιτεί στόλους καθώς και στρατούς, έτσι ώστε μπορούσα να δω από μακριά ότι ο βασιλιάς τής Γαλλίας, έχοντας κάνει από τη στεριά ό,τι μπορούσε και αισθανόμενος ήδη ότι ίσως έκανε χρήση τού τουρκικού στόλου, προκειμένου να μην παραμείνει υποδεέστερος στη θάλασσα, πράγμα που ήταν μεγάλης σημασίας και εντελώς απαραίτητο σε αυτή την επιχείρηση, καθώς και ότι σε αυτή την επιθυμία του δεν μπορούσα να δω πώς Αγιότητά του θα μπορούσε να αντισταθεί με όλη τη δυσαρέσκεια που είχα ακούσει, κυρίως επειδή ο βασιλιάς διεξήγαγε αυτόν τον πόλεμο για την υπεράσπιση τής Εκκλησίας τού Θεού και τής Αποστολικής Έδρας, και χρησιμοποιώντας τον βασιλιά τής Αγγλίας, έναν από τούς πολύ χειρότερους εχθρούς της, όπως είναι οι αιρετικοί…»

(Nel fine mi ristrinsi a dire che le difese non si possono far sanza offesa, et che questa richiedeva così armate come eserciti, onde io vedeva di lontano che il re di Francia faccendo per terra quello che ei può, et che già si sente vorrebbe forse servirsi dell’armata Turchescha a fine di non restare inferiore in mare, ch’è cosa di tanto momento et totalmente necessaria in questa impresa, et che a questa sua volontà io non vedeva come poi sua Santità potesse obviare con tutto il dispiacer’ che ne havesse a sentire, massimamente havendo il re presa questa guerra a difesa della Chiesa di Dio et della Sede Apostolica, et servendosi il re d’Inghilterra di molto maggiori nimici di essa, quali sono gl’ heretici…)

[Cod. Vat. lat. 12.086, φύλλο 215, με αρχική αρίθμηση].

Για τον άρχοντα ντέλλα Βίνια και τούς Τούρκους σημειώστε στο ίδιο, φύλλο 212.

Στις 2 Ιανουαρίου (1557) ο Καράφα έγραφε από τη Γαλλία:

«Έγραψα στις 27 τού μηνός ότι η χριστιανικότατη Μεγαλειότητά του είχε στείλει να παροτρύνει τον τουρκικό στόλο, και ότι από το Πεδεμόντιο ήθελε περισσότερους από έξι χιλιάδες Ελβετούς και τέσσερις χιλιάδες Γάλλους, για να έχει εικοσιπέντε χιλιάδες πεζικό» [στο ίδιο, φύλλο 321].

(Scrissi alli ventisette che sua Maestà Christianissima haveva mandato a sollecitare l’armata del Turco, et per Piemonte voleva di più sei mila Suizzeri et quattro mila Franzesi per havervi venticinque mila fanti)

Για την κατηγορία ότι ο Καράφα «προσέλκυσε τον τουρκικό στόλο εναντίον των αυτοκρατορικών» (armatam Turcharum sollicitaverit contra imperiales) βλέπε επίσης Arm. XI, τομ. 114, φύλλα 128 και εξής, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση.

Mια επιστολή, γραμμένη από τον Πιέτρο Στρότσι προς τον δούκα τού Παλιάνο στις 23 Ιουλίου 1557, παρουσιάστηκε στη δίκη, αναφέροντας τον Ζαν ντε λα Βίνιε, «που στάλθηκε στον τουρκικό στόλο» (che fu mandato all’armata Turchesca):

«Ο σεβασμιότατος ντε λα Βίνιε στάλθηκε και αναχώρησε, και επέστρεψε για να απαντήσει στην εξοχότητά σας ότι αυτή η συνεννόηση με τον Τούρκο αξιολογείται από χριστιανικότατη Μεγαλειότητά του πάνω από κάθε άλλη υπόθεση…» [Fabio Gori, στο Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, Ι (1875), 233-35].

(Monsignor della Vigna fò espedito et se partì, et tornò a replicare a vostra Signoria illustrissima che questo maneggio col Turco è stimato da sua Maestà Christianissima sopra ogn’ altra cosa…)

[←101]

Πρβλ. τα Acta Consistorialia στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλο 103, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση.

[←102]

Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλα 106-107. Massarelli, Diarium optimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 351-52. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 540. Van Gulik, Eubel, Schmitz-Kallenberg, Hierarchia catholica, iii (1923), 38-39. Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957). 129-30. Ο διορισμός τού δέκατου ένατου καρδινάλιου, τού Ντανιέλε Μπάρμπαρο, παρέμεινε κρυφός (in pectore) και φαίνεται ότι ποτέ δεν αναγνωρίστηκε δημοσίιως.

[←103]

Η επιστολή τού Φιλίππου Β΄, που έφτασε στη Ρώμη την 1^η Μαρτίου, ήταν γραμμένη στo Τολεδο στις 11 Φεβρουαρίου 1561 [Döllinger, Beiträge, I (1862), 353]. Έ γραφε στον Πίο Δ΄ ότι

«…στις υποθέσεις που αντιμετωπίζονται εκεί των καρδιναλίων Καράφα και Νάπολης… είναι βέβαιο ότι η Αγιότητά σας δεν θα σταματήσει να τις αντιμετωπίζει, όπως συνηθίζει, με τη συνηθισμένη καλοσύνη και ευγένεια [!]».

(…en las causas que ahí se tratan de los Cardenales Carrafa y Napoles… sé cierto que vuestra Santidad no dejara de usar con ellos lo que suele por su acostumbrada bondad y benignidad [!])

Ο Φίλιππος έγραψε επίσης στον Βάργκας την ίδια μέρα, στέλνοντάς του αντίγραφο τής επιστολής προς τον πάπα.

[←104]

Το κείμενο τού πρακτικού τού εκκλησιαστικού συμβουλίου έχει δημοσιευτεί από τον Pastor, Hist. Popes, xv, παραρτ. αριθ. 13, σελ. 403 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), παραρτ. αριθ. 19, σελ. 639. Tο εκκλησιαστικό συμβούλιο τής 3^ης Μαρτίου (1561) είχε διαρκέσει πολλή ώρα και είχε γίνει πολλή δουλειά, όπως φαίνεται από τις εγγραφές που παρέχονται κάτω από αυτή την ημερομηνία στα Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλλα 107^–109, όπου (αρκετά παράδοξα) δεν υπάρχει αναφορά στην ανάλυση των κατηγοριών εναντίον τού Κάρλο Καράφα από τον ντε Φεντερίτσι.

[←105]

Για το κείμενο βλέπε πιο κάτω, σημείωση 109.

[←106]

Πρβλ. την επιστολή τής 7^ης Μαρτίου (1561) από τον Μαρκ’ Αντόνιο ντα Μούλα, Ενετό πρεσβευτή στη Ρώμη (και αργότερα καρδινάλιο), προς τη Σινιορία στον Pastor, Gesch. d. P äpste, vii (ανατυπ. 1957), παραρτ. αριθ. 22, σελ. 640, αλλά σημειώστε την άλλη χρήση τού φύλλου (lenzuolo) που αναφέρεται στην ανακοίνωση (avviso) τής 8^ης Μαρτίου, στο ίδιο, vii, παραρτ. αριθ. 24, σελ. 642. Οι θανατικές ποινές που απαγγέλθηκαν εναντίον των Τζιοβάννι Καράφα, Φερράντε Γκαρλόνιο και Λεονάρντο ντε Καρντένα, όλες με ημερομηνία 4 Μαρτίου 1561, υπάρχουν στο Fabio Gori, «Paolo IV ed i Carafa», Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, ii (1877), 259-61. O Gori δεν κατόρθωσε να βρει (στο Arch. di Stato di Roma) το κείμενο τής θανατικής ποινής που επιβλήθηκε στον Κάρλο Καράφα (και δεν γνωρίζω αν το βρήκε ποτέ). Η διατύπωση τής ποινής για τον Κάρλο παραμένει άγνωστη. Η συνοπτική έκκλησή του προς τον πάπα «από το Καστέλ Σαντ’ Άντζελο στις 3 Μαρτίου 1561» (da Castello di Santo Angelo li III de Marzo del 61) είναι το τελευταίο κείμενο που παρέχεται στον Cod. Vat. lat. 12.086, φύλλο 583.

[←107]

Nores, Guerra di Paolo IV, στο Arch. storico italiano, XII (1847), 297 98, τού οποίου όμως η περιγραφή είναι κατά τα άλλα ανακριβής. Ο Τζιοβάννι Καράφα είχε απευθύνει επιστολή προς τον Πίο Δ΄ από τον Τόρρε ντι Νόνα στις 17 Ιανουαρίου 1561 [στο ίδιο, σελ. 456-58]. Λίγες ώρες (όχι μια ώρα) πριν από τον θάνατό του είχε γράψει συγκινητική επιστολή προς τον νεαρό του γιο Ντιομέντε, μαρκήσιο τού Κάβε [σελ. 458-60], την οποία χρονολογούσε «την τελευταία μέρα αυτής τής ψεύτικης ζωής, που είναι 5 Μαρτίου 1561, την πέμπτη ώρα τής νύχτας» (l’ultimo giorno di questa fallace vita, che sono li cinque di marzo 1561, alle cinque hore di notte) (δηλαδή περίπου μεσάνυχτα).

Για την αποτυχία τής υπεράσπισης των Καράφα, τις θανατικές ποινές και τις εκτελέσεις, βλέπε ιδιαίτερα Ancel, στη Revue Benedictine, XXVI, 189-220 και Pastor, Hist. Popes, xv, 147-73, με παραρτ. αριθ. 9-18, σελ. 401-9 και Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 118-37, με παραρτ. αριθ. 13-15, 18-24, σελ. 637-43. Πρβλ. επίσης Fabio Gori, στο Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, ii (1877), 302-8.

Αν και ο Pastor σωστά αποδίδει πολλή σημασία στην επιστολή τής 8^ης Μαρτίου (1561) από τον Φραντσέσκο Τονίνα, τον Μαντοβάνο πρεσβευτή στη Ρώμη, προς τον δούκα Γκουλιέλμο Γκονζάγκα, αυτή περιλαμβάνει ανακρίβειες όπως όλες οι αναφορές τής εποχής που ασχολούνται με τις τέσσερις εκτελέσεις. Για παράδειγμα ο ίδιος ο Τζιοβάννι Καράφα ορίζει τον χρόνο κατά τον οποίο έγραψε την επιστολή προς τον γιο του «κατά την πέμπτη ώρα» (μεσάνυχτα) στις 5 Μαρτίου (βλέπε πιο πάνω) και παρ’ όλα αυτά ο Τονίνα, ο οποίος ισχυριζόταν ότι είχε τις πληροφορίες του απευθείας από τον αστυνόμο (bargello) Γκασπαρίνο ντε Μέλις (come egli stesso ha narrato di bocca), λέει ότι ο Γκασπαρίνο πήγε «την πέμπτη ώρα τής νύχτας [μεσάνυχτα]… πρώτα στον καρδινάλιο Καράφα, ο οποίος κοιμόταν…» (alle cinque hore di notte… primieramente al Cardinale Caraffa, il quale dormeva…).

Λαμβάνοντας υπόψη τις διαμαρτυρίες τού Κάρλο, τη μακρά εξομολόγησή του, την εκ μέρους του απαγγελία ψαλμών και τη μισή ώρα τού κακοφτιαγμένου στραγγαλισμού, πρέπει να είχαν περάσει τουλάχιστον δύο ώρες για την πραγματοποίηση τής εκτέλεσής του. Στη συνέχεια, λέει ο Τονίνα, ο μπαργκέλλο και η αστυνομία «ετοίμασαν τον δούκα τού Παλιάνο, τον οποίο οδήγησαν στον Τόρρε ντι Νόνα…» (andorno poi al duca di Palliano, qual condussero in Torre di Nona… ), αλλά (συνεχίζει ο Τονίνα ) καθώς ο Τζιοβάννι ήθελε να γράψει επιστολές στον γιο του (και στην αδελφή του ), τον πήγαν πίσω στο κελλί του στο Καστέλ Σαντ ’ Άντζελο. όπου συνέταξε τις δύο χρονοβόρες επιστολές και «στη συνέχεια οδηγήθηκε στον Τόρρε ντι Νόνα» (poi fu condutto a Torre di Nona) [Pastor, VII, παραρτ. αριθ. 23, σελ. 641].

Σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα τού Τονίνα αυτές οι επιστολές δεν μπορούσαν να είχαν γραφεί πριν από τις 2 π.μ., αλλά γνωρίζουμε ότι γράφηκαν τα μεσάνυχτα. Επίσης ο Τζιοβάννι Καράφα, ο κόμης τής Αλίφε και ο ντε Καρντένα οδηγήθηκαν στον Τόρρε πριν, όχι μετά, την εκτέλεση τού καρδινάλιου Κάρλο. Αυτά για την ακρίβεια τής περιγραφής, την οποία ο Pastor, VII, 135, σημείωση θεωρεί «την πιο αυθεντική έκθεση» (der am meisten authentische Bericht). Από την άλλη πλευρά ο Ενετός πρεσβευτής Μαρκ’ Αντόνιο ντα Μούλα, ο οποίος φαίνεται καλά πληροφορημένος όσον αφορά τις λεπτομέρειες τής εκτέλεσης τού Κάρλο (όπως επιβεβαιώνεται από άλλες πηγές) τοποθετεί λανθασμένα την εκτέλεσή του ύστερα από εκείνη τού Τζιοβάννι, τού Φερράντε Γκαρλόνιο και τού ντε Καρντένα [στο ίδιο, vii, παραρτ. αριθ. 22, σελ. 639-41, επιστολή γραμμένη στη Ρώμη στις 7 Μαρτίου 1561]. Οι εκτελέσεις των τελευταίων τριών είναι προσδιορισμένες ως προς τον χρόνο [Arch. d. S. Giovanni Decollato, Giustiziati, iii, φύλλο 169, αναφερόμενο από τον Pastor, VII, 136-37, σημείωση 1]: «από την ένατη μέχρι την εντέκατη περίπου ώρα, την Πέμπτη 6 Μαρτίου…» (dalle hore nove sino a hore XI incircha giovedi addi 6 di marzo…).

Πρβλ. Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 352-53, Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 540, ο οποίος είχε κάνει λυπημένη επίσκεψη στον καρδινάλιο Κάρλο, που είχε χαρεί που τον είδε, στις 18 Ιανουαρίου (1561), «και με κράτησε μαζί του στο μεσημεριανό γεύμα» (et detinuit me in prandio secum) [II, 539. Döllinger, Beiträge, i, αριθ. 97, σελ. 354-55].

Όσον αφορά τον Τόρρε ντι Νόνα, πρέπει να προσθέσω ότι ήταν ιδιοκτησία των Ορσίνι, ίσως κατά τον ύστερο 13^ο και οπωσδήποτε κατά τον 14^ο αιώνα, όταν ήταν πιθανώς ο Τόρρε ντελλ’ Αννόνα, γιατί το 1347 ο Τζιορντάνο Ορσίνι ήταν «έπαρχος Αννόνα» (praefectus Annonae). Στην αριστερή όχθη τού Τίβερη, ο Πύργος (Torre) ήταν σε καλή θέση για την παραλαβή σιτηρών και άλλων προϊόντων, που μπορούσαν να αποθηκευτούν στις παρακείμενες αποθήκες. Από την πρώτη δεκαετία τού 15^ου αιώνα είχε, κατά περίσταση τουλάχιστον, χρησιμοποιηθεί ως παπική φυλακή και ήταν γνωστός ως «η φυλακή τού πάπα» (la presone de lo papa). Ο Τόρρε, έχοντας κατεδαφιστεί γύρω στο 1600, ανακατασκευάστηκε αργότερα στο κατώτερο τμήμα τής δομής και στα παραρτήματά του σε πανδοχείο, με εφαπτόμενα καταστήματα και μεγάλη χορταποθήκη και μετατράπηκε σε θέατρο σπό τον Carlo Fontana το 1669-1670, την πρώτη όπερα στη Ρώμη. Το θέατρο κάηκε το 1781, αλλά αντικαταστάθηκε από τον «Απόλλωνα», που κράτησε για πολλά χρόνια και τελικά απομακρύνθηκε το 1887 [βλέπε Emma Amadei, Le Torri di Roma, Ρώμη, 1969, σελ. 58-62]. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά και διατηρούμενα στη μνήμη δράματα που έλαβαν ποτέ χώρα σε αυτό το σημείο ήταν εκείνο που συνέβη κατά τις πρώτες πρωινές ώρες τής Πέμπτης 6 Μαρτίου 1561.

[←108]

Nores, Guerra di Paolo IV, σελ. 299.

[←109]

Στο υστερόγραφο επιστολής γραμμένης στη Ρώμη στις 4-6 Μαρτίου 1561, ο Κάρλο Μπορρομέο είχε γράψει στον Κομμεντόνε [Lettere di principi, τομ. xxii, φύλλα 244-245, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση]:

«Τη Δευτέρα, που ήταν 3 αυτού τού μήνα, ο Κύριός μας παρέπεμψε σε μυστικό εκκλησιαστικό συμβούλιο από τον κυβερνήτη τής Ρώμης την υπόθεση αυτών των κυρίων Καράφα και η διαδικασία κράτησε από την 16η ώρα [περίπου 11 π.μ.] μέχρι την πρώτη ώρα τής νύχτας [8 μ.μ.], ενώ, όταν τελείωσε, η Αγιότητά του εξήγγειλε σύμφωνα με το πρόγραμμα. Χτες στη συνέχεια η Αγιότητά του υπέγραψε την ποινή, η οποία είπε ότι παραδίδεται στον κοσμικό βραχίονα και έτσι την περασμένη νύχτα [τής 5-6 Mαρτίου] η δικαιοσύνη τούς έχει κάνει να πεθάνουν, δηλαδή τον καρδινάλιο Καράφα, τον δούκα τού Παλιάνο, τον κόμη τού Αλίφε και τον Δον Λεονάρντο ντε Καρντένα. Ο Κύριός μας θα μπορούσε σε αυτή την περίπτωση να κάνει χρήση τής συνηθισμένης πραότητας και τού ελέους του. Και θα το είχε κάνει πρόθυμα, αλλά το μέγεθος των εγκλημάτων τους υποχρέωσε την Αγιότητά του να βγει από τη συνηθισμένη της φύση. Ημερομηνία 6 Μαρτίου».

(Lunedì, che fu a li 3 del presente, Nostro Signore fece riferir in concistorio secreto dal governatore di Roma la causa di questi signori Carafi, et la relatione durò da le 16 hore fin a un’ hora di notte, la qual finita sua Santità pronuntiò prout in cedula. Hieri poi sua Santità sottoscrisse la sententia, la qual diceva che traderentur curiae seculari, et così questa notte passata la giustitia li ha fatti morire, ciò è il Cardinale Carafa, il Duca di Paliano, il Conte d’Alife, et Don Leonardo di Cardine. Se Nostro Signore havesse potuto in questo caso usar la solita sua benignità et misericordia, l’haverebbe fatto volentieri, ma la grandezza de li delitti loro ha sforzato sua Santità a uscir da la natura sua. Die VI Martii.)

Στο ημερολόγιο των ημερών του ως φοιτητής στην Ιταλία ο νεαρός Φίλιπ Έντουαρντ Φούγκερ, γόνος τής οικογένειας τραπεζιτών τού Άουγκσμπουργκ, σημείωνε κάτω από την ημερομηνία 5 Μαρτίου (1561) τις εκτελέσεις των Καράφα, τού κόμη τού Αλίφε και τού Δον Λεονάρντο ντε Καρντένα [Paolo Piccolomini, «Ricordi di Filippo Edoardo Fugger», στο Arch. storico italiano, 5^η σειρά, XLII (1908), 366].

[←110]

Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 351. Firmanus, Diaria caerimonialia, στο ίδιο, ii, 539. Panvinio, De electione Pii IV, στο ίδιο, ii, 593. Pastor, Gesch. d. Päpste, vii (ανατυπ. 1957), 138-39. Ο Ρέμπιμπα ήταν παρών στο εκκλησιαστικό συμβούλιο τής Τετάρτης 18 Μαρτίου 1562 [Acta Miscellanea, Reg. 34, φύλο 135].

[←111]

Romeo de Maio, Alfonso Carafa, Cardinale di Napoli (1961), σελ. 90-117, 127 και εξής, 197-203 και για το πρόστιμο στον Αλφόνσο 100.000 χρυσών σκούδων πρβλ. Fabio Gori, στo Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, ii (1877), 311-12 και Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 541, εγγραφή στις 2 Απριλίου 1561. Στις 23 Σεπτεμβρίου (1561) ελευθερώθηκε επίσης ο Ιννοτσέντσο ντελ Μόντε «και απογυμνώθηκε από πολλά μοναστήρια και επιδόματα» (et spoliatus a multis abbatiis et beneficiis) [στο ίδιο, ii, 542].

[←112]

Πρβλ. Fabio Gori, «Paolo IV e i Carafa», Archivio storico, artistico, archeologico e letterario, ii (1877), 317-21. Ο Πίος Ε’ καθυστέρησε να αναλάβει δράση εναντίον τού Παλλαντιέρι και φαινόταν για κάποιο διάστημα ότι δεν επρόκειτο να αναλάβει. Ο πρώην οικονομικός επίτροπος, ο οποίος είχε αναρριχηθεί σε πιο υψηλές θέσεις (υπηρετώντας ως κυβερνήτης Ρώμης το 1563-1566 και ως κυβερνήτης τού Μάρκε τής Αγκώνας το 1567-1569), συνελήφθη όμως τελικά και κρατήθηκε για δίκη το 1569. Ο Παλλαντιέρι κατηγορήθηκε για παραποίηση αποδεικτικών στοιχείων και για απόκρυψη εγγράφων ευνοϊκών για τον Κάρλο Καράφα. Θανατώθηκε το 1571. Πρβλ. Merkle, Conc. Trident., ii, 335, σημείωση.

Για τη δίκη και εκτέλεση τού Παλλαντιέρι βλέπε Bibl. Apost. Vaticana, Cod. Urb. lat. 1042, φύλλα 38. 39, 59, 66 και 67, όπου η τελευταία αναφορά είναι σε ανακοίνωση (avviso) γραμμένη στη Ρώμη στις 6 Ιουνίου 1571:

«Απόψε ειπώθηκε με βεβαιότητα ότι ο Παλαντιέρο οδηγήθηκε στον Τόρρε ντι Νόνα, ότι εκεί το βράδυ θα τον αποκεφαλίσουν και στη συνέχεια το πρωί θα το δείξουν στο κοινό»

(Questa sera s’è detto per cosa certa che ‘l Palantiero è stato condotto in Torre di Nona, et che ivi li serà troncato il capo, e poi la matina mostrato in publico)

και σημειώστε, στο ίδιο, φύλλο 71, ανακοίνωση (avviso) γραμμένη στη Ρώμη στις 9 Ιουνίου: «

Την Τετάρτη καθαιρέθηκε ο Παλαντιέρο, πρώην κυβερνήτης τής Ρώμης, το βράδυ καταδικάστηκε σε θάνατο και την έκτη ώρα τής νύχτας αποκεφαλίστηκε στον τόπο όπου είχε αποκεφαλιστεί ο δούκας τού Παλιάνο…»,

(Mercordì fu degradato il Palantiero, già governator di Roma, et la sera gli fu denuntiata la morte, et la notte a 6 hore gli fu tagliata la testa nel luoco ove fu tagliata al duca di Paliano…)

με εκτίμηση για τον χαρακτήρα τού Παλλαντιέρι στο φύλλο 71. Επιπλέον, σύμφωνα με επιστολή από τη Ρώμη στις 20 Ιουνίου, φύλλο 74,

«Όλα τα αγαθά τού Παλαντιέρο κατασχέθηκαν και απέφεραν 20.000 σκούδα, ενώ εκδόθηκε διάταγμα ότι καθένας έπρεπε να αποκαλύψει τις πιστώσεις και τα περιουσιακά στοιχεία τού εν λόγω Παλαντιέρο…»

(Tutti li beni del Palantiero sono stati confiscati, che importano 20 m. scudi, et sono fuori editti che ognuno debba revelare i crediti et beni del detto Palantiero…)

Tα έσοδα από την πώληση τής περιουσίας τού Παλλαντιέρι δόθηκαν στην Ιερά Εξέταση [φύλλα 85-86].

Η διαδικασία απαλλαγής τού καρδινάλιου Κάρλο Καράφα από ορισμένες από τις κατηγορίες που είχαν απαγγελθεί εναντίον του ξεκίνησε από τον Πίο Ε’ Γκιζλιέρι τον Νοέμβριο τού 1566. Πρβλ. Pompeo Serrano (επιμ.), Correspondencia diplomática entre España y la Santa Sede durante el pontificado de S. Pío V, 4 τόμοι, Μαδρίτη, 1914, i, αριθ. 152, σελ. 388, επιστολή τού Ισπανού πρεσβευτή Λούις ντε Ρεκέσενς προς Φίλιππο Β΄, γραμμένη στη Ρώμη στις 14 Νοεμβρίου 1566. Σημειώστε επίσης, στο ίδιο, αριθ. 162, σελ. 412 και II (επίσης 1914), αριθ. 27, 56, 69, 87, 90 και 103, σελ. 74-75, 151, 181, 218-19, 224-25, 264. Στις 13 Οκτωβρίου 1567 ο Ρεκέσενς έγραφε στον Φίλιππο ότι ο Πίος Ε’ είχε μόλις διατυπώσει την «ποινή» του υπέρ των Καράφα [στο ίδιο, ii, αριθ. 90, σελ. 224-25]. Η απαλλαγή όμως δεν περιλάμβανε τούς άμεσα υπεύθυνους για τη δολοφονία τής δούκισσας τού Παλιάνο, για το οποίο βλέπε Filippo Gauttieri, «La Revisione del processo Carafa sotto il pontificatο di S. Pio V», Archivio della R. Societ à romana di storia patria, LIII-LV (1930-32), 375-84, ο οποίος προσθέτει ένα σημαντικό έγγραφο στον πλούσιο φάκελλο των Καράφα.

[←113]

Η βούλλα έχει ημερομηνία 19 Δεκεμβρίου 1560 [Raynaldus, Annales ecclesiastici, XXI-2 (Ρώμη, 1677), ad ann. 1560, αριθ. 91]: «Εκδόθηκε στη Ρώμη, στον Άγιο Πέτρο, το έτος 1560 από την ενσάρκωση τού Κυρίου μας, 14 μέρες πριν από τις καλένδες Ιανουαρίου, κατά το πρώτο έτος τής παπικής μας θητείας» (datum Romae apud Sanctum Petrum anno Incarnationis Dominicae MDLX, XIV Kalendas Ianuarii, pontificatus nostri anno primo).

Η ίδια ημερομηνία εμφανίζεται στην έκδοση Λούκκα τού Raynaldus, XV (1756), 108a και στο R. Predelli, Regesti dei Ccmmemoriali, vi (1903), αριθ. 72, σελ. 298 και έτσι είναι προφανώς ακριβής. Σε αντίθεση λοιπόν με τον Raynaldus, ό..π., και τον Sir George Hill, A History of Cyprus, iii (1948), 1099, ο Φίλιππο Μοτσενίγκο δεν θα μπορούσε να είχε διοριστεί αρχιεπίσκοπος Λευκωσίας «σε συμφωνία με αυτό το προνόμιο», γιατί η αναγόρευση τού Μοτσενίγκο είχε ήδη επικυρωθεί στo εκκλησιαστικό συμβούλιο στις 13 Μαρτίου 1560, για το οποίο βλέπε το κείμενο πιο κάτω και την επόμενη σημείωση.

[←114]

Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34. φύλλα 75, 77:

«Την Τετάρτη 13 Μαρτίου 1560 έγινε μυστικό εκκλησιαστικό συμβούλιο στον συνήθη τόπο [δηλαδή στην Aula Consistorii Secreti, για το οποίο πρβλ. πιο πάνω, σημείωση 87]. … Αναφερόμενος στον αγιότατο κύριό μας [συνήθως οι καρδινάλιοι υπέβαλλαν προτάσεις για εκκλησιαστικούς διορισμούς], η Αγιότητά του διέθεσε εκτός Ρωμαἱκής κούρτης την εκκλησία τού μητροπολίτη Λευκωσίας στο βασίλειο τής Κύπρου, κενή από τον θάνατο τού καλής μνήμης Τσέζαρε [Ποντοκατάρο], στο άτομο τού κυρίου Φίλιππο Μοτσενίγκο, Ενετού ευγενούς…».

(Die Mercurii XIII Martii 1560 fuit consistorium secretum in loco solito…. Referente sanctissimo domino nostro, Sanctitas sua providit ecclesie metropolitane Nicosiensi in regno Cipri vacanti per obitum bone memorie Cesaris extra Romanam Curiam defuncti de persona domini Philippi Mocenici, nobilis Veneti…)

Πρβλ. Van Gulik, Eubel και Schmitz-Kallenherg, Hierarchia catholica, iii, 258.

[←115]

Hierarchia catholica, iii, 243, όπου η χρονολογία 1550 είναι λάθος αντί για για 1560, για το οποίο πρβλ. Acta Miscellanea, Reg. 34. φύλλο 76. Για τη μακροχρόνια εξουσία τού Τζιοβάννι Δ΄ Κρίσπο ως δούκα Νάξου ή Αρχιπελάγους βλέπε Wm. Miller,Latins in the Levant, Λονδίνο, 1908, σελ. 621-35.

[←116]

Acta Consistorialia, στα Acta Miscellanea, Reg. 34. φύλλο 88:

«…Αναφερόμενος στον σεβασμιώτατο Τσέζι, ο αγιότατός κύριός μάς διέθεσε την εκκλησία τής Τήνου και Μυκόνου, νησιών τού Αιγαίου πελάγους, κενή από τον θάνατο τού καλής μνήμης Αλεσσάντρο Σκουταρίνι, στο άτομο τού κυρίου Μάρκο Γκριμάνι, ιερέα τής Τήνου…».

(…Referente reverendissimo Cesio, sanctissimus dominus noster providit ecclesiis Timarum [sic] et Minocarum [sic], insularum maris Aegei, invicem unitis vacantibus per obitum bone memorie Alexandri Scutarini de persona domini Marci Grimani, presbyteri Tinarum…)

Φαίνεται ότι είχε ήδη αναληφθεί δράση για τον διορισμό τού Γκριμάνι στην Τήνο και τη Μύκονο στις 15 Φεβρουαρίου 1559 [Van Gulik, Εubel και Schmitz-Kallenberg, Hierarchia catholica, iii, 313].

[←117]

Πρβλ. Van Gulik, Εubel και Schmitz-Kallenberg, iii, 258. G. Fedalto, La Chiesa latina in Oriente, 3 τόμοι, Βερόνα, 1973-78, ii, 175. L. de Mas Latrie, Hist. de l’ Ile de Chypre, 4 τόμοι, Παρίσι, 1852-1873, ανατυπ. Αμμόχωστος, 1970, iii, 542-45, από την αναφορά προς την Ενετική Σινιορία τού Μπερνάρντο Σαγκρέντο, γενικού επιστάτη (provveditore generale) στην Κύπρο (1562-1564) και IV, 588-90. John La-Monte, «A Register of the Cartulary of the Cathedral of Santa Sophia in Nicosia», Byzantion, V-2 (1929-30), αριθ. 137-40, σελ. 490-91 και ιδιαίτερα Hill, Hist. Cyprus, iii, 1096 και εξής. Για τούς αρχιεπίσκοπους τής Λευκωσίας βλέπε J. Hackett, A History of the Orthodox Church of Cyprus, Λονδίνο, 1901, ανατυπ. Νέα Υόρκη, 1972, σελ. 537-64.

[←118]

Πρβλ. την αναφορά τού Σαγκρέντο προς την ενετική κυβέρνηση στο Mas Latrie, Hist. de l’ Ile de Chypre, iii, 542-43:

«Η πρώτη [εκκλησία τής Κυπρου] είναι η αρχιεπισκοπή Λευκωσίας, εκκλησία τόσο πολύ αλλαγμένη από αυτόν τον αρχιεπίσκοπο [Μοτσενίγκο] όπως θα θέλατε. Επιπλέον υπάρχουν πολλές λειτουργίες, γιατί στο παρελθόν οι λαμπροί πολιτικοί διοικητές, πολλές φορές, όταν πήγαιναν για λειτουργία, ήταν απαραίτητο να στείλουν κάποιον να ψάξει για ιερέα!»

(La prima [chiesa di Cypro] è l’arcivescovato di Nicosia, chiesa tanto ben redotta da questo arcivescovo quanto si può desiderare, oltra che vi son molte messe, ché per avanti li clarissimi rettori, molte volte, quando andavano a messa, bisognava che mandassero cercando qualche prete!)

[←119]

Mas Latrie, Hist. de l’ Ile de Chypre, iii, 599-605, βούλλες στις 21 Φεβρουαρίου και 13 Δεκεμβρίου 1196, η πρώτη από τις οποίες είναι χρονολογημένη λάθος από τον Mas Latrie, ο οποίος ξέχασε ότι το 1196 ήταν δίσεκτο έτος. Οι λίγες υπαγόμενες επισκοπές ορίστηκαν στη βούλλα τής 13^ης Δεκεμβρίου [στο ίδιο, σελ. 602]:

«Σημειώνονται επίσης οι υπαγόμενες επισκοπές, δηλαδή εκείνες τής Πάφου, Λεμεσού και Αμμοχώστου, για τις οποίες ορίζουμε ότι εσείς και οι διάδοχοί σας στο μέλλον θα υπόκεινται σε άλλο μητροπολιτικό δίκαιο».

(Episcopatus quoque inferius annotatos, videlicet Paphensem, Limichoniensem [Limosiensem] et Famaugustanum, tibi tuisque successoribus statuimus esse de cetero metropolitico jure subjectos.)

[←120]

George Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus: Studies in Archaeology and Architecture of the Island, Λευκωσία, Κύπρος, 1918, σελ. 287-88. Η κωμόπολη Καλοπαναγιώτης σε πλαγιά λόφου βρίσκεται τριανταπέντε περίπου μίλια νοτιοδυτικά τής Λευκωσίας, 2.400 περίπου πόδια πάνω από το επίπεδο τής θάλασσας και είναι γνωστή για τις θειούχες πηγές της. Όσον αφορά τη μοναστηριακή εκκλησία τού Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή, «με το λατινικό παρεκκλήσι… στα βόρεια και την Ορθόδοξη εκκλησία στα νότια, και τα δύο κάτω από την ίδια στέγη και χωρίς διαίρεση μεταξύ τους», βλέπε επίσης Rupert Gunnis, Historic Cyprus, Λονδίνο, 1936, σελ. 245-47. Στο γενουάτικο νησί τής Χίου τα παρεκκλήσια λίγων από τις πλουσιότερες οικογένειες, στις οποίες είχαν υπάρξει μεικτοί γάμοι Ελλήνων και Λατίνων, είχαν επίσης δύο ξεχωριστά τμήματα, ένα για κάθε δόγμα.

[←121]

Felix Fabri, Evagatorium in Terrae Sanctae, Arabiae et Egypti peregrinationem, επιμ. C. D. Hassler, 3 τόμοι, Στουτγκάρδη, 1843-49, i, 171-77, με το παρατιθέμενο απόσπασμα στη σελ. 176-77. Ο αναγνώστης ίσως προτιμά τη μετάφραση τού Aubrey Stewart, The Book of the Wanderings of Brother Felix Fabri, 2 τόμοι, σε 4 μέρη, Λονδίνο, 1887-97, ανατυπ. Νέα Υόρκη, 1971 (στην Palestine Pilgrims Text Society, τόμοι VII-X), I, 199 200. Πρβλ. J. Ηackett, A History of the Orthodox Church of Cyprus (1901), σελ. 153 και G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σελ. 189-93.

[←122]

Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1560, αριθ. 91 και πρβλ. Hackett, Hist. Orthodox Church of Cyprus (1901), σελ. 153-54, 563-64.

[←123]

Σύμφωνα με επιστολή τού σουλτάνου Σουλεϊμάν προς τον Τούρκο ναύαρχο Πιαλή πασά, με ημερομηνία 15 Σαουάλ έτους Εγείρας 966, δηλαδή 21 Ιουλίου 1559, οι Ισπανοί είχαν ήδη συγκεντρώσει εξηνταδύο γαλέρες και δέκα γαλιότες στη Μεσσίνα και ανέμεναν σαράντα σκάφη από τη Γαλλία. Ο Μεδίνα Τσέλι, αντιβασιλέας τής Σικελίας, είχε διοριστεί στρατιωτικός διοικητής τής προβλεπόμενης χριστιανικής εκστρατείας. Οι σεΐχηδες τής Τζέρμπα και τής Τρίπολης ήσαν οι υποκινητές αυτών των προετοιμασιών, που είχαν ως στόχο τον Ντραγκούτ «μπέη». Μέχρι στιγμής ο Σουλεϊμάν επαναλάμβανε, με την επιστολική πρακτική τής εποχής, τις πληροφορίες που τού έστελνε ο Πιαλή, ζητώντας στρατεύματα για να αντιμετωπίσει την επερχόμενη χριστιανική επίθεση.

Ο σουλτάνος πληροφορούσε λοιπόν τον Πιαλή, ότι είχε διατάξει τον πρώην ναύαρχο (kapudan) τής Ρόδου και τον διάδοχό του να ενωθούν αμέσως με τις δυνάμεις τού Πιαλή. Ο ναύαρχος τής Αιγύπτου θα προστάτευε τη Ρόδο. Οι προετοιμασίες προχωρούσαν στον ναύσταθμο τής Ισταμπούλ. Οι Τούρκοι έπρεπε να παραμένουν όλοι σε εγρήγορση και στενή επικοινωνία με την Πύλη [Alessio Bombaci, «Le Fonti turche della battaglia delle Gerbe (1560)», Rivista degli studi orientali, XIX (1941), αριθ. 1, σελ. 202]. Πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 2-18 και σημείωση σελ. 213. Ο σαντζακμπέης τής Ρόδου σύντομα διατάχθηκε να μην ενωθεί με τον Πιαλή, τού οποίου η αρμάδα ήταν προφανώς αρκετά μεγάλη.

Ο Πιαλή πασάς περίμενε να επιτεθούν οι χριστιανοί στον Ντραγκούτ κατά τη διάρκεια τού δεύτερου μισού τού Αυγούστου (1559), σκεπτόμενοι ότι ο οθωμανικός στόλος θα άρχιζε να περιορίζει τη δραστηριότητά του, καθώς η ναυτική περίοδος πλησίαζε προς το τέλος της. Έχοντας λίγους στρατιώτες, ο Πιαλή ζήτησε να δοθεί εντολή στον σαντζακμπέη τού Μοριά να τού στείλει μερικούς. Ρώτησε επίσης αν έπρεπε να επιστρέψει ο στόλος ή να περιμένει την επόμενη κίνηση των χριστιανών. Ο Σουλεϊμάν διέταξε τον σαντζακμπέη τού Μοριά να στείλει στον Πιαλή επαρκή δύναμη σπαχήδων και έδωσε εντολή στον Πιαλή να κρατήσει τον στόλο σε λιμάνια, όπου θα υπήρχαν άμεσα διαθέσιμες προμήθειες, έχοντας πάντοτε στον νου του τούς χριστιανούς [επιστολή από Σουλεϊμάν προς Πιαλή με ημερομηνία 29 Αυγούστου 1559, συνοψιζόμενη στον Βombaci, στο ίδιο, αριθ. 9, σελ. 203. Για το άρθρο τού Bombaci βλέπε πιο κάτω, σημείωση 124].

[←124]

Για την ισπανική κατάληψη και απώλεια τής Τζέρμπα, βλέπε ιδιαίτερα Charles Monchicourt, «L’expédition espagnole de 1560 contre l’ île de Djerba», στη Revue Tunisienne, XX (Τύνις, 1913), 499-516, 627-53 και XXI (1914), 14-37, 136-55, 227-46, 332-53 και 419-50, ιδιαίτερα σελ. 147 και εξής, ο οποίος, επιπλέον μιας λεπτομερούς περιγραφής του για την εκστρατεία, παρέχει ασυνήθιστα πλήρη βιβλιογραφία, καθώς και περιγραφές τού τότε φρουρίου τής Τζέρμπα [στο ίδιο, XXI, 332-37] και τής τοπογραφίας, των κατοίκων και των εθίμων τού νησιού. Οι τουρκικές πηγές προσθέτουν πολλά, για τις οποίες σημειώστε Alessio Bombaci, «Le Fonti turche della battaglia delle Gerbe (1560)», Rivista degli studi orientali, XIX (Ρώμη, 1941), 193-248 και (για εκείνους που μπορούν να διαβάσουν τουρκικά) στο ίδιο, XX (1942-43), 279-304 και XXI (1945-46), 189-218.

Σημειώστε επίσης Alberto Guglielmotti, Storia della marina pontificia, IV: La Guerra dei pirati…, ii (Ρώμη, 1887), 333-401, ο οποίος παρέχει κατάλογο [στο ίδιο, σελ. 343-44] πενηντατριών χριστιανικών γαλερών και τεσσάρων γαλιοτών, για το οποίο πρβλ. Monchicourt, στη Revue Tunisienne, XXI, 149, σημείωση 2. Ως συνήθως, είναι δύσκολο να πρσδιορίσουμε τον ακριβή αριθμό σκαφών τόσο στις χριστιανικές όσο και στις τουρκικές ναυτικές δυνάμεις. Αν και η μελέτη τού Monchicourt είναι μακράν η καλύτερη περιγραφή τής Τζέρμπα τού 1560, σημειώστε επίσης Jos. Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, IΙΙ (1828, ανατυπ. 1963), 419-24, μεταφρ. J.-J. Hellert, Hist. de l’empire ottoman, vi (1836). 189-97, Camillo Manfroni, Storia della Marina Italiana dalla Caduta di Costantinopoli alla Battaglia di Lepanto, Ρώμη, 1897, σελ. 407-22, Fernand Braudel, La Méditerranée et le Monde Méditerranéen à l’Epoque de Philippe II, 2^η εκδ., 2 τόμοι, Παρίσι, 1966, ii, 285-96 και J. F. Guilmartin, Gunpowder and Galleys, Cambridge, 1974, σελ. 125-34.

βλέπε επίσης Cesareo Fernandez Duro, «El Desastre de los Gelves», στο Εstudios historicos del reinado de Felipe II, Μαδρίτη, 1890, σελ. 1-244, με δύο σύγχρονες αναφορές (Relatione) τής χριστιανικής εκστρατείας και τής αποτυχίας της, καθώς και την περιγραφή τού ίδιου τού Δον Αλβάρο ντε Σάντε για την εκστρατεία, με τα σχόλια τού δούκα τής Μεδίνα Τσέλι. Η αφήγηση τού ντε Σάντε γράφηκε μάλλον προς το τέλος τού 1562 ή το 1563, μετά την απελευθέρωσή του από την αιχμαλωσία στην Ισταμπούλ. Ο Fernandez Duro επέστρεψε συνοπτικά στο θέμα στην εργασία του Armada española desde la unión de los reinos de Castilla y de León, ΙΙ (Μαδρίτη, 1896), 18-39. Για τον αριθμό των χριστιανικών γαλερών στην εκστρατεία (που ποικίλει, όπως έχουμε αναφέρει, από τη μια πηγή στην άλλη), πρβλ. Fernandez Duro, Estudios historicos, σελ. 18-19.

[←125]

Arch. Segr. Vaticano, Arm. XLΙV, τομ. 10, φύλλο 134, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση, επιστολή στις 22 Απριλίου 1560 προς Μαξιμιλιανό:

«Η Γαληνότητά σας γνωρίζει με πόση δύναμη, με πόση σταθερότητα, με πόσο ισχυρό θρησκευτικό ζήλο αγωνίστηκε για τόσους αιώνες, το Τάγμα των αδελφών τού οίκου τού Οσπιταλίου τού Αγίου Ιωάννη τής Ιερουσαλήμ εναντίον των ασεβών εχθρών τής θρησκείας μας. Γνωρίζει πόσες υπηρεσίες πρόσφεραν αυτοί στην χριστιανική κοινοπολιτεία, έτσι ώστε να είναι μικρή η ανάγκη για συστάσεις… Προτρέπουμε έντονα στον Κύριο τη Γαληνότητά σας, να βοηθήσετε επιμελώς, παρέχοντας τη βασιλική σας εξουσία, τον αγαπημένο γιο Αλοΰσιους ντε Κορτίλι, ιππότη και εκπρόσωπο αυτού τού Τάγματος, που στέλνεται σε κάποιες επιχειρήσεις τού ιδίου Τάγματος, ώστε να τις κατορθώσει το συντομότερο δυνατό, υποστηρίζοντας και υπερασπιζόμενος αυτές ολόκαρδα εξαρχής …».

(Serenitas tua novit qua virtute, qua constantia, quo religionis studio fortissimus Ordo fratrum domus Hospitalis Sancti Hierosolymitani per tot saecula adversus impios hostes nostrae religionis depugnet, quanta sint eorum in rempublicam Christianam merita, quo minus commendatione egent…. Serenitatem tuam vehementer in Domino hortamur ut dilectum filium Aloysium de Cortili militem et oratorem eius Ordinis missum ad quaedam eiusdem Ordinis negotia procuranda regia auctoritate tua studiosissime adiuves, quo conficiat ea quam primum ex sententia et ut cum Ordinem pro ipsorum meritis excellentique virtute perpetuo tueare atque defendas…)

Πρβλ. την παρόμοια έκκληση προς τον βασιλιά Φερδινάνδο να βοηθήσει τον Αλοΰσιους ντε Κορτίλι, τον απεσταλμένο τού μεγάλου μάγιστρου Ζαν Παρισώ ντε λα Βαλέτ, στην όχι μικρής σημασίας (non parvi momenti negotia) αποστολή του, όπως θα μάθαινε ο Φερδινάνδος από τον Αλοΰσιους [στο ίδιο, φύλλα 137-138, σημείωμα με ημερομηνία 21 Απριλίου 1560].

[←126]

Monchicourt, «L’ Expedition espagnole de 1560», Revue Tunisienne, XXI, 237. Πιστεύοντας ότι χριστιανοί είχαν αποφασίσει να εγκαταλείψουν την εκστρατεία, λόγω τής διάρκειας ενός μήνα παραμονής τους στις Συρακούσες τον Νοέμβριο τού 1559, ο Πιαλή πασάς είχε επιστρέψει στην Ισταμπούλ [Bombaci, στη Rivista degli studi orientali, XIX, 215]. Η τουρκική αρμάδα δεν ήταν έτοιμη για το ταξίδι στη Τζέρμπα μέχρι περίπου τα μέσα Απριλίου 1560, ενώ ακόμη και τότε η πρόοδός της καθυστερούσε από δυσμενείς καιρικές συνθήκες [στο ίδιο, σελ. 218-19].

[←127]

Monchicourt, στη Revue Tunisienne, XXI, 240-41, ο οποίος φαίνεται να πιστεύει ότι η απόσταση από την Ισταμπούλ μέχρι τη Τζέρμπα είναι μόνο «500 ή 600 μίλια θάλασσα» (5 à 600 miles de mer) και πρβλ. Bombaci, στη Rivista degli studi orientali, XIX, 220-21. Για τις τουρκικές γαλέρες, γαλιότες, πλοία μεταφοράς (στρογγυλά πλοία), καράκες (caracks) και άλλα σκάφη, βλέπε Svat Soucek, «Certain Types of ships in Ottoman-Turkish Terminology», στο Turcica, vii (1975), 233-49 και πρβλ. C. H. Imber, «The Navy of Süleyman the Magnificent», Archivum Ottomanicum, vi (1980), 211-82.

[←128]

Massarelli, Diarium septimum, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 345 και πρβλ. Seripando, Commentarii, στο ίδιο, ii, 460.

[←129]

Firmanus, Diaria caerimonialia, στο Merkle, Conc. Trident., ii, 534:

«Την Τρίτη 21 τού εν λόγω μήνα [Μαΐου] παραδόθηκε η κακή είδηση τού ναυαγίου στη Τζέρμπα 28 γαλερών και 31 [ιστιοφόρων] πλοίων τού στόλου τού βασιλιά τής Ισπανίας Φιλίππου, στον οποίο υπήρχε πολύ μεγάλος αριθμός ευγενών μεγάλης αξίας και ως εκ τούτου ο αγιότατος κύριός μας ταράχτηκε πολύ και όλη η κούρτη μαζί του».

(Die Martis 21 dicti mensis [Maii] allatum fuit malum novum de naufragio ad Gerbas 28 triremium et 31 navium ex classe regis Philippi Hispaniarum, in quibus erant maximus numerus nobilium magni valoris, propter quod sanctissimus dominus noster valde turbatus est, et tota Curia cum illo.)

Όταν γινόταν ο τελικός υπολογισμός των χριστιανικών απωλειών, θα φαινόταν ότι ο Firmanus δεν είχε πέσει πολύ έξω, γιατί ο Cirni τον παρέχει τελικά ως εικοσιεπτά γαλέρες και μια γαλιότα [πρβλ. Monchicourt στη Revue Tunisienne, XXI, 245, με σημείωση 2 και Fernandez Duro, «Desastre de los Gelves», Estudios historicos, σελ. 41].

Ο Πιαλή πασάς πληροφορούσε την Πύλη ότι οι χριστιανοί είχαν χάσει είκοσι γαλέρες, μια από τις οποίες είχε πυρποληθεί και οι άλλες συλληφθεί, καθώς και εικοσιέξι πλοία μεταφοράς, που είχαν πυρποληθεί, βυθιστεί ή συλληφθεί. Έντεκα χριστιανικές γαλέρες είχαν προσαράξει κοντά στο φρούριο τής Τζέρμπα [Bombaci, στη Rivista degli studi orientali, XIX, αριθ. 27, σελ. 207, από επιστολή τού Σουλεϊμάν προς τον Πιαλή με ημερομηνία 26 Ιουνίου 1560 και πρβλ. Charrière, Négociations, ii (1850, ανατυπ. 1965), 611-12, σημείωση, ιταλική μετάφραση επιστολής από τον Πιαλή προς τον φίλο του Φεράτ αγά στην Ισταμπούλ].

[←130]

Monchicourt, στη Revue Tunisienne, XXI, 332, 337-38 και βλέπε Bombaci, στη Rivista degli studi orientali, XIX, 220-26 για τις δραστηριότητες των Τούρκων στην Τζέρμπα.

[←131]

Sen. Secreta, Reg. 72, φύλλο 12 (33), έγγραφο με ημερομηνία 24 Μαΐου 1560, «προς τον πρεσβευτή στον γαληνότατο Καθολικό βασιλιά» (all’ambassatore presso il serenissimo re Catholico):

«Το απαίσιο ατύχημα που συνέβη στον στόλο τού γαληνότατου βασιλιά στις 11 αυτού τού μηνός, με την επιπλέον προσθήκη ότι το προκάλεσε τόσο ξαφνικά ο τουρκικός στόλος, όπως πρέπει να έχετε μάθει από αυτή την αυλή, ενώ εμείς έχουμε ενημερωθεί από τούς πρεσβευτές μaς στη Ρώμη με την επιστολή τους τής 20ής τού μηνός, έχει πραγματικά φέρει τόση ανησυχία και λύπη, όση αντιστοιχεί σε τέτοιο γεγονός. Γιατί αν πρέπει να εξετάσουμε την εξυπηρέτηση και το όφελος τού Χριστιανισμού, για τα οποία αυτός ο γαληνότατος βασιλιάς ήταν πρόθυμος να συγκροτήσει αυτόν τον στόλο, επαινώντας τον εξαιρετικό και χριστιανικό σκοπό του, αξίζει να θλιβόμαστε γι’ αυτό το ατύχημα που συνέβη.	(Il sinistro accidente avvenuto all’armata di quel serenissimo re alli XI del presente per la sopragionta che li fece così all’improviso l’armata Turchesca, come dovete haver inteso a quella corte, et noi ne siamo avisati dalli ambassatori nostri in Roma per lettere loro de 20, ne ha veramente apportato quella molestia et dispiacere che ricerca questo fatto, perciochè se noi vorremo riguardare al commodo et beneficio della Christianità, per il quale quel serenissimo re si havea disposto a metter insieme quell’armata, laudando il suo ottimo et Christiano proponimento, convenimo attristarsi di questo infortunio occorsoli.
Και αν ληφθεί υπόψη η μεγάλη αγάπη και υπακοή που διατηρούμε για τη Μεγαλειότητά του (ως κληρονομική εκείνης που διατηρούσαμε για τον γαληνότατο αυτοκράτορα τον πατέρα του, καθώς και για τούς γαληνοτάτους προγόνους του) θέλουμε να ληφθεί υπόψη η κατήφεια την οποία έχουμε εισπράξει ιδιαιτέρως. Παραδεχόμαστε επίσης, εξίσου λυπημένοι, ότι τελικά η Μεγαλειότητά του πρέπει να είναι βέβαιη ότι τέτοια επιτυχία, όπως στην πραγματικότητα συνέβη, έχει φέρει τέτοια δυσαρέσκεια, που δεν εξυπηρετεί τις υποθέσεις που αναφέρθηκαν πιο πάνω. Σάς αναθέτουμε με τη Γερουσία, να δώσετε στην Καθολική του Μεγαλειότητα την οφειλόμενη στο όνομά μας, με τέτοια συνετά και κατάλληλα για την περίσταση λόγια που αναμένουμε από εσάς, να κατανοηθεί η πολύ μεγάλη ενόχληση την οποία προκάλεσε στη Σινιορία μας η προαναφερθείσα επιτυχία, διαβεβαιώνοντας ότι λαμβάνοντας υπόψη τόσο τον οικουμενικό χριστιανισμό, όσο και ιδιαιτέρως τη Μεγαλειότητά του, νιώθουμε τη δυσαρέσκειά που οφείλουμε να νιώθουμε.	Et se riguardando la molta affettione et osservantia che portamo alla Maestà sua (come hereditaria de quella che havemo portato al serenissimo imperator suo padre et serenissimi soi maggiori) vorremo considerare il disconzo ch’ ella vi ha ricevuto in particolare, convenimo anco parimente dolersene, onde a fine che la Maestà sua sia certa che questo successo, sicome invero ha fatto, ne habbi apportato quel dispiacere che ne si conviene per le cause dittevi di sopra, vi commettemo col Senato che conferitovi alla Maestà sua Catholica debbiate a nome nostro con quella prudente et accomodata forma di parole che si promettemo di voi farle intender la molta molestia che ha dato alla Signoria nostra il successo predetto, affirmandole che et per rispetto universale della Christianità et per particolare della Maestà sua ne sentimo quel dispiacere che dovemo.
Και θα αισθανθούμε πραγματικά ακόμη μεγαλύτερη, αν δεν υπήρχε η ελπίδα που έχουμε, ότι ο Θεός μπορεί να έχει φροντίσει, ώστε η ζημιά να μην είναι πολύ μεγάλη, και μαζί η συνετή κυβέρνηση και οι πολλές δυνάμεις τής Καθολικής του Μεγαλειότητας, οι ίδιες αυτές που εφησύχαζαν μέχρι τώρα, κάνοντάς μας να πιστέυουμε ακράδαντα στο γενικό καλό, θα αντισταθούν εύκολα σε αυτά τα χτυπήματα τής τύχης, προσφέροντας την ημέρα τέτοια διορθωτικά μέτρα, που οι υποθέσεις τής Αυτού Μεγαλειότητας θα παραμείνει σε αυτή την ευημερία και υγεία που επιθυμούμε, ενώ αυτό το καθήκον θα εκτελεστεί με τέτοιον τρόπο, που η Αυτού Μεγαλειότητα θα είναι σίγουρη ότι από κάθε άποψη έχουμε αισθανθεί πόση δυσαρέσκεια θα είχε από αυτά τα νέα. Υπέρ 197, κατά 1, λευκά 1.»	Et ne sentiressemo veramente anco maggiore se non fusse la speranza che habbiamo che Iddio forse haverà proveduto che ‘l danno non serà stato molto, et insieme il prudente governo et molte forcie della Maestà sua Catholica, lequali indricciandosi come fin’ hora ha fatto al bene universale ci fa fermamente credere che facilmente resisteranno a questi colpi di fortuna, porgendole alla giornata rimedii tali che le cose della Maestà soa resteranno in quella prosperità et salute che desideramo, et questo officio eseguirete per modo tale che sua Maestà venghi a farsi certa che per ogni rispetto ne habbiamo sentito quel dispiacere di questa nova che si deve. De litteris 197, de non 1, non sinceri 1.)

Πρβλ. επίσης την επιστολή στις 5 Ιουνίου (1560) προς τον επιστάτη (provveditore) τού ενετικού στόλου [στο ίδιο, φύλλο 13 (34)] και εκείνη στις 10 Ιουλίου 1561 προς τον επιστάτη [φύλλο 61 (82)]:

«Γράφαμε στις 5 Ιουνίου τού περασμένου έτους, ότι για να αποφύγετε την υποψία που θα μπορούσε να δοθεί στους Τούρκους με τη μετάβασή σας στην Απουλία, πρέπει να σταματήσετε στα δικά μας μερη και να φροντίσετε για την ένωση και διοίκηση τού στόλου μας. Αυτό σημαίνει ότι έχετε κάποιο μυαλό να προσφέρετε σε αυτά τα νερά τής Απουλίας. Θελήσαμε λοιπόν να επαναλάβουμε αυτές τις άλλες, για να σάς αναθέσουμε μαζί με την ίδια Γερουσία, ότι για να αποφύγετε αυτή την υποψία και εκείνες τις άλλες ενοχλήσεις που θα μπορούσαν να προκύψουν από αυτήν, πρέπει να παρέμβετε με ολόκληρο τον στόλο σε αυτά τα μέρη μας, και να ενώσετε και να διοικήσετε αυτόν τον στόλο, όπως περιμένουμε από τη μεγάλη αρετή και επιμέλειά σας, φροντίζοντας να είστε ενήμερος για την πορεία τού τουρκικού στόλου για εκείνες τις άλλες διαδρομές που θα σάς φανούν, και αυτό με την πρακτική και την εμπειρία που έχετε μάθει να τηρείτε. Υπέρ 125, κατά 6, λευκά 6.»

(Vi scrivessemo a cinque di Jugno dell’anno passato che per schivar il suspetto che si potesse dar a Turchi con lo andar vostro in Puglia doveste fermarvi nei luoghi nostri et attender alla unione et governo della armata nostra, hora intendendo che voi havevi qualche animo de conferirvi in quelle acque de Puglia, havemo voluto replicarvi queste altre per commettervi con il medesimo Senato che per schivar l’istesso suspetto et quelli altri disturbi che per questo potessero nascere, debbiate intertenervi con tutta l’armata in detti luoghi nostri et attender ad unir et governar essa armata, come espettamo dalla molta virtù et diligentia vostra, procurando di esser avisato delli andamenti dell’armata Turchesca per quelle altre vie che vi parerà, et che per la pratica et esperientia che havete saperete tenere. De literis 125, de non 6, non sinceri 6.)

Στις 29 Αυγούστου (1561) ο επιστάτης (provveditore) ενημερωνόταν ότι

«…μπορείτε να κινηθείτε μέσω Κέρκυρας, για την εξυπηρέτηση και βοήθεια εκείνων των πιστότατων δικών μας…. Δεν θέλουμε να παραμείνουμε λέγοντας ότι τα τελευταία νέα που έχουμε από την Κωνσταντινούπολη είναι από τις 25 τού περασμένου μήνα [25 Ιουλίου], τα οποία λένε ότι για τον στόλο αυτού τού Κυρίου [Σουλεϊμάν] δεν έχουμε κανένα νέο…» [στο ίδιο, φύλλο 77 (98)].

(…possiate transferirvi alla volta de Corfu per conforto et aiuto di quelli fidelissimi nostri…. Nè volemo restar de dirvi che le ultime che havemo da Constantinopoli sono de 25 del passato, lequal ne dicono che dell’armata di quel Signor non ne havevano nova alcuna…)

[←132]

Για λεπτομέρειες βλέπε Monchicourt, στη Revue Tunisienne, XXI, 338-42 και για τον Cirni στο ίδιο, XXI, 14-16.

[←133]

Busbecq, Omnia quae extant opera, Βασιλεία, 1740, ανατυπ. Γκρατς, 1968, σελ. 265-66:

«Το φρούριο υπερασπίζονταν οι Ισπανοί με μεγάλη αποφασιστικότητα για περισσότερο από τρεις μήνες, αν και στερούνταν σχεδόν οτιδήποτε απαραίτητο και -το χειρότερο απ’ όλα- ακόμη και την ελπίδα επικουρίας. Σε αυτό το καυτό κλίμα τίποτα δεν αποτελούσε μεγαλύτερη δοκιμασία για τούς στρατιώτες από την έλλειψη νερού. Υπήρχε μόνο μία δεξαμενή, και αν και ήταν μεγάλη και καλά εφοδιασμένη με νερό, δεν επαρκούσε για τόσο μεγάλο αριθμό. Κατά συνέπεια, μια σταθερή ποσότητα κατανέμονταν σε κάθε άνθρωπο, που επαρκούσε απλώς για να τον κρατά ζωντανό. Πολλοί συμπλήρωναν τη μερίδα τους προσθέτοντας θαλασσινό νερό, το οποίο είχε καθαριστεί από το μεγαλύτερο μέρος τού αλατιού του με απόσταξη. Αυτό το τέχνασμα τούς είχε δείξει, όταν το είχαν μεγάλη ανάγκη, ένας επιδέξιος αλχημιστής. Όμως, δεν είχαν όλοι την απαραίτητη συσκευή, κι έτσι έβλεπες πολλούς ξαπλωμένους στο έδαφος ετοιμοθάνατους, με το στόμα τους ανοιχτό, να επαναλαμβάνουν συνεχώς την ίδια λέξη: νερό. Αν κάποιος τούς συμπονούσε και έριχνε λίγο νερό στα στόματά τους, θα ανασηκώνονταν σε καθιστή στάση, μέχρι να εξαντληθεί η καλή επίδραση τής γουλιάς, οπότε θα έπεφταν πάλι στην ίδια θέση και τελικά θα εξέπνεαν από δίψα. Ως εκ τούτου, εκτός από εκείνους που σκοτώθηκαν και εκείνους που έχασαν τη ζωή τους από αρρώστιες και από την έλλειψη ιατρικής φροντίδας σε αυτή την ερημιά, πολλοί χάθηκαν με τον τρόπο που περιέγραψα από την έλλειψη νερού».

(Magna constantia arx ea trimestri spatio amplius ab Hispanis defensa fuit, pene rerum omnium necessariarum usu, atque etiam auxilii spe (quod est miserrimum) defectis. Sed nihil fuit in illius coeli caloribus quo premerentur gravius quam sitis. Una modo erat cisterna, magna ilia quidem, et aquae abundans, sed quae tantae multitudini non sufficeret. Inde singulis certa aquae portio quotidie dividebatur, quantum vitae sustinendae satis esset. Haec augebatur a plerisque aquae marinae mixtione, vi ignis a salsiore parte stillatim repurgatae. Hoc opportune docuerat quidam alchimiae peritus: quanquam non omnibus ea facultas suppetebat. Itaque videre erat multos humi stratos, morti propinquos, rictu hiante unius aquae nomen assidue frequentantes. Quibus si misertus quispiam paulum quid aquae in os infudisset, levati erigebantur, assidebantque, donec ejus aquae auxilio consumpto eodem relaberentur, ac demum torridi animam efflarent. Sic multi quotidie peribant, praeter eos quos belli casus, morbique, in ilia solitudine, omni medicamentorum subsidio destitutos absumebant.)

Αγγλικές μεταφράσεις αυτού τού αποσπάσματος υπάρχουν στο C. T. Forster και F. Η. B. Daniell, The Life and Letters of Ogier Ghiselin de Busbecq, 2 τόμοι, Λονδίνο, 1881, I, 320-21 και στο E. S. Forster, The Turkish letters of Ogier Ghiselin de Busbecq, Οξφόρδη, 1927, ανατυπ. 1968, σελ. 172-73. Για τις τρομερές δυσκολίες εκείνων που είχαν κλειστεί στο φρούριο πρβλ. Monchicourt, στη Revue Tunisienne, XXI, 346 και εξής και Bombaci, στη Rivista degli studi orientali, XIX, 227-31, ο οποίος καθιστά σαφές ότι οι Τούρκοι επίσης δεν εύρισκαν εύκολη την πολιορκία.

[←134]

Busbecq, Opera omnia, σελ. 265, Fernandez Duro, «Desastre de los Gelves», στο Estudios historicos (1890), σελ. 122-24, 148-49 για την απόσταξη τού νερού και βλέπε Bombaci, στη Rivista degli studi orientali, XIX, 230-31.

[←135]

Busbecq, Opera omnia, σελ. 266-67. Πρβλ. Monchicourt, στη Revue Tunisienne, XXI, 351, Bombaci, στη Rivista degli studi orientali, XIX, 232-33 και βλέπε γενικά Fernandez Duro, «Desastre de los Gelves», στο Estudios historicos (1890), σελ. 96-161, 164-95, από δύο ισπανικές περιγραφές τής εποχής για ολόκληρη την εκστρατεία, από τις οποίες η πρώτη είναι ιδιαίτερα πλούσια σε λεπτομέρειες. γι’ αυτές τις δύο περιγραφές πρβλ. Fernandez Duro, ο. π., σελ. 7 και εξής και Monchicourt, στη Revue Tunisienne, XXI, 17-18 και σημειώστε τις αναφορές τού Γάλλου εκπροσώπου στην Ισταμπούλ, τού Ζαν Ντολού, στον Charrière, Négociations, ΙΙ, 621 και εξής.

[←136]

Busbecq, Opera omnia, σελ. 267-74:

«Πιεζόμενος από αυτούς τούς λόγους [δηλαδή τις εκκλήσεις των αιχμαλώτων] δέσμευσα την προσωπική μου καλή πίστη για πολλές χιλιάδες χρυσά νομίσματα και ρίχτηκα σε μια τόσο βαθιά άβυσσο, από την οποία δεν ξέρω με ποιον τρόπο θα αναδυθώ, ενώ φοβάμαι ότι τα δεσμά που πήρα από αυτούς, τα τοποθέτησα ο ίδιος στα πόδια μου» [σελ. 274].

(His rationibus adductus, meam fidem pro multis aureorum millibus obstrinxi meque in tam altam voraginem demisi ut nesciam quo modo sim emersurus ac verear ne compedes, quas iis ademi, ego meis pedibus aptarim)

[←137]

Busbecq, Opera omnia, σελ. 342. Για το κείμενο βλέπε Κεφάλαιο 18, σημείωση 11 και πρβλ. Charrière, Négociations, ii, 669 και εξής, επιστολές τού Αντουάν Πετρεμόλ, τού Γάλλου εκπρόσωπου στην Ισταμπούλ προς την Αικατερίνη των Μεδίκων και τον άρχοντα ντε Μπουασταίγ, τον Γάλλο πρεσβευτή στη Βενετία, με ημερομηνία 9 και 30 Αυγούστου 1561. Ο Μπουσμπέκ είχε εργαστεί μακροχρονίως και σκληρά για λογαριασμό των αιχμαλώτων [πρβλ. Charrière, ii, 702 και εξής, επιστολή τού Πετρεμόλ προς Μπουασταίγ, με ημερομηνία 30 Αυγούστου 1562].

[←138]

Busbecq, Opera omnia, σελ. 321-25, 342-54 και πρβλ. Monchicourt, στη Revue Tunisienne, XXI, 419-24.

[←139]

Πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 72, φύλλα 31-32 (52-53), 56-57 (77-78), 74 και εξής (95 και εξής), 91-93 (112-114). Ο Πιέρο Τρον, διοικητής των γαλερών με κωπηλάτες κατάδικους, διορισμένος για την προστασία τής Κρήτης (governator delle galee de’ cοndennati destinato alla guardia dell’ isola de Candia), έπαιρνε εντολή (με το έγγραφο τής αποστολής του στις 15 Οκτωβρίου 1561),

«Αν συναντήσετε οπλισμένες φούστες πειρατών, υπηκόων τού γαληνότατου Άρχοντα Τούρκου,… να τούς αντιμετωπίσετε ως κουρσάρους…. Είμαστε πρόθυμοι και σάς αναθέτουμε, ότι για κατάλληλους λόγους πρέπει να αποφύγετε να συναντήσετε τις γαλέρες τού εν λόγω γαληνότατου Άρχοντα, στις οποίες έχει ανατεθεί η φύλαξη τής Ρόδου και τής Αλεξάνδρειας, χρησιμοποιώντας γι’ αυτό όλους εκείνους τούς τρόπους που αναμένουμε από την αρετή σας» [στο ίδιο, φύλλο 92 (113)].

(Se incontrerai fuste armate di corsari, sudditi del serenissimo Signor Turco,… gli tratterai da corsari…. Ben volemo et ti commettemo che per convenienti rispetti debbi fuggir d’incontrarti colle galee di predetto serenissimo Signor deputate alla guardia di Rhodi et Alessandria, usando in ciò tutti quelli mezi che aspettamo dalla tua virtù)

Η τουρκο-ενετική ειρήνη πρόβλεπε την καταδίωξη κουρσάρων.

[←140]

Sen. Secreta, Reg. 72, φύλλα 12-13 (33-34), έγγραφο με ημερομηνία 24 Μαΐου 1560, «προς τον πρεβευτή στη χριστιανικότατη μεγαλειότητα» (all’ambassator presso la Christianissima Maestà):

«Είχαμε ακούσει με ενόχληση και δυσαρέσκεια από πολλές επιστολές σας για τις συνεχιζόμενες διαταραχές, στις οποίες βρέθηκε αυτός ο χριστιανικότατος βασιλιάς λόγω τής θρησκείας και τής συνωμοσίας. Είναι λοιπόν πολύ καλό και προσφέρει πάντοτε μεγάλη ικανοποίηση, να μαθαίνουμε από άλλη επιστολή σας, ότι αυτές οι διαταραχές οδηγούνται σε καλό δρόμο χαλάρωσης…» κλπ.

(Quanto che habbiamo sentito con molestia et dispiacere per molte mani de littere vostre continuate li disturbi, nelliquali s’è ritrovato quel Christianissimo re per causa della religione et della congiura, tanto n’è stato carissimo et di molta satisfattione sempre che habbiamo inteso per altre littere vostre che queste perturbationi tendessero a buon camino di acquietarsi…)

Ο πρεσβευτής Τζιοβάννι Μιτσιέλ ήταν έτοιμος να επιστρέψει στην πατρίδα του [στο ίδιο, φύλλο 25 (46)].

Η συνωμοσία και οι αναταραχές στις οποίες αναφέρεται η επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος τής γνωστής προτεσταντικής «συνωμοσίας τού Αμπουάζ», για την οποία ο Φραγκίσκος Β΄ κατηγορούσε τη βασίλισσα Ελισσάβετ τής Αγγλίας και τούς Καλβινιστές στη Γενεύη, για το οποίο βλέπε την επιστολή του προς τον Φρανσουά ντε Νοαίγ, τον Γάλλο πρεσβευτή στη Βενετία, γραμμένη στο Σενονσώ στις 28 Απριλίου 1560 [Charrière, Négociations, ii, 608-9 και γενικά βλέπε Lucien Romier, La Conjuration d ’amboise, Παρίσι, 1923, ιδιαίτερα σελ. 89-125 και σημειώστε W. Ρ. Fischer, Frankreich und die Wiederer öffnung des Konzils von Trient (1559-1562), Μύνστερ, 1973, σελ. 54 και εξής]. Υπήρχαν επίσης προβλήματα στην Προβηγκία και στη Σαβοΐα και υποτιθέμενες εκκλήσεις προς τούς Τούρκους για βοήθεια. Όπως έλεγε στον Φίλιππο Β΄ ο Οτταβιάνο Ραβέρτα, επίσκοπος Τερρατσίνα και παπικός νούντσιος στην Ισπανία, ο Πίος Δ΄ είχε ενοχληθεί βαθύτατα [St. Ehses, Concilium Tridentinum, VIII (Φράιμπουργκ ιμ Μπραϊσγκάου, 1919), αριθ. 26, σελ. 23, γραμμές 15 και εξής].

[←141]

Για την αναχώρηση τού ντε λα Βίνιε από την Ισταμπούλ και για τον θάνατό του, βλέπε Charrière, Négociations, ΙΙ, 603-8. Ο ντε Νοαίγ εύρισκε τη συμβουλή τού ντε λα Βίνιε από το νεκροκρέβατό του προς τον Φραγκίσκο Β΄

«τόσο αντίθετη και μακριά από εκείνο που είχε ο ίδιος κατά τη διάρκεια τής ζωής του, που τόσο συχνά έγραφε στον εκλιπόντα βασιλιά [Ερρίκος Β΄] και με τις εκδηλώσεις και πράξεις που ακολούθησαν» [από επιστολή προς τον Σαρλ τής Λωρραίνης, γραμμένη στη Βενετία στις 10 Νοεμβρίου 1559, στο ίδιο, ii, 605].

(si contraire et esloigné de ce que luy-mesmes en avoit, de son vivant, si souventesfois escript au feu roy [Henry II], et aux démonstracions et effectz qui s’en estoient ensuiviz)

Ο ντε Νοαίγ ήταν αντίθετος με κάθε απότομη διακοπή τής μέχρι τότε φιλικής πολιτικής τής Γαλλίας με την Τουρκία και πρότεινε να σταλεί στην Πύλη πρεσβευτής, με μεγαλύτερη «βαρύτητα και επάρκεια» (gravité et suffisance) από εκείνη που διέθετε ο εκπρόσωπος Ντολού. Λόγω ατυχών τυπογραφικών λαθών, ο Charrière, II, 608 και σημείωση λέει ότι ο Ντολού έγραψε στον ντε Νοαίγ από τη Ραγούσα στις 23 Μαΐου 1550 (αντί για 1560) και έγραψε στον ντε Νοαίγ ξανά από την Ισταμπούλ στις 24 Mαΐου! Η επιστολή τού Φραγκίσκου Β΄ στις 13 Ιουνίου (1560) προς τον ντε Νοαίγ, θρηνώντας τη χριστιανική καταστροφή στη Τζέρμπα, παρέχεται στον Charrière, II, 614, σημείωση.

Ο Φραγκίσκος Β΄ πέθανε στις 5 Δεκεμβρίου 1560 και στις 14 τού μηνός ο δόγης και η Γερουσία έγραφαν στον αδελφό του και διάδοχο, τον δεκάχρονο Κάρολο Θ’,

«με την είδηση τού πρόωρου και απροσδόκητου θάνατου τού γαληνότατου βασιλιά, αδελφού τής χριστιανικότατης μεγαλειότητάς σας, έχουμε αισθανθεί πολύ μεγάλο πόνο… αλλά… είμαστε πραγματικά βέβαιοι ότι η Μεγαλειότητά σας θα συνεχίσει την καλή φιλία, την οποία οι γαληνότατοι προκάτοχοί σας είχαν για πολλά χρόνια διατηρήσει με τη Δημοκρατία μας…»

(dell’aviso dell’immatura et inespettata morte del serenissimo re, fratello della Maestà vostra Christianissima, habbiamo sentito grandissimo dolore,… ma… noi veramente siamo sicuri che la Maestà vostra continuerà nella bona amicitia che li serenissimi soi predecessori hanno per tanti anni tenuta con la Republica nostra…)

[Sen. Secreta, Reg. 72, φύλλα 37-38 (58-59), με επιστολές προς την Αικατερίνη των Μεδίκων και τη χήρα Μαρία, βασίλισσα τής Σκωτίας].

Στις 15 Μαρτίου 1561 οι Μαρίνο Καβάλλι και Τζιοβάννι ντα Λέτσε (Leze) παρέλαβαν την αποστολή τους από τον δόγη Τζιρολάμο Πριούλι ως πρεσβευτές στη γαλλική αυλή [φύλλα 49-50 (70-71)], αν και όχι για να αντικαταστήσουν τον Μιτσιέλ Σουριάν.

[←142]

Louis Paris (επιμ.), Négociations, lettres et pièces diverses relatives au règne de François II, tirées du portefeuille de Sébastien de l’Aubespine, évêque de Limoges, Παρίσι, 1841, σελ. 528-29 (Documents inedits sur l’ histoire de France). Στην Ισταμπούλ υπήρχε η φήμη, όπως έγραφε ο Ζαν Ντολού στον ντε Νοαίγ στις 29 Αυγούστου (1560), ότι ο Φραγκίσκος Β΄ είχε υποσχεθεί να δανείσει ή να μισθώσει κάποιες γαλέρες στον Φίλιππο Β΄ [Charrière, Négociations, II, 623].

[←143]

Busbecq, Opera omnia, σελ. 115, αναφερόμενος στους πολλούς «ιππείς» (equites, σπαχήδες) στα Βαλκάνια.

[←144]

βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 14, σημείωση 99, όπου παρέχονται αναφορές στην 2^η, 3^η και 4^η τουρκική επιστολή τού Busbecq.

[←145]

Ehses, Conc. Trident., viii, αριθ. 98, 153, 174, 176, σελ. 155 και εξής. Tο σημείωμα στο Arch. Segr. Vaticano, Arm. XLIV, τομ. 10, φύλλα 274^–275 με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση με ημερομηνία 15 Αυγούστου 1560, πρέπει να αποδοθεί στο επόμενο έτος. Tο σημείωμα παρέχεται χωρίς ημέρα και μήνα στο Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1560, αριθ. 77, αλλά βλέπε Ehses, VIII, αριθ. 174, σελ. 244, σημείωση 1. Δεδομένου ότι το σημείωμα αναφέρεται στην αποστολή τής «βούλλας ανακοίνωσης τής συνόδου» τής 29^ης Νοεμβρίου 1560 [στο ίδιο, αριθ. 60, σελ. 104-7], δεν μπορεί να είχε γραφτεί τον Αύγουστο (1560), γιατί η βούλλα δεν είχε ακόμη παρουσιαστεί στους καρδιναλίους και εγκριθεί από αυτούς σε εκκλησιαστικό συμβούλιο [στο ίδιο, αριθ. 59, σελ. 103-4].

Tο εν λόγω σημείωμα απευθύνεται

«στον αγαπημένο γιο Κριστόφορο Ροντρίγκεζ, καθηγητή τής Εταιρείας τού Ιησού, νούντσιο δικό μας και τής Αποστολικής Έδρας στα μέρη των Αιγυπτίων, για να προτρέψει τον πατριάρχη Αλεξανδρείας να στείλει στη σύνοδο έναν ή περισσότερους, που θα παρευρίσκονται στο όνομά του».

(dilecto filio Christophoro Rodriguez, Societatis Jesu professori, nostro et Sedis Apostolicae in Aegyptii partibus nuncio, ut hortetur patriarcham Alexandrinum ad mittendum ad Concilium unum vel plures qui ei suo nomine intersint)

Διάφορα σημειώματα απευθύνθηκαν στον πατριάρχη Γαβριήλ, το πρώτο με ημερομηνία 17 Φεβρουαρίου 1561.

Έχοντας ακούσει ότι ο Αντρέας ντε Οβιέδο, κατ’ όνομα επίσκοπος Ιεραπόλεως στη Φρυγία, βρισκόταν τότε στην Αιθιοπία, ο Πίος τού έγραψε να προτρέψει τον Μέννα, τον «ένδοξο Αιθίοπα αυτοκράτορα» (Aethiopiae imperator illustris), να στείλει έναν ή περισσότερους απεσταλμένους στο Τρεντ [Ehses, Conc. Trident., viii, αριθ. 176, σελ. 245-46, σημείωμα με ημερομηνία 20 Αυγούστου 1561]. Προσκλήσεις για το Τρεντ στάλθηκαν στον Χριστόφορο, «πατριάρχη» ή καθολικό τού Σις (Κοζάν) στην Κιλίκια Αρμενία [στο ίδιο, αριθ. 194], και προφανώς στον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιωσήφ Β΄ [στο ίδιο, σελ. 244, σημείωση 3 και αριθ. 176, σελ. 246, γραμμές 2-3], καθώς και σε ορισμένους άλλους ανατολικούς εκκλησιαστικούς και στον Ιβάν Δ΄ τής Μόσχας και τον Αλέξανδρο τής Μολδαβίας, για το οποίο σημειώστε Wilhelm de Vries, «Einladung nicht römisch-katholischer Orientalen zum Konzil von Trient», Catholica: Vierteljahresschrift für Kontroverstheologie, XV (1961), 134-50.

[←146]

Ehses, Conc. Trident., viii, αριθ. 176, σελ. 246, γραμμές 3-5. Στις 24 Ιανουαρίου 1561 ο Πίος ανακάλεσε στη Ρώμη τον Δομινικανό Αντόνιο ντε Μελίτα «από τα μέρη τής ανατολικής Ινδίας» (ex Indiae orientalis partibus), δίνοντάς του εντολή να αποπλεύσει για την Πορτογαλία, μόλις ο καιρός καθιστούσε εφικτή τη ναυσιπλοΐα [Arm. XLIV, τομ. 11, φύλλα 12-13 με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση]. Πιστεύω ότι ο Αντόνιο κλήθηκε επίσης σε σχέση με τη σύνοδο.